Bandabuliya (Lefkoşa)

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Bandabuliya, Lefkoşa
Bandabuliya
Bandabuliya, Lefkoşa.jpeg
Lefkoşa Badabuliya, diğer adıyla Belediye Çarşısı
Surlariçi'ndeki konumu
Surlariçi'ndeki konumu
Surlariçi'ndeki konumu
Genel bilgiler
Durum Etkin
Tür Çarşı
Şehir Kuzey Lefkoşa
Ülke Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti
Koordinatlar 35°10′31″K 33°21′52″D / 35.17528°K 33.36444°D / 35.17528; 33.36444
Tamamlanma 1932
Yenilenme 1940, 2004
Teknik detaylar
Kat sayısı 1

Bandabuliya, bir diğer adıyla Belediye Çarşısı, Kıbrıs'ın başkenti Lefkoşa'da kurulan ilk kapalı sebze çarşısıdır. Bir pazar alanı olarak Bandabuliya'nın tarihi Lüzinyanlar dönemine kadar gitmektedir. Bandabuliyada ticaret için dükkanlar ve tezgahlar bulunurdu. Ayrıca, konaklama için odalar da bulunurdu.Bu odalarda, dükkan ve tezgah sahipleri konaklardı. İlk inşa edildiğinde üstü tamamen açık olan çarşı 1932'de Arasta'nın ucuna bugün olduğu şekli ile kurulmuştur. Günümüzde Kıbrıs'a özgü yiyecek, içecek, baharat, sebze ve meyvelerin satıldığı tarihi bir mekandır.[1] Ayrıca, bandabuliyada kafe, lokanta, kulüp ve eğlence mekanı olarak kullanılan dükkanlar bulunmaktadır. 2008 yılında restore edilmiştir.

2012 yılında Avrupa Birliği tarafından finanse edilen BM Kalkınma Programı Gelecek İçin Ortaklık Projesi kapsamında restore edilen Lefkoşa Bandabulya, 4500 metrekarelik bir alanı kaplamaktadır. İçerisinde 77 dükkan bulunan Belediye Çarşısı, Lefkoşa Arasta ile birlikte bölgenin popüler çarşılarından biridir.[2]

Etimolojik kökeni ve gelenek[değiştir | kaynağı değiştir]

Bandabuliya veya bandabulya Rumca kökenli bir kelimedir. Banda devamlı, buliya ise satış anlamına gelir.[3] Kıbrıs'taki İngiliz sömürge yönetiminin (1878-1960) kent kültürüne kazandırmış olduğu belediye pazarlarına verilen isimdir. Halk arasında toplanma yeri, buluşma yeri, alışveriş yeri, sosyalleşme yeri anlamına gelir. Pazar günleri dışında her gün hizmet veren bandabuliyalarda esnaf bağlı olduğu belediyeye kira öder. Üreticiler mallarını bandabuliya'da satmayı tercih ederler, zira burda alışveriş peşin yapılır, köy meydanlarında yapılan satışlarda ise veresiye yaygındır. Yeni evlenecek çiftler topraklarında bamya eker ve yetişen ilk bamyalar bandabuliyada yüksek bir fiyata satılırdı. Bu gencin evleneceğini bilen halk gençlere destek olmak için bir tür dayanışmada bulunurdu.[4]

Kuzey Kıbrıs'ta Gazimağusa, Güzelyurt, Girne, Lefke, Lefkoşa ve İskele'de bandabuliyalar bulunur. Bazıları pazar yeri iken, bazıları farklı amaçlarla kullanılmaktadır.[4]

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Lefkoşa Kıbrıs'ın yaklaşık 800 yıldan beri başkenti olma özelliğini sürdürdüğü için çok eski bir geçmişe sahiptir. Lüzinyan ve Venedik dönemlerine ait çarşıları belirlememiş olsa da Osmanlı ve İngiliz sömürge dönemlerine iilişkin bazı bilgiler vardır.[5]

1872 yılında Kıbrıs'ı gezen Avusturyalı Arşidük Ludwig Salvator, "Levkosia" adlı kitabında Mağusa ve Baf kapılarının arasında değişik meslekler icra eden 23 çarşı saptadığını yazar ve şimdiki Bandabuliya'nın yerinde her tür yiyeceğin satıldığı "Et ve Balık Çarşısı"nı anlatır.[5] 1880 yılında "Our Home in Cyprus" adlı kitabında Esme Scot Stevenson ise Lefkoşa çarşısını şöyle tarif eder:[5]

"Biraz daha ötede, insanı adeta sağır edercesine kulakları çınlatan bakırcılarla zil imalatçılarını geçerek sağa döndüğümüzde kendimizi, her tarafı çok iri kavunlar, karpuzlar, balkabakları, dizi dizi soğanlar, incirler, üzümlerle dolu olan sebze çarşısında bulduk. Bir sokak ötede kasaplar sokağında dana, keçi ve diğer et çeşitleri… Dar bir sokağın ötesinde ise Kadınlar Çarşısı var. Beyaz peçeli kadınlar, önlerindeki yerli kumaş yığınlarının yanında bağdaş kurmuş oturuyorlardı"

1881 yılında yayımlanan Kitchener haritasında[6] şimdiki Bandabuliya alanının olduğu yerde "Market Place" (Çarşı yeri) adı geçmektedir ve üstü açıktır. Yine Lefkoşa Surlar içi tapu haritalarında (1912-1915) aynı yerde "Municipial Market" (Belediye çarşısı) kaydı bulunur. İngiliz ressam Arthur J Legge'nin (1859-1942) 1930 yılına ait suluboya bir tablosunda, Lefkoşa çarşısındaki manavların üstü kapalı yerlerde satış yaptıkları, halkın gezdiği sokakların üstünün ise açık olduğu görülmektedir.[7][5]

Bandabuliya'nın kuruluşu[değiştir | kaynağı değiştir]

Dağınık durumdaki pazar yerine üstü kapalı yeni bir çarşı yapılması fikri 1928 yılında Lefkoşa Belediyesinin gündemine geldi. Belediye meclisinin Türk üyelerinden M. Necati Özkan çarşının şimdiki yeri olan Selimiye Mahallesine inşa edilmesini istiyordu. Bunun için önerilen yer Evkaf Dairesine aitti ve çevresi daha çok Türklere ait arazilerle doluydu. Belediye meclisinde çoğunlukta olan Rum üyeler ise çarşının bir Rum mahallesi olan Faneromeni Kilisesi civarına kurulmasını istiyorlardı. Her iki kesimin düşüncesi de kendi etnik topluluklarının kalkınmasını sağlamaktı. Rum üyeler Türk üyelerin önerdiği yerin Ayasofya camisine yakın olduğu için burda domuz eti satılmasının mümkün olmayacağını söyleyerek karşı çıkıyorlardı. M. Necati Özcan domuzcular bölümünün çarşının Rum mahallesine yakın kısmında yer alabileceği şeklinde bir fetva alabilmek için müftüye başvurdu ve projenin gerçekleşmesinin Türk toplumunun gelişmesini sağlayacağı konusunda müftüyü ikna etmeyi başardı. Aynı günün akşamı (3 Eylül 1929) belediye meclisi eski çarşının yıkılarak yerine yeni bir Bandabuliya inşa edilmesine karar verdi.[5]

Belediye başkanı Themistoclis Dervis imzası taşıyan kararda yapılacak olan 132 adet küçük dükkanın 12'sinin balık dükkanı, 80'inin sebze dükkanı, 40'ının ise toptancı ambarları, meyve dükkanları, kasap ve domuz dükkanları olarak kullanılacağı belirtiliyordu. İnşaat için gereken 20.000 Sterlin % 6 faizle 30 yıllığına Kıbrıs Bankasından temin edildi. Belediye çarşısındaki esnaf geçici olarak Mısırlı Han'a taşındı. 1932 yılında tamamlan çarşının kuzeybatısındaki giriş kapısına Türkçe ve Rumca olarak "Belediye Pazarı" (“ΔHMOTΙKH AΓOPA”) yazısı asıldı.[5]

Bandabuliya'nın genişletilmesi ve restorasyon çalışması[değiştir | kaynağı değiştir]

Bandabuliya'nın 1940 yılında ihtiyaca yanıt verememesi üzerine doğu tarafındaki bahçenin satın alınarak genişletilmesi planlandı. Ali Sıtkı Ağazade'ye ait bir bahçe ve Şükrü İbrahim'e ait bir emlak satın alınarak bina genişletildi ve 14 Eylül 1940'da ek inşaat tamamlandı.
2004 yılında Bandabuliya'nın tümüyle restore edilerek toptancılar hali olarak kullanılan kısmının bir eğlence merkezi haline getirilmesi, perakendeciler kısmının ise eski işlevini sürdürmesş planlandı. Ancak daha sonra Bandabuliya'nın ilk inşasında kullanılan çimentonun işlevini yitirdiği gerekçesiyle tümüyle yıkılıp yeniden inşa edilmesine karar verildi. Binanın çoğu kısmının yıkılmasından sonra aslına sadık kalarak inşa edilmemesi yüzünden bina tarihi özelliğini yitirdi.[5]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Bandabuliya". 
  2. ^ Lefkoşa Bandabuliya (Belediye Pazarı), tatilana.com, 13.02.2019 tarihinde alındı.
  3. ^ Bandabuliya..., Kıbrıs Tarihinden Sayfalar- Haşmet Muzaffer Gürkan
  4. ^ a b Kıbrıs Türk Kent Kültüründe "Bandabulya", Doç. Dr. Deniz İşçioğlu, www.millifolklor.com
  5. ^ a b c d e f g Tarihi Lefkoşa Belediye Bandabuliyası, Tuncer Bağışkan, 13.02.2019 tarihinde alındı.
  6. ^ Kitchener's Survey of Cyprus, 1882
  7. ^ Arthur Legge'ye ait suluboya resimler