Şuşa

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Şuşa
Շուշի Şuşi
Şuşa
Şuşa şehrinden görüntüler
Şuşa arması
Arma
Ülke Azerbaycan Azerbaycan (hukuken)
Dağlık Karabağ Cumhuriyeti Dağlık Karabağ C. (fiilen)
E. bölge
Marz
Azerbaycan Dağlık Karabağ
Dağlık Karabağ Cumhuriyeti Şuşi Marzı
İdare
 • Belediye Başkanı Dağlık Karabağ Cumhuriyeti Karen Avagimyan
Rakım 1.400 - 1.800 m (-4.500 ft)
Nüfus
 • Toplam 19,629

Şuşa (Ermenice: Շուշի Şuşi), Azerbaycan'da bir şehir, Şuşa Rayonunun idarî merkezi. 1992'de Ermenistan Silahlı Kuvvetleri tarafından işgal edilmiş ve günümüzde hiçbir ülke tarafından tanınmayan Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin yönetimi altındadır. Şehir deniz seviyesinden 1300 ila 1600 metre yükseklikte bulunur.

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Şuşa isminin Klasik Farsça kökenli olduğu ve bu dilde cam veya şişe manasına gelen Shīsha kelimesinden türediği düşünülmektedir.[1][2] Oxford Concise Dictionary of World Place Names eserine göre şehir, Kaçar kökenli İranlı yönetici Ağa Muhammed Şah'ın İbrahim Halil Han ile şehre girerken yaptığı konuşması üzerine bu ismi almıştır.[1]

Şehrin eski ismi olan Penahabad ise Karabağ Hanlığı'nın ilk lideri olan Penah Ali Han'a atfen konulmuştur ve Penah şehri anlamına gelir.[1]

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Şuşa şehrinin güneyinde Kafkasya'nın en eski yerleşim bölgelerinden biri bulunmaktadır. 1970'lerde Şuşa Mağara'sında yapılan arkeolojik kazılarda Paleolitik Çağ'a ait taş aletler bulunmuştur.

Şuşa'nın çevresinde bulunan araziler tarih boyunca Med İmparatorluğu, Ahameniş İmparatorluğu, Ermenistan Krallığı, Albanya, Ermeni Bagratuni Krallığı, Safevîler, Karabağ meliklikleri ve Karabağ Hanlığı gibi çeşitli devlet ve otoritelerin kontrolünde bulunmuştur.

Kuruluş[değiştir | kaynağı değiştir]

Şuşa'dan bir yerleşim yeri olarak tarihte ilk olarak Orta Çağ'da, 15. yüzyılda, bir Ermeni dini metinde bahsedldiği öne sürülmektedir. Bu metin Yerevan'ın Matenadaran müzesinde sergilenmektedir. Bu yazıt, aynı zamanda bu şehirde üretilmiş ilk yazılı eser olmuş, Ter-Manuel tarafından 1428'de yazılmıştır.[3][4][5][6][7][8] Ayrıca bazı kaynaklara göre bölgede Varanda Melikliği döneminde, Şahnazeryan ailesine ait Şuşi isimle antik bir Ermeni kalesi yer aldığı da belirtilmiştir.[9]

Azeri ve bazı 19. yüzyıl Ermeni kaynaklarına göre ise Şuşa şehrinin 1750-51 yıllarında Karabağ Hanlığı'nın banisi Penah Ali Han tarafından Penahabad ismi ile kurulduğu belirtilmiştir. Bu teori, Büyük Sovyet Ansiklopedisi ve İslam Ansiklopedisi gibi kaynaklar tarafından da desteklenir.[10][11] İbrahim Halil Han Şuşa'yı başkenti gibi genişletip, şehrin savunma kabiliyetini güçlendirmiştir.

Rus egemenliği[değiştir | kaynağı değiştir]

1805 yılında Rus İmparatorluğunun Karabağı ele geçirmesine kadar, Şuşa birkaç defa Kaçarlar tarafından kuşatılmıştır. Rus İmparatorluğu'nun yönetimi altında da Karabağ, Azerbaycan kültürünün, edebiyatının ve müziğinin merkezi olmuştur.

1851'de Şuşa'nın toplam nüfusu 15.194 olup,[12] 1886'da 30.000,[13] 1910'da 39.413,[14] 1916'da 43.869 kişi ile önemli bir büyüme göstermiştir.[15] 1916'da nüfusun çoğunluğunu 23.396 kişi ve %53 oran ile Ermeniler oluştururken, Azeriler de 19.121 kişi ile halkın %44'ünü oluşturmuştur.[16]

Rus İmparatorluğu'nun yıkılmasından sonra gerçekleşen Azerbaycan-Ermenistan Savaşı'nın bir sonucu olarak Azeri kuvvetleri şehirdeki Ermeni nüfusunu öldürülmüş veya göçe zorlamış, şehrin Ermeni mahallelerini de yakımıştır. Yaklaşık 600 ila 20.000 kişinin öldüğü düşünülen bu pogroma Şuşa katliamı denilmektedir.

Sovyetler Birliği[değiştir | kaynağı değiştir]

1989'da kentin toplamda 23.156 kişilik olan nüfusunun %92'sini Azeriler, geriye kalan azınlık nüfusunu ise 1.620 kişi ile (%7) büyük oranda Ermeniler oluşturmaktaydı.[17]

Modern tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra gerçekleşmiş Karabağ Savaşı sırasında 8 - 9 Mayıs 1992 tarihlerinde meydana gelen Şuşa Muharebesi'nin sonucu Ermenistan Silahlı Kuvvetleri tarafından bölge, Rusya'nın da yardımıyla[kaynak belirtilmeli] işgal edilmiş[18] ve Şuşa kentinin nüfusunun büyük çoğunluğunu oluşturan Azeriler şehirden göç etmeye mecbur bırakılmıştır.

Günümüzde Şuşa şehri, Ermenistan Silahlı Kuvvetleri'nin[kaynak belirtilmeli] işgali altındadır ve fiilen Dağlık Karabağ Cumhuriyeti tarafından yönetilmektedir.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Galeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c Everett-Heath 2018.
  2. ^ Chkeidze 2001, ss. 486-490.
  3. ^ Boris Baratov. A Journey to Karabakh. Moscow, 1998, pp. 32–33
  4. ^ Hravard Hakobian. Miniatures of Artsakh and Utik 13th–14th centuries. p. 25, Yerevan, 1989
  5. ^ Епископ Макар Бархутарянц, История Албании, том 1, Вагаршапат, 1902, с. 384 (на арм. яз); Bishop Makar Barkhudariants. History of Aghvank. Volume 1, Vagharshapat, 1902, p. 384
  6. ^ Ulubabyan B. A. (1972), The Principality of Lower Khachen from the 14th to the 15th centuries., Historico-philological journal of Academy of Sciences of ArmSSR № 11. pp. 95–108, p. 105. (in Armenian)
  7. ^ Khachikyan L. S., (1955), Memorial records in Armenian manuscripts of 15 c., Part I (1401–1450), Publish. of Academy of Sciences of ArmSSR, p. 384. (in Armenian)
  8. ^ Bishop Makar Barkhudariants. Artsakh. Baku, Aror publishing house, 1895, Chapter - City of Shushi (Շուշի քաղաք)
  9. ^ Bournoutian, George A. Armenians and Russia, 1626–1796: A Documentary Record. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers, 2001, page 133, Kekhva Chelebi's Report to the Collegium of [Russian] Foreign Affairs (17 December 1725)
  10. ^ Great Soviet Encyclopedia (1969–1978). Shusha. Moscow. 2013-11-04 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2013-11-05.  Bilinmeyen parametre |url-status= görmezden gelindi (yardım)
  11. ^ The Encyclopaedia of Islam, Volume 4, Parts 69–78, Brill, 1954, p. 573.
  12. ^ Kavkazskiy kalendar, 1853, p. 128
  13. ^ A.g.e., p. 319
  14. ^ "Obzor Yelizavetpolskoy goubernii za 1910 g.", Tbilisi, 1912, p. 141
  15. ^ Kavkazskiy kalendar, p. 190
  16. ^ A.g.y.
  17. ^ Amirbayov, Elchin. "Shusha's Pivotal Role in a Nagorno-Karabagh Settlement" in Dr. Brenda Shaffer (ed.), Policy Brief Number 6, Cambridge, MA: Caspian Studies Program, Harvard University, December 2001, [1]
  18. ^ UN News Centre, "General Assembly calls for removal of Armenian forces from Nagorno-Karabakh". March 14, 2008