Avarca

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Avarca
Telaffuz Maharul macʼ, Awar macʼ
Bölge Dağıstan
Etnik köken Kafkasya Avarları
Dönem 2010[1]
Dil aileleri
Yazı sistemi Kiril alfabesi
Resmî durumu
Resmî dil Dağıstan Dağıstan
Dil kodları
ISO 639-1 av
ISO 639-2 ava
ISO 639-3 Çeşitli:
ava – Modern Avarca
oav – büyük Avarca

Avarca (Avarca: магӀарул мацӀ), çoğunluğu Dağıstan'da yaşayan ve Sünni Müslüman olan Avarların konuştuğu dil[2]. Avarcada dağlı dili anlamına gelir. Kafkas Dilleri'nin Nah-Dağıstan dilleri öbeğine bağlıdır. Kiril alfabesi ile yazılır.

Coğrafî dağılım[değiştir | kaynağı değiştir]

Resmî dil olduğu tek yer Rusya içindeki Dağıstan Özerk Cumhuriyeti'dir. Dağıstan’daki Avarların çoğunluğu dağlık kesimlerde yaşar. Bir bölümü ovalık kesimlere (Buynakskiy, Hasav'yurtovskiy ve diğer bölgeler) yerleşmiştir. Çeçenya, Kalmıkya ve Rusya'nın diğer bölgelerinde, Azerbaycan’da (Kah, Belokan ve Zakatala rayonları da içinde olmak üzere) toplam yaklaşık 180.000 kişi, Gürcistan'da (Kvareli Avarları) yaşayan 20.000 kişi vardır.

2007 yılı tahmini verilerine göre Avarların nüfusu; 840.000’i Dağıstan’da olmak üzere Rusya’da 1.050.000'in üzerindedir. Bu rakama Rusya dışındaki diğer eski Sovyet cumhuriyetlerindeki 300.000 Avar'ı eklersek, eski Sovyet toprakları üzerinde sayılarının 1.350.000'i bulmaktadır. Ayrıca çoğunluğu Türkiye'de olmak üzere çeşitli (Suriye, Ürdün, Irak, Mısır, Suudi Arabistan, Lübnan, ABD, Almanya, Fransa vb.) ülkelerde toplam 180.000 ile 200.000 kadar Avar yaşadığı tahmin edilmektedir.

Avaar alfabesinin yıllara göre değişimi (1928—1937)

Yazım biçimi[değiştir | kaynağı değiştir]

Avar dili ilk kez 15. yüzyılda yazıya geçirildi. İlk kullanılan abece eski Gürcü yazı sistemiydi. 17. yüzyıldan itibaren bugün hâlâ konuşanlar tarafından bilinen Avarcaya uyarlanmış Arap abecesine geçilmişse de 1928 yılında Latin abecesi kabul edilmiştir. Sovyetler Birliği'nin getirdiği zorunluluk ile 1938 yılında Kiril abecesine geçilmiş ve hâlâ kullanılmaktadır. Dilin yazın düzenini oluştururken mevcut Kiril abecesine bir de fazladan harf eklenmiştir. Eklenen (Ӏ) harfi (Paloçka) birçok bilgisayar tarafından doğru gösterilmediği için bu harfin yerine sık sık Latin abecesindeki ( I ) harfi de kullanılır. Bu harfin büyük ya da küçük harf düzeninde bir farkı yoktur, daima aynı yazılır.





Ortografi[değiştir | kaynağı değiştir]

Avar dili genellikle Kiril abecesi ile yazılır. Alfabenin harfleri (IPA'ya uygun telaffuz ile) şöyledir[3]:

А а Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь ГI гI Д д
/a/ /b/ /w/ /ɡ/ /ʁ/ /h/ /ʕ/ /d/
Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ
/e/, /je/ /jo/ /ʒ/ /z/ /i/ /j/ /k/ /q͡χːʼ/
Кь кь КI кI КIкI кIкI Кк кк Л л М м Н н О о
/t͡ɬ’/ /k’/ /kːʼ/ /kː/ /l/ /m/ /n/ /o/
П п Р р С с Т т ТI тI У у Ф ф Х х
/p/ /r/ /s/ /t/ /t’/ /u/ /f/ /χ/
Хх хх Хъ хъ Хь хь ХI хI Ц ц Цц цц ЦI цI ЦIцI цIцI
/q͡χː/ /x/ /ħ/ /t͡s/ /t͡s’/
Ч ч ЧI чI ЧIчI чIчI Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь
/t͡ʃ/ /t͡ʃ’/ /ʃ/ /ʃː/ /ʔ/ /ɨ/
Э э Ю ю Я я
/e/ /ju/ /ja/

Söz dağarcığı[değiştir | kaynağı değiştir]

Merhaba! ВорчӀами! Worčʼami!
Nasılsınız? Щиб хӀбугеб? Ššib ħal bugeb?
Adınız ne?? Дуда цar щиб? Duda cva ššib?
Kaç yaşındasınız?? Чан сон дур бугеб? Čan son dur bugeb?
Nereye gidiyorsunuz? Киве мун унев вугев? Kiwe mun unew wugew?
Özür dilerim! тІаса лъугьа! Tʼa łuha!
Küçük çocuk nereye gidiyor? Киве гьитӀав вас унев вугев? Kiwe hitʼaw was unew wugew?
Şişe kırıldı. шиша бекана. Wasas šišša bekana.
Yol inşâ ediyorlar. Гьез нух гьабулеб буго. Hez nux habuleb bugo.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]