Anıtkabir Proje Yarışması

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Emin Onat ile Orhan Arda'nın tasarladığı Anıtkabir'in görünümü

Anıtkabir Proje Yarışması, 1938'de vefat eden Mustafa Kemal Atatürk'ün naaşının defnedileceği anıt mezar olan Anıtkabir'in tasarımı ve özellikleri için başlatılan uluslararası proje yarışmasıdır. 1 Mart 1941'de başlayan yarışma, 2 Mart 1942'de sona erdi. Yarışmayı, Emin Onat ile Orhan Arda'nın tasarımı kazandı.

Yarışmanın başlatılması[değiştir | kaynağı değiştir]

Ulus gazetesinin "Anıtkabir" projesine ayırdığı sayfa

Mustafa Kemal Atatürk'ün 10 Kasım 1938'de, İstanbul'daki Dolmabahçe Sarayı'nda ölümünün ardından, defin yerinin konusunda basında çeşitli tartışmalar başladı.[1] Atatürk için bir anıt mezar yapılması belirlenirken, 1939'da bu anıt mezarın Rasattepe'de yapılması tespit edildi.[2]

Cumhuriyet Halk Partisi milletvekillerinden oluşan Anıtkabir'in inşa edileceği arazinin kamulaştırılmasıyla görevli komisyon, 6 Ekim 1939'da Anıtkabir için uluslararası bir proje yarışmasının düzenlenmesine karar verdi. Başbakan Refik Saydam, 21 Kasım 1939'daki parti grubu toplantısında yaptığı konuşmada, Anıtkabir'in inşa edileceği arazideki kamulaştırma çalışmalarının tamamlanmasının ardından, Anıtkabir'in inşası için uluslararası bir proje yarışmasının düzenleneceğini belirtti. 26 Mart 1940'taki konuşmasında ise Saydam, uluslararası mimarlar tüzüğüne uygun olacak şekilde yarışma şartnâmesinin ve teknik programın hazırlandığını bildirdi.[3]

Başbakanlık Anıtkabir Komisyonunun 18 Şubat 1941'de yayımladığı tebliğ ile Anıtkabir'in inşası için bir proje yarışması başlatılacağı açıklandı. Tebliğin ilk maddesine, Türk ve Türk olmayan mühendis, mimar ve heykeltıraşların katılımına açık bir proje yarışması düzenlenmesine karar verildiği belirtildi. İkinci maddede, inşa edilecek kompleks ile ilgili yarışma talimatnamesi, inşaat arazisinin haritası ve inşaat programı gibi evrakların yalnızca "böyle önemli inşaat meydana getirmiş olanlara" ücretsiz verileceği ifade edilmişti. Üçüncü maddede ise konuyla ilgili olanların Başbakanlığa bağlı Anıtkabir Komisyonu Başkanlığına evraklarını göndermeleri ve başvuruların 31 Ekim 1941'de sona ereceği yazılıydı.[4] İlerleyen dönemde ise yarışmaya başvuru için aranan şart kaldırılarak daha fazla Türk mimarın yarışmaya başvurma şansının önü açıldı.[5] Bayındırlık Bakanı Cevdet Kerim İncedayı'nın daha sonraları, 25 Aralık 1946'daki Meclis Genel Kurulunda kullandığı ifadelere göre öncelikle uluslararası bir yarışma açılmasının düşünülmüş, ancak II. Dünya Savaşı'ndan dolayı katılımın az olması ve gelen tekliflerin tatmin edici olmaması nedenlerinden ötürü ikinci bir yarışma açılmıştı.[6]

Şartname ve jüri üyeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Yarışma, değişen maddelerden dolayı şartnamesinin yeniden düzenlenmesi nedeniyle 1 Mart 1941'de başladı. Başbakanlık Anıtkabir Komisyonu Başkanlığı tarafından Türkçe ve Fransızca olarak hazırlanan şartnamenin "Yarışma Talimatnamesi" adıyla düzenlenen ilk bölümü 24 maddeden oluşmaktaydı. Yarışmaya katılım koşullarını, jüriyi, kazananlara verilecek ödülleri ve seçilecek projenin uygulama şartlarını düzenleyen şartnameye göre en az üç kişiden oluşan jüri, birincilik için hükûmete üç proje önerecek ve hükûmet de bu projelerden birisini seçecekti. Birinci projenin sahibine inşaatın kontrol hakkı ve inşaat bedeli üzerinden %3 oranında ücret, her ikisi de ikinci sayılacak olan jüri tarafından önerilen diğer iki projenin sahiplerine 3.000 lira, diğer projelerden bir veya birkaçına ise mansiyon ödülü olarak 1.000 lira ödenecekti.[7]

Şartnamenin "Program" başlıklı ikinci bölümü, inşa edilecek yapının özelikleri ile bölümlerini belirten 30 maddeden oluşmaktaydı. Anıtkabir'in yapılış amacı ile genel özelliklerini sıralayan bölümün ilk beş maddesine göre bir ziyaret yeri olarak hizmet verecek olan Anıtkabir'e "büyük bir şeref methâlinden" girilecek, binlerce kişinin ziyaretine olanak sağlayacak, Atatürk'ün "vasıflarının, kudret ve kabiliyetinin bir simgesi" olacak, yakından olduğu kadar uzaktan da görünür olacaktı.[8] 6. maddede inşaatın yaklaşık bedelinin 3.000.000 lirayı aşmaması belirtilmekteydi. Bu bölümde yer alan ve inşaatta kullanılacak olan malzemeler ile işçilik bedellerinin yer aldığı bir tablo ile katılımcıların, projelerinin yaklaşık maliyetlerini hesaplamaları istenmekteydi.[9] "Program" bölümünün 7. ilâ 30. maddeleri arasında ise inşaat çerçevesinde yapılacak olan diğer yapı bölümlerinin özelliklerinin belirtilmekteydi. Bu maddelere göre Anıtkabir'in ana şeref girişinden ziyaretçilerin giriş yapması, çok sayıda ziyaretçinin bulunmasına izin veren antrelerin ve ziyaretçiler için gardıropların yapılması belirtilmekteydi. Anıtkabir'de görevli memurlar için dört odalı bir idari kısmın yapılması, şeref antresi civarında ise bazı misafirlerin dinlenmeleri amacıyla bir dinlenme salonu inşa edilmesi ifade edilmekteydi. Lahdin bulunacağı Şeref Holü yapısı Anıtkabir'in merkezi ve "ruhu" olarak gösterirken; lahdin bulunduğu salonda, "Türkiye'nin programı ve sembolü" olan Altı Ok'un sembolize edilmesi istenmekteydi. Bu kısımda ayrıca, Anıtkabir'i ziyaret eden devlet adamları ve diğer devlet temsilcilerinin duygu ve düşüncelerini yazacakları bir "altın kitap" olarak adlandırılan defterin bulundurulması talep edilmişti. Atatürk'ün fotoğrafları, kıyafetleri, el yazıları, imzaları ve bazı eşyaları ile okuduğu, incelediği kitapların sergileneceği bir Atatürk Müzesi'nin yanı sıra, olası bir hava saldırısı durumunda hem lahdin hem de müzedeki eşyaların korunması amacıyla bir sığınak inşa edilmesinden bahsedilmekteydi. Yapıdaki sıhhi tesisat, elektrik tesisatı, havalandırma sistemi, elektrik santrali ve yangın önlemlerinin de yarışmacıların dikkat etmesi gereken hususlar olduğuna dikkat çekilmekteydi. Sürekli bakıcı, bekçi ve hademeleri için iki koğuş, 15 kişilik askerî birlik için ise koğuş ve iki odadan oluşan servislerin bina içinde yer alması; servis binası olarak da üç oda, tuvalet, banyo ve mutfaktan oluşan bahçıvan ikametgâhı, 8 kişilik bahçıvan ve bekçi koğuşu, 15 kişilik işçi koğuşu, park aletleri için yeterli depo, park aletlerinin tamiri için atölye ve sera binasının planlanacağı yazılıydı. Anıt mezar binası dışında kalan parkın şekil ve düzenlemesi, park içindeki tesislerle park yolları ve istinat duvarları ile bahçe düzenlemesinin de yarışma kapsamında olduğu, bunların yanı sıra fidanlık ve otopark yapılacağı da belirtilmekteydi. Parkın düzenlenmesinde anıt önünde törene bir meydan ile burada toplananlara hitap edilecek bir yer olması gerektiği belirtilirken, tesislerden hiçbirinin "Anıtkabir'in ihtişamını bozmasına izin verilmeyeceğine" de dikkat çekilmekteydi.[10]

Yarışmanın jüri üyeleri, planlanan bitiş tarihi olan Ekim 1941'e kadar belirlenmemişti. O ay, İsveç hükûmeti tarafından İsveç'in Ankara Büyükelçiliği aracılığıyla jüri üyesi olması için önerilen Ivar Tengbom, ilk jüri üyesi olarak belirlendi.[11] 25 Ekim'de Bakanlar Kurulu tarafından alınan kararla yarışma süresi 2 Mart 1942'ye kadar uzatıldı. Türkiye'deki katılımcılar bu tarihe kadar projelerini Başbakanlık Anıtkabir Komisyonu Başkanlığına, ülke dışındaki katılımcılar ise projelerini 2 Şubat 1942 akşamına kadar ülkelerinde bulunan Türkiye diplomatik temsilciliklerine teslim edeceklerdi.[12] İlerleyen dönemde ise Károly Weichinger ve Paul Bonatz'tan oluşan iki yabancı jüri üyesi daha belirlendi.[12] Başbakanlık tarafından 27 Şubat 1942'de Bayındırlık Bakanlığına ve Eğitim Bakanlığına gönderilen yazılarda, jüride yer alması için birer mimar ve mühendisin düşünüldüğü, her iki üyelik için de üçer ismin kendilerine bildirilmesi talebinde bulunuldu. 3 Mart 1942 tarihli yazısında Eğitim Bakanlığı, Güzel Sanatlar Akademisi Mimari Şubesi Şefi Sedad Hakkı Eldem'i, Güzel Sanatlar Akademisi öğretmenlerinden Arif Hikmet Holtay'ı ve Yüksek Mühendis Okulundan Emin Onat'ı; Bayındırlık Bakanlığı Yapı ve İmar İşleri Başkanı Muammer Çavuşoğlu'nu, Yapı ve İmar İşleri Proje Bürosu Şefi Hüseyin Kara'yı ve Yapı ve İmar İşleri Şehircilik ve Fen Hizmetleri Şefi Sadettin Onat'ı önerdi. Yarışmanın sona ermesinin ardından, 11 Mart 1942 tarihli yazısında Başbakanlık, Holtay ile Çavuşoğlu'nun yanı sıra, Ankara İmar Müdürü Muhlis Sertel'i jüri üyesi olarak belirlediğini bildirdi. Bu kararlarla birlikte jüri üyesi sayısı altıya ulaştı.[13]

Başvurular[değiştir | kaynağı değiştir]

Yarışmaya; Türkiye'den 25; Almanya'dan 11; İtalya'dan 9; Avusturya, Çekoslovakya, Fransa ve İsviçre'den ise birer adet olmak üzere toplam 49 proje gönderildi. Bu projelerden teki yarışma süresi bittikten sonra komisyona ulaştığından, diğeri ise projenin ambalajı üzerinde sahibinin kimliği yazılmamış olduğundan, yarışma talimatnamesinin yedinci maddesi gereğince diskalifiye edildi ve 47 proje üzerinden değerlendirme yapıldı.[14] 47 proje, 11 Mart 1942'de jüriye teslim edildi.[15] Jüri tarafından değerlendirilen 47 proje şu şekildeydi:

Proje No. 1[değiştir | kaynağı değiştir]

Adalberto Libera tarafından, Antik Roma lahitlerine benzer şekilde tasarlanmıştı.[16]

Proje No. 9[değiştir | kaynağı değiştir]

Johannes Krüger'in tasarımdır.

Proje No. 16[değiştir | kaynağı değiştir]

Necmi Ateş'in tasarımdır.

Proje No. 17[değiştir | kaynağı değiştir]

Selim Benar, Bahaettin Rahmi Bediz ve Demirtaş Kamçil'in tasarımdır.

Proje No. 24[değiştir | kaynağı değiştir]

Hamit Kemali Söylemezoğlu, Kemal Ahmet Arû ve Recai Akçay'ın tasarımıdır.

Proje No. 25[değiştir | kaynağı değiştir]

Emin Onat ve Orhan Arda'nın tasarımıdır.

Proje No. 28[değiştir | kaynağı değiştir]

Sedad Hakkı Eldem'in tasarımıdır.

Proje No. 29[değiştir | kaynağı değiştir]

Mehmet Ali Handan ve Feridun Akozan'ın tasarımıdır.

Proje No. 39[değiştir | kaynağı değiştir]

Paolo Vietti-Violi'nin tasarımıdır.

Proje No. 41[değiştir | kaynağı değiştir]

Giovanni Muzio'nun tasarımıdır.

Proje No. 42[değiştir | kaynağı değiştir]

Roland Rohn'un tasarımıdır.

Proje No. 44[değiştir | kaynağı değiştir]

Arnaldo Foschini'nin tasarımıdır.

Proje No. 45[değiştir | kaynağı değiştir]

Giuseppe Vaccaro ve Gino Franzi'nin tasarımıdır.

Proje No. ?[değiştir | kaynağı değiştir]

Clemens Holzmeister'ın tasarımıdır.

Proje No. ?[değiştir | kaynağı değiştir]

Auguste Perret'in tasarımıdır.

Proje No. ?[değiştir | kaynağı değiştir]

Hans Döllgast'ın tasarımıdır.

Proje No. ?[değiştir | kaynağı değiştir]

German Bestelmeyer'in tasarımıdır.

Proje No. ?[değiştir | kaynağı değiştir]

Rüknettin Güney'in tasarımıdır.[17]

Projenin belirlenmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

12 Mart 1942'de ilk toplantısını gerçekleştiren jüri heyeti başkanlığına bu toplantıda Paul Bonatz, raportörlüğüne ise Muammer Çavuşoğlu seçildi. İlk toplantıyı Başbakanlık binasında düzenleyen heyet, sonraki çalışmalarını Sergi Evi'nde gerçekleştirdi.[18] Değerlendirme yaparken jüri üyeleri, hangi projenin kime ait olduğunu bilmemekteydi.[19] Başvuran 17 proje, "yarışmanın yüksek amacını karşılamadıkları" gerekçesiyle ilk aşamada elendi. Kalan 30 projeyi inceleyen heyet, bunlarla ilgili görüşlerini belirttiği bir rapor hazırladı. 19 proje, bu raporda açıklanan gerekçelere dayanılarak elendi ve üçüncü incelemeye 11 proje kaldı.[15] 21 Mart'ta çalışmalarını tamamlayan jüri, değerlendirmesini içeren raporu Başbakanlığa sundu.[18] Hükûmete önerilen raporda seçilen üç proje; Johannes Krüger'e ait 9, Emin Onat ile Orhan Arda'ya ait 25 ve Arnaldo Foschini'ye ait 44 numaralı projeydi.[15] Raporda, üç projenin de direkt uygulanmalarına uygun olmadıkları, yeniden incelenmeleri ve birtakım değişikliklere gidilmesi gerekliliğinden de bahsedilmekteydi.[20] Raporda ayrıca; 24, 29, 41, 42 ve 45 numaralı projelere de mansiyon ödülü verilmesi önerilmekteydi. Rapordaki kararların tamamı oy birliği ile alınmıştı.[14] 22 Mart'ta Meclis Başkanı Abdülhalik Renda ve Başbakan Refik Saydam, Sergi Evi'ne giderek projeleri incelediler.[18] Hazırlanan raporun özeti, 23 Mart'ta tebliğ olarak Başbakanlık tarafından kamuoyu ile paylaşıldı.[14] Yarışmaya katılan projelerin tamamı, 24 Mart-4 Nisan tarihleri arasında burada sergilendi.[18]

7 Mayıs'ta, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulunda, Emin Onat ve Orhan Arda'nın projesi yarışmanın birincisi olarak belirlendi. Yarışma jürisi tarafından önerilen diğer iki proje ikinci kabul edilirken, beş projeye ise mansiyon ödülü verildi. Ancak hükûmet, birinci seçtiği proje dair hiçbir projenin uygulanmamasına karar vermişti. Yarışma şartnamenin 20. maddesinin 2. fıkrasına göre proje sahiplerine de 4.000 lira tazminat verilecekti.[21] Hükûmet tarafından 9 Haziran'da yayınladığı bildiri ile bu karar değiştirilerek, Onar ve Arda'nın projesinin birtakım düzenlemeler sonrasında uygulanmasının kararlaştırıldığı duyuruldu. Bu düzenlemeler, proje sahiplerinin de yer alacağı bir heyet tarafından yapılacaktı.[22] 5 Nisan 1943'te Başbakanlık, jürinin eleştirileri doğrultusunda altı ay içerisinde yeni bir proje hazırlamalarını Onat ile Arda'ya tebliğ etti.[23]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Özel
  1. ^ Boran 2011a, s. 151.
  2. ^ Boran 2011a, s. 158.
  3. ^ Boran 2011b, s. 91.
  4. ^ Boran 2011b, ss. 93-94.
  5. ^ "Anıt - Kabir Müsabakaya konuldu". Arkitekt, 121-122. İstanbul. 1941. s. 43. 
  6. ^ Boran 2011b, s. 94.
  7. ^ Boran 2011b, ss. 94-95.
  8. ^ Boran 2011b, ss. 96-97.
  9. ^ Boran 2011b, s. 97.
  10. ^ Boran 2011b, ss. 97-99.
  11. ^ Boran 2011b, ss. 100-101.
  12. ^ a b Boran 2011b, s. 101.
  13. ^ Boran 2011b, ss. 102-103.
  14. ^ a b c Boran 2011b, s. 108.
  15. ^ a b c Boran 2011b, s. 107.
  16. ^ Wilson 2009, s. 237.
  17. ^ Osmanağaoğlu İlmen, Canan (Haziran 2007). Tasarımları ve Eğitimciliği Işığında Nezih Eldem'in Mimarlık Anlayışı (Yüksek lisans tezi). İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. s. 10. 
  18. ^ a b c d Boran 2011b, s. 104.
  19. ^ Wilson 2009, s. 243.
  20. ^ Boran 2011b, ss. 107-108.
  21. ^ Boran 2011b, ss. 118-119.
  22. ^ Boran 2011b, s. 119.
  23. ^ Boran 2011b, ss. 120-121.
Genel