1509 Konstantinopolis depremi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(1509 Büyük İstanbul Depremi sayfasından yönlendirildi)
1509 Konstantinopolis depremi
1509 Konstantinopolis depremi
Tarih 10 Eylül 1509[1]
Saat 22:00 veya 04:00 civarı [1]
Büyüklük 7.2 Ms ~ 8.0 Ms[2][3]
Şiddet X (yoğun) veya XI (aşırı)[2]
Merkez üs 40°54′N 28°42′E / 40.90°K 28.70°D / 40.90; 28.70
Marmara Denizi
Süre 50 sn
Etkilenen ülkeler/bölgeler  Osmanlı İmparatorluğu
Tsunami 6 metre[4]
Sonuçları 4000~13000 ölü[5]
10000+ yaralı
1070 hane yıkıldı
Binlerce yapı ağır hasar aldı

1509 Konstantinopolis depremi veya 1509 Büyük İstanbul depremi, 10 Eylül 1509 tarihinde merkez üssü Marmara Denizi'nin kuzeyi olan, 7.2 Ms (± 0.8) büyüklüğünde meydana gelen deprem. Tarihsel kayıtlara göre deprem sonucunda Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti Konstantinopolis'te 4000 ila 13000 arasında kişi hayatını kaybetti, 10000'den fazla kişi yaralandı ve yaklaşık 1070 hane yıkıldı ve binlerce yapı ağır hasar aldı. Ayrıca depremin ardından oluşan ve yüksekliği bazı yerlerde 6 metreyi aşan tsunami dalgaları şehrin surlarını aşarak güzergahı üzerindeki semtlere ağır hasar verdi. En büyük hasarı Konstantinopolis'in aldığı depremin etkisi Bolu'dan Edirne'ye kadar hissedildi. Yarattığı ağır hasar sebebiyle halk arasında "Küçük Kıyamet" (Kıyamet-i Suğra) olarak adlandırılan deprem, son 500 yıl içinde Marmara bölgesinde gerçekleşmiş olan en büyük ve en yıkıcı depremlerden birisi olarak kayıtlara geçti.

Jeolojik ve tektonik arka plan[değiştir | kaynağı değiştir]

Anadolu'nun kuzeybatısındaki Marmara Denizi bölgesinin aktif tektoniği, sismik yüzey faylanmaları ile birçok büyük deprem üreten sağ yanal atılımlı Kuzey Anadolu Fay Zonu (KAF) tarafından domine edilir.[6] KAF'taki sağ yanal faylanma İzmit'in batısına kadar devam eder, ancak Marmara Denizi'nde birkaç paralel alt kol üzerine dağılır. Marmara Denizi'ndeki sismik yansıma araştırmaları, büyük normal bileşenlere sahip birçok fay ortaya çıkarmakta ve kenarlarında normal faylanma mekanizmalı depremler görülmektedir.

Dünyanın ve günümüzde Türkiye'nin en aktif fay hatlarından birisi olarak kabul edilen Kuzey Anadolu Fay Hattı, batıda Ege Denizi'nden başlayıp doğuda İran-Türkiye sınırına kadar 1500 km uzunlukta sağ-yanal atılımlı olarak uzanmaktadır. KAF tarihte ve günümüzde birçok can kaybı ve maddi kayıp ile sonuçlanan yıkıcı depremler üretmiştir. Marmara Denizi bölgesinin son 2000 yıldaki uzun vadeli sismisitesinin yakın zamanda yeniden değerlendirilmesi ile, büyüklükleri 6.8 ila 7.4 arasında değişen 15 büyük deprem tespit edildi.[6] 1509 depreminden önceki en büyük deprem İstanbul'un Fethi'nden 36 yıl sonra 14 Ocak 1489 (894 yılı Safer ayının on üçüncü günü) meydana geldi.[7] Osmanlı kaynaklarında "...bir azim zelzele vaki olup nice minareler ve binalar yıkılıp harap oldu..." ifadelerinin geçtiği depremin şiddeti VIII olarak tahmin edilmiştir.[7][8]

Deprem ve etkileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Flaman ressam ve gravür sanatçısı Pieter Coecke van Aelst tarafından 1529 yılında yapılmış, tarihî yarımadayı ve depremin Fatih Camii'ne verdiği hasarı gösteren bir gravür

Deprem, 10 Eylül 1509 tarihinde Osmanlı İmparatorluğu sınırları içindeki Marmara Denizi'nin kuzeyinde, başkent Konstantinopolis’in 25 km açığında meydana geldi. Bazı kaynaklarda yerel saatte 22:00, diğer kaynaklarda ise gece 04:00 civarında meydana geldiği bildirilen depremin yüzey dalgası büyüklüğü daha önceki araştırmalara göre farklı olmakla birlikte, 7.2 Ms ile 8.0 Ms arasında tahmin edildi.[1][3] 50 saniye süren depremin merkez üssünün günümüz ölçümleri ile Adalar segmenti üzerinde bulunduğu belirlendi. Kuzey Anadolu Fay Hattı'nın Çınarcık Havzasından Marmara Denizi'nin doğusundaki İzmit Körfezi'ne kadar 70 (43 mil) ila 100 km (62 mil) arasında bir fayın kırıldığı düşünülmektedir.[9] Mercalli şiddet ölçeği'ne göre depremin şiddeti X (yoğun) veya XI (aşırı) olarak belirlendi.[2]

Depremin ardından bazı noktalarda boyu 6 metreye kadar ulaşan tsunami meydana geldi.[4] Şehrin surları ve Ceneviz Surlarını aşan dalgalar yerleşim yerlerinin içine kadar girerken, İstanbul Surları zarar gördü. Özellikle Galata bölgesinde çok sayıda ev sular altında kalarak denize karıştı. Marmara Denizinde gözlemlenen tsunaminin sadece deprem ile ilgili değil, depremin tetiklediği deniz tabanı heyelanlarından da kaynaklandığı deprem bilimciler tarafından öngörüldü.[2] Depremin zemine etkisi ile ilgili tek bilgi, Konstantinopolis ve Pera'da bazı yerlerde deprem sonucu yerin yarıldığı ve muhtemelen Haliç kıyılarında derin çatlakların olduğu bilgisi Tevârîh-i Âl-i Osman tarafından rapor edildi.[6] Artçı depremler ise kırk gün boyunca devam etti.[10]

Depremin, İmparatorluğun Rumeli Eyaleti'ne bağlı Edirne, Çorlu, Gelibolu ve II. Bayezid'in doğum yeri olan ve günümüzde Yunanistan sınırları içinde kalan Dimetoka'da dahi hasara yol açtığına dair raporlar bildirildi.[3] Aynı dönemde Kahire'de bulunan tarihçi Muhammed İbn İyas (1448-1522), vaka-i namesinde 1509 depreminin Memlûk Devletindeki etkisine dair bir kayıt bırakmıştır.[3]

Kayıplar ve hasar[değiştir | kaynağı değiştir]

Orijinali Topkapı Sarayı Müzesinde, görüntüsü de Osmanlı Arşivleri'nin TS. MAD. 9567 numarada bulunan ve Türkiye deprem tarihinin ilk ve en eski deprem raporu. Belgede 1509 depreminde hasar gören camilerin listesi yer almaktadır [11]

Toplam nüfusunun 160-200 bin kişi olduğu tahmin edilen İstanbul ve Galata'da bazı kayıtlara göre en az 4000, farklı kaynaklara göre ise 13.000'den fazla insan hayatını kaybetti, 10 binden fazla kişi ise yaralandı.[1][5] Nüfus oranlaması ile şehir halkının yaklaşık %10'u deprem sonucunda hayatını kaybetti ya da yaralandı.[12]

Depremin ardından başkent Konstantinopolis'te zarar görmeyen tek bir ev kalmadı. Surlar, hamamlar, kuleler, medreseler, sütunlar, dükkan ve evler yıkılırken, pek çok yapı ve tarihi eser ağır hasar gördü. Şehirdeki 80.000 binadan 1070'i tamamen yıkıldı. 109 cami yerle bir oldu ve ayakta kalanların çoğunun ise minareleri hasar gördü. Eğrikapı'dan Yedikule'ye kadar Konstantinopolis Surlarında bulunan burçlardan 49'u yıkıldı veya tahrip oldu. Ayrıca surların son büyük kalıntısı olan ve 1900 yıl boyunca ayakta kalan İsa Kapısı yıkıldı. Şehrin o dönemde en büyük iki camisinden biri olan Fatih Camii ile henüz inşası yeni tamamlanan Bayezid Camii ağır hasar aldı. Fatih Camii'ndeki dört büyük fil ayağı sütununda yarıklar oluşurken, caminin hem sağ hem sol tarafındaki demir kirişler büküldü ve ana kubbenin yarısı parçalanarak çöktü.[3][6] Beyazid Camii'nin imaret ve ana kubbesi parçalanırken külliyenin içindeki diğer kubbeler ve kemerler kısmen yıkıldı, kiler ve minaresi ise çöktü. Ayasofya'nın İstanbul'un Fethinden sonra yapılan minaresi yıkıldı.[6] Caminin içindeki Bizans mozaiklerini örtmek için kullanılan sıva dökülerek Hristiyan tasvirlerini oluşturan İsa ve havarileri ile Meryem freskleri ortaya çıktı.[6]

Avrupa yakasındaki Rumeli Hisarı, Anadolu yakasındaki Anadolu Hisarı, Yoros Kalesi ve Kız Kulesi depremin ardından hasar aldı. Aziz John Theologos Kilisesi de dahil birçok kilise yerle bir oldu. İstanbul'un doğusunda o dönem küçük ve az yerleşim bulunan Burgazada ve Heybeliada da, Kurtarıcı İsa ve Aya Prodromou Rum Ortodoks Kiliselerinin kubbeleri çöktü.[6] Fatih Sultan Mehmed'in Eski Saray'ın içine dahil ettiği Theodosius Sütunu ağır hasar aldı. Şehzadebaşı yakınlarında bulunan ve şehre su sağlayan Bozdoğan Kemeri de etkilendi. Kemerin Şehzade Camii yakınındaki kısmı zarar gördü. Hadım Ali Paşa Camii'nde hasar tespit edilirken, Hipodrom'daki altı sütun ve Dikilitaş devrildi.[3] Başkentin yaklaşık 30 km batısındaki Küçükçekmece'deki iki ahşap köprü de hasar gördü ve onarılmak zorunda kaldı.[6] Topkapı Sarayı'nda Sultan II. Bayezid'in yatak odası çökerken, padişah birkaç saat önce namaz kılmaya kalkmak için odadan ayrıldığı için zarar görmedi.[11]

Sonrası ve şehrin yeniden inşası[değiştir | kaynağı değiştir]

Depremden sonra şehirdeki yıkımı tasvir eden bir gravür, 16. yüzyıl

Sultan II. Bayezid on gün boyunca saray bahçesi olan Gülhane Parkı'nda kurulan çadırda kaldıktan sonra 23 Ekim 1509'da İstanbul'dan eski başkent Edirne'ye gitti.[1][6] Burada Dîvân-ı Hümâyunu toplayarak depremden sonra afetin etkilerinin azaltılmasına yönelik kararlar aldı. Sultan, deprem sonrası yeniden inşa ile bakım ve onarım işleri için Anadolu'dan 37 bin, Rumeli'den 29 bin işçi ve 3000 usta görevlendirdi. Ayrıca her yirmi evden bir kişi işçi olarak alındı ve hane başına 22 akçe geçici vergi toplandı. Tüm çalışmalar Mimar Hayreddin'in nezaretinde gerçekleştirildi. Deprem sonrası padişah tarafından çıkarılan ferman ile dolgu zeminler üzerine yapı yasağı getirildi ve başkentte inşa edilecek tüm yapıların ahşap-karkas malzemeden olması emredildi.[2] II. Bayezid'in çıkardığı bu ferman aynı zamanda Türkiye’de yapı tipi ve kullanılacak yapı malzemelerine dair kurallar getiren ilk yasal düzenleme olarak kabul edilmektedir.[2] 23 Mart 1510'da başlayan yeniden inşa ve onarım çalışmaları iki ay gibi kısa bir sürede bitirilerek 1 Haziran 1510'da tamamlandı.[13] Şehrin surları, köprüler, Rumeli ve Anadolu Hisarlarının tahrip olan yerleri, Kız Kulesi, evler, camiler, medreseler, hanlar, çeşmeler yeniden inşa edildi ve tadilattan geçirildi.[2]

Nitelendirme ve kehanetler[değiştir | kaynağı değiştir]

Bitmek bilmeyen artçı sarsıntılar ve depremin yarattığı tahribat ve kayıp nedeniyle Osmanlı tarihçileri ile halk başa gelen felaketi Kıyamet-i Suğra yani "Küçük Kıyamet" olarak nitelendirdiler.[2] Bu tabir, Kıyamet'in geldiğini korkunç bir deprem ile haber veren Kur'an'ın 99. suresi olan Zelzele Suresi'ne atıfta bulunarak, depremleri kıyametle ilişkilendiren bir İslami eskatoloji geleneğinden gelmektedir.[14]

Rivayete göre, Sina Dağı eteklerinde bulunan Azize Katerina Manastırı'ndan Rum bir keşiş, padişahın sarayında hazır bulunduğu sırada bir deprem olacağı kehanetinde bulundu. O dönemde Avrupadaki yorumlar depremi bir tür bedel ve Avrupalı ​​Hristiyanlara karşı silaha sarılan Türklere karşı Tanrı'nın verdiği bir ceza olarak görüldü.[2] Depremin olduğu dönemde hayatta olan Fransız astrolog ve kahin Nostradamus'un kehanetlerinin yer aldığı kitabının II.52 numaralı dörtlüğünde 1509 depremine atıf yapmış olabileceği ileri sürüldü.[15] Solakzade Mehmed Çelebi, 17. yüzyılda kaleme aldığı bir kitabın 1509 depremi ile ilgili olan kısmında, Sultan II. Bayezid'in vezirlerine ve askeri komutanlarına "depremin, başarısızlıklarının bir cezası olduğunu" söylediğini yazdı.[16]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e Abdülkadir Gündüz, Süha Türkmen, Umut Eryiğit, Yunus Karaca, Murat Aydın (2013). "Is Turkey an Earthquake Country?" (PDF) (İngilizce). Karadeniz Teknik Üniversitesi. s. 34. Erişim tarihi: 11 Eylül 2021. 
  2. ^ a b c d e f g h i Ali Nusret (17 Ağustos 2021). "İstanbul'un altüst olduğu gün: Küçük Kıyamet Depremi". The Independent. Erişim tarihi: 11 Eylül 2021. 
  3. ^ a b c d e f Kazuaki Sawai. "The 1509 Istanbul Earthquake and Subsequent Recovery" (PDF) (İngilizce). Hermes. ss. 36-37. Erişim tarihi: 11 Eylül 2021. 
  4. ^ a b "Türkiye'deki Önemli Tsunamiler". Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü. Erişim tarihi: 12 Eylül 2021. 
  5. ^ a b "Historical Earthquakes". Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. Erişim tarihi: 11 Eylül 2021. 
  6. ^ a b c d e f g h i N. N. Ambraseys (Aralık 2001). "The Earthquake of 1509 in the Sea of Marmara, Turkey, Revisited" (İngilizce). 91 (6). Amerikan Sismoloji Derneği. ss. 1397-1416. Erişim tarihi: 11 Eylül 2021. 
  7. ^ a b M. Sinan Genim (15 Kasım 2020). "Tarihte İstanbul depremleri". Milliyet. Erişim tarihi: 12 Eylül 2021. 
  8. ^ "Tarihsel Depremler". Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. Erişim tarihi: 12 Eylül 2021. 
  9. ^ Lozefski, G.; McHugh, C.; Cormier, M-H.; Seeber, L.; Çagatay, N.; Okay, N. (2004). "Provenance of turbidite sands in the Marmara Sea, Turkey: a tool for submarine paleoseismology". 8 Haziran 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mart 2010. 
  10. ^ Thomas Brooks (1670). London's Lamentations: Or, A Serious Discourse Concerning that Late Fiery (İngilizce) (Wisconsin-Madison Üniversitesi bas.). J. Hancock and N. Ponder. s. 95. Erişim tarihi: 13 Eylül 2021. 
  11. ^ a b Murat Bardakçı (18 Haziran 2017). "İşte, Türkiye'nin tam beş asır önce yazılmış ilk deprem hasarı raporu". Haberturk.com. Erişim tarihi: 27 Ekim 2021. 
  12. ^ "MARMARA VE İSTANBUL'DA DEPREM TEHLİKESİ" (PDF). 29 Ekim 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 25 Ekim 2011. 
  13. ^ Şerife Özata; Sevgül Limoncu (20 Mayıs 2014). "16. ve 20. yy. Arası İstanbul ve Yakın Çevresinde Meydana Gelen Deprem Sonrası Barınma Uygulamalarının İncelenmesi" (PDF). 9 (3). Yıldız Teknik Üniversitesi. s. 219. doi:10.5505/MEGARON.2014.04706. Erişim tarihi: 11 Eylül 2021. 
  14. ^ Elzabeth Angell. "A SEISMIC CITYSCAPE: EARTHQUAKES IN ISTANBUL'S HISTORY" (İngilizce). History of Istanbul. Erişim tarihi: 13 Eylül 2021. 
  15. ^ Peter Lemesurier (2014). Nostradamus: The Next 50 Years: Covering The Forthcoming Invasion Of Europe (İngilizce). Hachette UK. s. 178. ISBN 9780349408446. Erişim tarihi: 13 Eylül 2021. 
  16. ^ Amit Bein (3 Kasım 2008). "The Istanbul Earthquake of 1894 and Science in the Late Ottoman Empire" (İngilizce), 44. Middle Eastern Studies. ss. 909-924. doi:10.1080/00263200802426021.