Apiales

Apiales
Apiales
	Apiaceae familyasına ait havuç bitkisinin çiçeği
Biyolojik sınıflandırma
Âlem:	Plantae
Şube:	Tracheophyta
Sınıf:	Magnoliopsida
Takım:	Apiales;

Apiales, çiçekli bitkiler (Angiospermae) sınıflandırmasında Asteridler (Asterids) kladının Campanulids grubunda yer alan bir bitki takımıdır.

Ekonomik ve tıbbi açıdan büyük önem taşıyan bu takım; havuç, maydanoz, kereviz gibi gıda bitkilerini barındıran Apiaceae (Maydanozgiller) ve ginseng ile duvar sarmaşığını içeren Araliaceae (Sarmaşıkgiller) gibi familyaları kapsar. Takım, dünya genelinde yayılış gösteren yaklaşık 5.500 türü içerir.^[1]

Özellikler

Apiales takımı üyeleri, köken olarak odunsu olsalar da, evrimsel süreçte özellikle Apiaceae familyasında otsu formlar baskın hale gelmiştir.

Morfoloji

Çiçek yapısı: Takımın en karakteristik özelliği, çiçeklerin genellikle bir şemsiye (umbella) formunda düzenlenmiş olmasıdır. Çiçekler genellikle küçük, beş parçalı (pentamerik) ve serbest taç yapraklıdır. Ovaryum (yumurtalık) genellikle alt durumludur (inferior).^[2]
Yapraklar: Yapraklar genellikle almaşık (alternat) dizilişli, bileşik veya derin lobludur. Yaprak sapının gövdeye bağlandığı noktada genellikle genişlemiş bir kın (petiolar kılıf) bulunur.
Meyve: Çoğu üyesinde meyve, olgunlaştığında iki tek tohumlu parçaya (merikarp) ayrılan bir şizokarptır.

Fitokimya

Apiales takımı, kimyasal çeşitlilik açısından oldukça zengindir. Karakteristik fitokimyasal özellikleri şunlardır:^[3]

Poliasetilenler: Özellikle falkarinol (falcarinol) tipi poliasetilenlerin varlığı, bu takım için kemotaksonomik bir belirteçtir.
Uçucu yağlar: Reçine kanallarında (sekresyon kanalları) biriken monoterpenler ve fenilpropanoidler, bitkilere (örn. anason, kişniş) karakteristik kokularını verir.
Zehirli bileşikler: Bazı türler (örn. baldıran, Conium maculatum) piperidin alkaloitleri veya fototoksik furanokumarinler içerir.

Sınıflandırma

Güncel APG IV sistemi (2016) sınıflandırmasına göre Apiales, yedi familya içerir. Moleküler filogenetik çalışmalar, bu takımın Asterales ve Dipsacales ile yakın akraba olduğunu göstermektedir.^[4]

Familyalar

Apiaceae (Maydanozgiller) - En büyük familyadır; havuç, maydanoz, rezene bu gruptadır.
Araliaceae (Sarmaşıkgiller) - Ginseng ve Hedera (duvar sarmaşığı) cinslerini içerir.
Griseliniaceae - Yeni Zelanda ve Şili'ye özgü odunsu bitkiler.
Myodocarpaceae - Yeni Kaledonya bölgesine özgü ağaçlar.
Pennantiaceae - Avustralya ve Yeni Zelanda'ya özgü tek bir cins (Pennantia).
Pittosporaceae - Çoğunlukla Avustralasya'ya özgü ağaç ve çalılar.
Torricelliaceae - Asya ve Madagaskar'da bulunan üç cinsi kapsar.

Ekonomik ve Tıbbi Önem

Apiales, gıda ve ilaç sanayisinde önemli bir yere sahiptir. Havuç (Daucus), kereviz (Apium), maydanoz (Petroselinum), dereotu (Anethum) ve kişniş (Coriandrum) gibi bitkiler dünya mutfaklarında yaygın olarak kullanılır. Tıbbi açıdan, Panax ginseng kökleri adaptojenik etkileri, Hedera helix yaprakları ise öksürük tedavisindeki kullanımıyla bilinir.

Bununla birlikte, Sokrates'in ölümüne neden olan baldıran (Conium maculatum) ve su baldıranı (Cicuta virosa) gibi ölümcül zehirli türler de bu takıma aittir.

Kaynakça

^ Stevens, P. F. "Angiosperm Phylogeny Website" (İngilizce). Missouri Botanical Garden. 21 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ocak 2026.
^ Judd, Walter S. (2016). Plant Systematics: A Phylogenetic Approach (İngilizce) (4. bas.). Sinauer Associates. ss. 483-488. ISBN 978-1-60535-389-0.
^ Bohlmann, F. (1971). "Acetylene compounds in the Umbelliferae". The Biology and Chemistry of the Umbelliferae (İngilizce). Academic Press. ss. 279-291.
^ Angiosperm Phylogeny Group (2016). "An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV". Botanical Journal of the Linnean Society (İngilizce). 181 (1). ss. 1-20. doi:10.1111/boj.12385.

Magnoliopsida ile ilgili bu madde taslak seviyesindedir. Madde içeriğini genişleterek Vikipedi'ye katkı sağlayabilirsiniz.

[APweb-1] Stevens, P. F. "Angiosperm Phylogeny Website" (İngilizce). Missouri Botanical Garden. 21 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ocak 2026.

[2] Judd, Walter S. (2016). Plant Systematics: A Phylogenetic Approach (İngilizce) (4. bas.). Sinauer Associates. ss. 483-488. ISBN 978-1-60535-389-0.

[3] Bohlmann, F. (1971). "Acetylene compounds in the Umbelliferae". The Biology and Chemistry of the Umbelliferae (İngilizce). Academic Press. ss. 279-291.

[4] Angiosperm Phylogeny Group (2016). "An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV". Botanical Journal of the Linnean Society (İngilizce). 181 (1). ss. 1-20. doi:10.1111/boj.12385.

[1]

[2]

[3]

[4]