Büyük Mısır Seferi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Büyük Mısır Seferi
Osmanlı İmparatorluğu'nun Yakın Doğu'daki savaşları
Büyük Mısır Seferi.jpg
Büyük Mısır Seferi sırasında Yavuz Sultan Selim'in ordu güzergâhını gösteren harita
TarihAğustos 1516 - 22 Ocak 1517
Bölge
Sonuç

Kesin Osmanlı zaferi

Coğrafi
Değişiklikler
Suriye, Filistin, Lübnan, Ürdün, Hicaz ve Mısır bölgeleri Osmanlı Devleti hâkimiyetine girdi.
Taraflar

Osmanlı İmparatorluğu


Mameluke Flag.svg Memlûk Devleti
Black flag.svg Arap aşiretler
Osmanlı İmparatorluğu Şehzade Kasım destekçileri


Destekleyenler[1][2]

BLASON FR ARMOIRIE FRANCE ANCIEN 3D.svg Fransa Krallığı
Flag of the Order of St. John (various).svg Hospitalier Şövalyeleri
Venedik Cumhuriyeti Venedik Cumhuriyeti
Komutanlar ve liderler
Yavuz Sultan Selim
Hadım Sinan Paşa 
Yunus Paşa
Sinan Paşa
Zeynel Paşa
Bıyıklı Mehmed Paşa
Hüsrev Paşa
Mustafa Paşa
Mehmed Paşa
Hayır Bey
Canbirdi Gazâlî
Ferhat Bey
Ayas Ağa
Cafer Bey
İsabeyoğlu
Çerkez Yunus 
Ferruhşad Bey
Bali Bey
Kırım Özerk Cumhuriyeti Saadet Giray
Bayat.svg Şahsüvar Ali Bey
Yuregir.svg Ramazanoğlu Mahmud Bey 
Mameluke Flag.svg Kansu Gavri 
Mameluke Flag.svg II. Tomanbay 
Mameluke Flag.svg Emir Sibay 
Mameluke Flag.svg Hayır Bey Teslim
Mameluke Flag.svg Canbirdi Gazâlî Teslim
Mameluke Flag.svg Emir Alan 
Mameluke Flag.svg Kurtbay
Mameluke Flag.svg Enesbay 
Mameluke Flag.svg Şadi Bey
Mameluke Flag.svg Sümbül Osmani
Mameluke Flag.svg Sudun el Acemi 
Mameluke Flag.svg Seydi b. Gavri Teslim
Mameluke Flag.svg Abdürrezzak Bey
Mameluke Flag.svg Aslan b. Budak 
Mameluke Flag.svg Emir Akbay 
Mameluke Flag.svg Emir Ürkmez 
Mameluke Flag.svg Bahşibay 
Mameluke Flag.svg Tarabay 
Mameluke Flag.svg Tohtabay 
Mameluke Flag.svg el Eşrefi 
Mameluke Flag.svg Emir Yaşbek 
Osmanlı İmparatorluğu Şehzade Kasım 
Black flag.svg Ahmed Bakar Teslim
Black flag.svg Ali bin Ömer Teslim
Çatışan birlikler
Rumeli ordusu
Anadolu ordusu
Diyarbakır kuvvetleri
Karaman kuvvetleri
Amasya kuvvetleri
Bayat.svg Türkmen süvariler
Kırım Özerk Cumhuriyeti Tatar süvariler
Mameluke Flag.svg Memlûk ordusu
Mameluke Flag.svg Suriye ordusu
Mameluke Flag.svg Halep kuvvetleri
Black flag.svg Arap aşiretler
Güçler

Toplam 80.000 civarı


Ağustos 1516: 60.000-70.000
Aralık 1516: 30.000-50.000
Ocak 1517: 20.000[3]

Toplam 100.000 civarı


Ağustos 1516: 70.000-80.000
Aralık 1516: Belirsiz
Ocak 1517: 20.000-30.000
Osmanlı tarafındaki asker azalmasının sebebi, Mısır'a girmeden önce yapılan geniş çaplı terhislerdir.

Büyük Mısır Seferi veya 1516-1517 Osmanlı-Memlûk Savaşı, Osmanlı İmparatorluğu ile Memlûk Devleti arasında Ağustos 1516 ile Ocak 1517 tarihleri arasında Orta Doğu'da gerçekleşmiş olan bir dizi savaştır. Safevîler için Doğu Cephesi'ndeki Bıyıklı Mehmed Paşa’ya yardım için yola çıkan Osmanlı padişahı I. Selim, henüz yoldayken Koçhisar Muharebesi’nde Safevî ordusunun bozulması ve Memlûklerin Kuzey Suriye’de yığınak yapmaya başlaması üzerine güneye yönelerek, yaklaşık bir yıl süren bu savaşı başlatan taraf olmuştur. Bu sefer sırasında meydana gelen Mercidâbık, Gazze, Ridâniye ve Kahire muharebelerinde bozguna uğrayan iki Memlûk sultanı da, savaş meydanlarında canlarından oldular. Akabinde ise Memlûk Devleti ülkesi, tamamen Osmanlı İmparatorluğu'nca ele geçirilmiştir.

Osmanlı tarafına, savaşın başından sonuna kadar Yavuz Sultan Selim baş kumandanlık etti. Memlûk ordularına ise Mercidâbık Muharebesi'ne kadar Kansu Gavri, onun bu savaşta ölümü üzerine de, sonrasında II. Tomanbay komuta etti. Bunun yanı sıra, Yenişehir Muharebesi’nde (1513) yenik düşerek boğdurulan Şehzade Ahmed'in oğlu Şehzade Kasım, amcası Yavuz Sultan Selim'e karşı Memlûk saflarında yer almış, ancak babasıyla aynı akıbeti paylaşmıştır.[4]

Azerbaycan dönüşü[değiştir | kaynağı değiştir]

Osmanlı padişahı Yavuz Sultan Selim ile Safevî hükümdarı Şah İsmail arasındaki musibet, 23 Ağustos 1514 günü Çaldıran Ovası’ndaki muharebe ile etkisini göstermişti. Mutlak bir zafer elde eden I. Selim komutasındaki Osmanlı ordusu, 6 Eylül’de Safevîler’in başkenti Tebriz’e girdi.[5] Disiplinden kopan ordu ile kışı Tebriz’de geçiremeyeceğini düşünen padişah, kışı geçirmek ve ardından da ikinci kez Azerbaycan üzerine yürümek için 24 Kasım’da Amasya’ya döndü.[6]

Amasya'da Geçen Kış[7][değiştir | kaynağı değiştir]

29 Kasım’da, henüz I. Selim Amasya'da iken, Şah İsmail’den bir elçi heyeti geldi[8]. Gelen elçi heyeti barış talep etmekte ve Şah İsmail’in Çaldıran Muharebesi'nde esir düşen hanımını da geri istemekteydi[9]. Şah İsmail’in bu diplomatik girişimlerini hile olarak yorumlayan Sultan Selim, elçileri alıkoyarak hapsettirdi ve Safevî sorununun ancak şiddet ile çözüleceğini düşünerek sefer hazırlıklarına devam etti[10]. Bu sırada Fırat’ın kuzeyindeki Anadolu topraklarının da fethi için uğraşıldı. 19 Mayıs 1515’te Erzincan mevkiindeki Kemah zaptedildi ve I. Selim, birçok sebepten ötürü ikinci harekâtını erteleme kararı aldı[11][12][13].

Dulkadiroğulları sorunu[değiştir | kaynağı değiştir]

1480 yılında Osmanlı İmparatorluğu sayesinde Dulkadir Beyliği’nin başına geçen ve aynı zamanda Yavuz Sultan Selim’in de anne tarafından dedesi olan[14] Alaüddevle Bozkurt Bey, Osmanlı-Safevî-Memlûk gibi üç büyük devletin arasında ayakta kalabilmek için denge politikası gütmekteydi. Her ne kadar Osmanlı kaynaklarında Safevî yanlılığı ile suçlansa da[15], coğrafi konumu ve diğer iki ülkenin yayılmacı politikasına karşı son zamanlarda Memlûkler ile yakınlaşıyordu[16]. İran Seferi’ne davet ettiği dedesinin, sefere katılmayıp üstüne Memlûkler ve Safevîler ile iş tuttuğuna dair haber alan[17] I. Selim, Amasya dönüşü kendisi arkadan takip ettiği halde Sinan Paşa komutasındaki bir orduyu Elbistan’a yolladı[16].

Haziran 1515 tarihinde gerçekleşen Turnadağ Muharebesi’nde Alaüddevle hayatını kaybetti ve yerine, I. Selim’in yanında birçok muharebeye çıkan Şehsüvaroğlu Ali Bey getirildi. Bu sonuçla birlikte Memlûkler ile Osmanlılar arasındaki tampon bölge görevi gören ve Anadolu’daki son Türk beyliği olan Dulkadiroğulları Beyliği, Osmanlı İmparatorluğu’nca ilhak edildi.

I. Selim, divanda ikinci seferi tartışıyor (Selimname)

Azerbaycan'a İkinci Sefer Hazırlıkları[değiştir | kaynağı değiştir]

Doğu (Safevî) Cephesi[değiştir | kaynağı değiştir]

I. Selim henüz İstanbul’a dönmeden önce Bıyıklı Mehmed Paşa’yı cephe komutanı olarak Bayburt’ta bırakmıştı[18]. Sultan I. Selim’in Anadolu’ya dönmesini fırsat bilen Şah İsmail, önce başkenti Tebriz’i kurtardı, akabinde de Nur Ali Halife’ye kuvvetleriyle Erzincan dolaylarına taarruzunu emretti[19]. Casusları sayesinde bundan haberdar olan Bıyıklı Mehmed Paşa, süratle kuvvetlerini toparladı ve Tunceli’de Safevî ordusunu karşıladı. 1515 yılının Haziran ayında gerçekleşen Ovacık Muharebesi’nde Safevî ordusu hezimete uğradı ve Nur Ali Halife harp meydanında hayatını kaybetti. Aynı zamanda da Ustaclu Karahan komutasındaki bir Safevî ordusu isyan eden Diyarbakır’ı kuşattıysa da Bıyıklı Mehmed Paşa’nın Eylül 1515’te bölgeye varması sonucu Mardin’e çekildi. Bir yıl boyunca çok şiddetli çarpışmalar gerçekleşti ve sonrasında iki ordu 1516'nın Mayıs ayında Mardin'in Koçhisar bölgesinde karşılaştı. Burada gerçekleşen Koçhisar Muharebesi oldukça şiddetli geçti. Önemli kurmaylarını savaş meydanında bırakan Safevî ordusu, akşam üzeri ağır kayıplar vererek dağıldı[20][21][22].

Koçhisar’daki kanlı muharebeden sonra Mardin kuşatıldıysa da, Sultan Selim'in gönderdiği emir üzerine Bıyıklı Mehmed Paşa kuşatmada az sayıda asker bırakarak, başlamak üzere olan Büyük Mısır Seferi'ne katıldı. Halep ele geçirildikten sonra da cepheye geri dönen Bıyıklı Mehmed Paşa, Mardin başta olmak üzere Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Irak’ı ele geçirdi[23][24].

Hazırlıklar ve Osmanlı-Memlûk ilişkileri[25][değiştir | kaynağı değiştir]

Fatih Sultan Mehmed döneminden (1451-1481) beri Osmanlı ile Memlûk devletleri arasında siyasi sorunlar baş göstermekteydi. Sultan II. Bayezid döneminde bu sorunlar sıcak çatışmaya bile varmış ve Adana civarında Osmanlı-Memlûk Savaşı yaşanmıştır. Bu savaşta her iki devlet de bir sonuç alamasa da aralarındaki husumet bitmemiş; Dulkadiroğulları’nın ilhakı ve Sultan Selim’in Doğu ile güttüğü sert dış politikası, aradaki gerilimi tırmandırdı.

11 Temmuz’da İstanbul’a ulaşan padişah, askeri hukukla ilgili düzenlemeler ve çıkan bir İstanbul yangını ile uğraştıktan sonra tekrar siyaset ile ilgilenmeye başladı.[26] 23 ve 24 Temmuz günlerinde divan toplandı, Avrupalı elçiler kabul edildi ve Nur Ali Halife’nin kesik başı İstanbul’a ulaştı[27].

Birinci sefer sırasında yaşanan olaylar ve ikinci sefer tartışmalara yol açmaktaydı ve bu yüzden padişah bir süreliğine dinlenmek için Edirne’ye geçti[28]. 11 Kasım’da Şah İsmail, Kansu Gavri[29][30] ve Halep Emiri Hayır Bey’den gelen mektuplar Edirne’de Sultan Selim'e okundu ve Şah'ın elçileri hapsedildi[31]. Bu sıralarda Safevî cephesinden kötü bir haber geldi. Osmanlı birliklerinin Kerh civarında bozulduğunu öğrenen padişah Selim, sadrazamları Hadım Sinan Paşa ve Pîrî Mehmed Paşa'yı azlederek Yedikule’ye kapattırdı[32]. Karaman Beylerbeyi Hüsrev Paşa’yı cepheye göndererek sefer hazırlıklarına başladı[33]. 15 Mart 1516 tarihinde de sefer kararı resmen ilan edildi[34][35]. Genelkurmay Başkanlığı ise bunun bir şaşırtmaca olduğunu ve Yavuz Sultan Selim'in asıl hedefinin Mısır olduğunu düşünmektedir [36].

İkinci Azerbaycan Seferi[37][38][değiştir | kaynağı değiştir]

Doğu cephesi komutanı Bıyıklı Mehmed Paşa’ya yardım etmek için[39] Sadrazam Sinan Paşa komutasındaki 40.000 kişilik bir Osmanlı kuvveti, 28 Nisan’da İstanbul’dan ayrıldı. 5 Haziran’da da Sultan I. Selim, Üsküdar’a geçti[40].

I. Harekat: Suriye[değiştir | kaynağı değiştir]

Yavuz'un Sefer güzergâhı

Mercidâbık Muharebesi[değiştir | kaynağı değiştir]

24 Ağustos 1516 tarihinde I. Selim komutasındaki Osmanlı Devleti ordusu ile Kansu Gavri komutasındaki Memlûk Devleti ordusu arasında gerçekleşen Mercidâbık Muharebesi, Osmanlı ordusunun mutlak zaferiyle sonuçlanmıştır. Suriye'nin Halep şehrinin kuzeyinde gerçekleşen muharebenin sonucunda Memlûk Sultanı Kansu Gavri savaş meydanında ölmüş, Memlûk kuvvetleri bozulmuş ve Suriye toprakları Osmanlı Devleti egemenliğine açılmıştır. [41]

Gazze Muharebesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Sadrazam Sinan Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu ile Canberdi Gazâlî komutasındaki Memlûk ordusu arasında 1516 sonlarında, Filistin'in Gazze şehri yakınlarında gerçekleşmiştir. Osmanlı ordusunun zaferiyle sonuçlanan muharebe sonucunda Filistin, Osmanlıların eline geçmiştir.

II. Harekat: Mısır[değiştir | kaynağı değiştir]

Ridâniye Muharebesi[değiştir | kaynağı değiştir]

[42]

Kahire Muharebesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Tomanbay’ın 13 Nisan 1517’de gerçekleşen idamı (Tâcü’t-Tevârîh)
1516-1517 Osmanlı - Memlûk Savaşı sırasında gerçekleşen muharebeler
Adı Yer Tarih Osmanlı komutanı Memlûk komutanı Sonuç
Mercidâbık Muharebesi Halep/Suriye Ağustos 1516 I. Selim Kansu Gavri  Osmanlı Devleti zaferi
Gazze Muharebesi Gazze/Filistin Aralık 1516 Hadım Sinan Paşa Canberdi Gazâlî
Ridâniye Muharebesi Kahire/Mısır Ocak 1517 I. Selim II. Tomanbay
Kahire Muharebesi Kahire/Mısır Ocak 1517 I. Selim II. Tomanbay

İlgili Görseller[değiştir | kaynağı değiştir]

Not[değiştir | kaynağı değiştir]

Fark edildiği üzere konu uzun tutularak Osmanlı-Memlük savaşları öncesinde ve sırasında, farklı coğrafyalarda gerçekleşen farklı olaylardan da bahsedilmiştir. Bunun sebebi ise Mısır seferinin bir sürü tetikleyici etmeni olmasıdır. Öncesindeki Osmanlı-Safevi savaşları ile beylikler meselesi gibi tetikleyici konulardan yeterince bahsedilmezse bu sefer tam olarak anlaşılamaz.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynak[değiştir | kaynağı değiştir]

Eserler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Emecen, Feridun (2016). Yavuz Sultan Selim. İstanbul: Kapı yayınları. ss. 152-334. ISBN 9786055147624. 
  • T.C. Gnkur. ATASE (1990). TSK tarihi cilt III kısım II Yavuz Sultan Selim ve Mısır Seferi eki. Ankara: Genelkurmay basımevi. ss. 49-149.
  • Danişmend, İsmail Hami (1971). İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi II. İstanbul: Doğu kütüphanesi. ss. 24-49. ISBN 9789944397704. 
  • Hoca Sadeddin Efendi (1584). Tâcü’t-Tevârîh IV. ss. 273-339. ISBN 9789751710949. 
  • Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (1988). Osmanlı Tarihi IV. Ankara: TTK yayınları. ss. 266-283. ISBN 9789751600127. 
  • Elhossary, Amar (2015). Memlük kaynaklarına göre Yavuz ve Kanuni dönemlerinde Mısır ve Şam'da çıkan isyanlar. İstanbul: Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi. (Yüksek Lisans Tezi)
  • Haydar Çelebi, Ruzname, (16’ncı yüzyıl)
  • Emecen, Feridun (2009). "Selim I". TDV İslam Ansiklopedisi. 23 Şubat 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  • Emecen, Feridun (2008). "Ridaniye Savaşı". TDV İslam Ansiklopedisi. 29 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  • Emecen, Feridun (2004). "Mercidabık Muharebesi". TDV İslam Ansiklopedisi. 27 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  • Zinkeisen, Johan Wilhelm. Osmanlı İmparatorluğu Tarihi II. ISBN 9786054052660. 
  • Hammer, Joseph. Büyük Osmanlı Tarihi IV. ss. 195-258. ISBN 9786051804217. 
  • Jorga, Nicolae. Osmanlı İmparatorluğu II. ISBN 9786053556008. 

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Amar Elhossary, a.g.m, s.42
  2. ^ Feridun Emecen, a.g.e, s.281
  3. ^ Jeremy Blac, a.g.e, s.106
  4. ^ Feridun Emecen, a.g.e, s.329
  5. ^ İsmail Hami Danişmend, a.g.e, s.14
  6. ^ İsmail Hakkı Uzunçarşılı, a.g.e, s. 258
  7. ^ Konuyu en iyi anlatan kaynak: “Feridun Emecen, a.g.e, ss.152-165”
  8. ^ Feridun Emecen, a.g.e, s.159
  9. ^ Şükr-i Bitlisi, Selimname, s.20
  10. ^ Feridun Emecen, a.g.e, s.160
  11. ^ Konuyu en iyi anlatan kaynak: “Feridun Emecen, a.g.e, ss.165-168”
  12. ^ Ayrıca bakınız: "Johann Wilhelm Zinkeisen, a.g.e, s.411"
  13. ^ Ayrıca bakınız: "Joseph von Hammer, a.g.e, ss.158-159"
  14. ^ Feridun Emecen, a.g.e, s.165
  15. ^ Örnek: Hoca Sadeddin, Tacü’t-Tevarih cilt II, s.293
  16. ^ a b Feridun Emecen, a.g.e, s.168
  17. ^ Feridun Emecen, a.g.e, ss.166-167
  18. ^ Mehdi İlhan, Diyarbakır Fatihi ve Beylerbeyi Bıyıklı Mehmed Paşa, s.138
  19. ^ Mehmet Ali Ünal, XVI. Yüzyılda Pertek ve Sağman Sancakbeyleri, s.240
  20. ^ Nejat Göyünç, XVI. Yüzyılda Mardin Sancağı, ss.25-32
  21. ^ Hoca Sadeddin Efendi, a.g.e, ss.260-271
  22. ^ Joseph von Hammer, a.g.e, ss.177-184
  23. ^ İsmail Hami Danişmend, a.g.e, ss.23-24
  24. ^ Nejat Göyünç, a.g.e, ss.32-34
  25. ^ Memlük-Osmanlı münasebetleri için ayrıca bakınız: “Uzunçarşılı, a.g.e, ss.266-269”
  26. ^ Danişmend, a.g.e, s. 19-21
  27. ^ Feridun Emecen, a.g.e, s.178
  28. ^ Yaşanan sorunlar için bakınız: “Feridun Emecen, a.g.e, ss.179-184”
  29. ^ Alaüddevle’nin kesik başı bir zafername ile gönderilmişti onun cevabı geldi: “İsmail Hakkı Uzunçarşılı, a.g.e, s.261”
  30. ^ Ayrıca bakınız: “Joseph von Hammer, a.g.e, s.160”
  31. ^ Feridun Emecen, a.g.e, s.186
  32. ^ Uzunçarşılı, a.g.e, s.266
  33. ^ Haydar Çelebi, a.g.e, ss.471-473
  34. ^ "Arşivlenmiş kopya". 23 Şubat 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Mayıs 2020. 
  35. ^ Haydar Çelebi, a.g.e, s.475
  36. ^ Genelkurmay Başkanlığı, a.g.e, s.67
  37. ^ Üsküdar’dan Malatya’ya kadar olan süreci iyi anlatan kısım için bakınız: “Danişmend, a.g.e, ss.24-27”
  38. ^ Ayrıca olay şahidinin notları için bakınız: “Haydar Çelebi, a.g.e, ss.95-98”
  39. ^ Genelkurmay Başkanlığı, a.g.e, s.87
  40. ^ Danişmend, a.g.e, s.24
  41. ^ Askeri harekatlar ekseriyetle, en iyi ve kapsamlı anlatan kaynak için bakınız: “Gnkur. ATASE, a.g.e, ss.86-113”
  42. ^ Askeri harekatlar ekseriyetle, en iyi ve kapsamlı anlatan kaynak için bakınız: “Genelkurmay Başkanlığı, a.g.e, ss.113-138”