İlteriş Kutluğ Kağan Yazıtı

Vikipedi, özgür ansiklopedi

İlteriş Kutluğ Kağan Yazıtı, İkinci Doğu Göktürk Kağanlığı'nın kurucusu İlteriş Kağan’a ait olduğu düşünülen yazıttır. 2019'da Arhangay'daki Nomgon Ovası'nda çalışmalarına başlayan Uluslararası Türk Akademisi ile Moğolistan Arkeoloji Enstitüsünden bilim insanları, Temmuz 2022'de başlayan çalışmalarında yaklaşık 250 metrekarelik bir kurganda yapılan kazıda keşfettikleri külliyede ağustos ayında iki yüzü Göktürkçe ve bir yüzü Soğdca yazılmış bir taş bulmuştur. Yazıtın İkinci Göktürk Kağanlığı'nı yeniden canlandıran Kül Tigin ve Bilge Kağan'ın babası İlteriş Kağan adına dikildiği sonucuna varılmıştır.[1] İlk araştırmalarda yazıtın üzerinde "Tanrı", "Türk", "Kutlug", "tümen" gibi bir dizi kelime tespit edilmiştir. "Türk" adının ilk kez geçtiği Göktürk döneminin en eski yazılı anıtı olarak kabul edilmektedir.[2][3]

Bu anıt kompleksi, 1889 ve 1897'de Moğolistan'da bulunan Orhun Yazıtları'ndan (Kül Tigin ve Bilge Kağan'ın anıtları) sonra üçüncü önemli keşif olarak görülmektedir.[4][5]

Ön okuma[değiştir | kaynağı değiştir]

70x74,5 cm uzunluk ile yüksekliğe sahip olan yazıt, 19 cm genişliğindedir.[3][6] Tüm yönlerinde metinler yer almaktadır. Yazıtla ilgili yapılan ön çalışmalara göre yazıtın ön yüzünde 19 satır yer almakta ve bunlardan 12 satırın durumu iyi olarak belirtilmiştir.[6] Yazıtın okunan kısımları şöyledir:[6]

Transkripsiyon
Ud yïl: toquzunč: ay: …[……….]
……
…..Teŋri: oγlu: [……….]
Qutluγ qaγan: Türük [……….]
Ur oγlum: M[k]ön…..yü…[……….]
Biziŋ:öŋlig:..t.. [……….]
es[?] : Ïtdïm: bizi: yat: er: [……….]
Yerde: …..tuz…..[……….]
Tümen: Tümen: [……….]
es[?] el[is]ig [?]:küčüg: biz[ber-?]
Atadïm: bi tidim [……….]
es[?] : Qop ešti [……….]
Türkçe çevirisi
İnek yılı: dokuzuncu ay
……
..Tanrı oğlu
Kutlug Kagan: Türk
Erkek çocuklarım, köz...
Bizim güzel....
Etdim: Bizi yabancı: erler....
Yerde..
On bin: on bin
İşimi gücümü ver...
Tayin ettim (unvan verdim): bi..tidim..
Tamamı eşitti

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Turkic inscription of Ilterish Kagan found in Mongolia - News.MN". News.MN - The source of news (İngilizce). 23 Ağustos 2022. 3 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Eylül 2022. 
  2. ^ "Құтлық Елтеріс қағанның кешені мен жазуы табылды - TWESCO". www.twesco.org. 24 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2022. 
  3. ^ a b Altuntaş, Leman (24 Ağustos 2022). "A Monument complex and inscription belonging to Ilteris Kutlug Kagan, the founder of the Eastern Göktürk Khanate, were found". Arkeonews (İngilizce). 24 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Eylül 2022. 
  4. ^ gogo.mn. "Хүлэгү хааны 1265 онд байгуулсан хотын туурийг илрүүлжээ". gogo.mn (Moğolca). 3 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Eylül 2022. 
  5. ^ "T.C. Dışişleri Bakanlığı - Turkish Embassy In Tirana - Announcements". tirana.emb.mfa.gov.tr. 25 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Eylül 2022. 
  6. ^ a b c "Құтлық қаған бітіктасының мәтіні - TWESCO". www.twesco.org. 27 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2022.