İçeriğe atla

Büyük Hadron Çarpıştırıcısı: Revizyonlar arasındaki fark

düzenleme özeti yok
[kontrol edilmiş revizyon][kontrol edilmiş revizyon]
Değişiklik özeti yok
Değişiklik özeti yok
'''Büyük [[Hadron]] Çarpıştırıcısı''' ('''LHC''' [[İngilizce]] "'''Large Hadron Collider'''" kelimelerinin başharflerinden oluşan kısaltma.) [[CERN]]'de [[2008]] yılında devreye girip yüksek enerjili [[parçacık fiziği]] deneyleri yapılmasına imkân verecek bir projedir. [[İsviçre]] - [[Fransa]] sınırında, daha önce kullanılmış olan ve yerin 100m altında, çevresi 27&nbsp;km uzunluğunda olan [[LEP]] tünelinde kurulmuştur. Sözü geçen tünel, İsviçre-Fransa sınırının altında, her iki ülkenin de topraklarındadır. Tünelin çapı 3,8 metredir.<ref>{{Web kaynağı | year = 2008 | title = The Z factory | url = http://public.web.cern.ch/PUBLIC/en/Research/LEP-en.html | publisher = [[CERN]] | accessdate = 2009-04-17 {{en}} | arşivurl = http://web.archive.org/web/20130210070250/http://public.web.cern.ch:80/public/en/research/LEP-en.html | arşivtarihi = 10 Şubat 2013}}</ref> Dairesel bir parçacık [[Parçacık hızlandırıcı|hızlandırıcısı]] - [[çarpıştırıcısı]] olan LHC, öncelikli olarak [[proton]]ları ilave olarak da [[kurşun]] (Pb) [[iyon]]larını [[ışık hızı]]'na çok yakın bir hıza ulaştıracak sonra da deneylerin merkezlerinde çarpıştıracaktır. LHC, [[SPS]] den alacağı 450 GeV enerjilik protonları 7000 [[GeV]] (yahut 7 [[TeV]] ) enerjiye çıkaracaktır. İki [[proton]] demetinin birbirlerine çok yakın ama aksi yönde dönmelerini sağlamak için [[süperiletken]] elektromıknatıslar kullanılır. Süperiletkenlik sağlamak için mıknatıslar -271 dereceye kadar soğutmaktadır ki bu mutlak sıfırın sadece 2 derece üzerindedir. İki proton demeti 4 deney noktasında birbirleriyle yaklaşık 40&nbsp;MHz'te çarpıştırılacaktır. Çarpışmalardaki toplam enerji 14 [[TeV]] olacaktır.
 
Çarpışmalarda üretilmesi beklenen mikro [[kara delikler]] ve gizemli cisimlerin dünyayı yok edeceği ve [[solucan delikleri]] ile [[zamanda yolculuk|zamanda yolculuğun]] mümkün olabileceği söylentilerine{{kim}} rağmen CERN bilim insanları böyle bir durumun olamayacağını{{kaynak belirt}} belirtmişlerdir. [[Standart Model]]e göre LHC'de kara delik oluşması için gereken şartlar bulunmamaktadır. Bazı genişletilmiş Standart Modellerde bilinen 3 uzay +1 zaman'dan fazla boyutlar olduğu önerilir ve bu boyutlardan dolayı LHC'de [[mikro kara deliklerin]] oluşması beklenir. Ama [[Hawking radyasyonu]]na göre bu mikro kara delikler çok hızlı ışınım yayarak kısa süre içerisinde kendi kendilerine yok olacaklardır, yani tamamen zararsızdır.{{kaynaksızkaynak belirt}} Bilim adamlarının bu açıklamasına rağmen ünlü astrofizikçi Michael Gamabunta bu karadeliklerin büyüyerek dünyayı yok edeceğini soylemiştir.{{kaynak belirt}}
 
Sistem iki yıllık modernizasyonun ardından, iki katına çıkartılmış enerji seviyesiyle, 5 Nisan 2015 tarihinde yeniden çalıştırıldı.<ref>{{Web kaynağı | url = http://www.bbc.co.uk/turkce/haberler/2015/04/150405_cern_hadron_carpistiricisi | başlık = Yüzyılın deneyi iki yılın ardından devam ediyor | tarih = 6 Nisan 2015 | yayıncı = BBC Türkçe | erişimtarihi = 6 Nisan 2015 | arşivurl = http://web.archive.org/web/20150410233711/http://www.bbc.co.uk:80/turkce/haberler/2015/04/150405_cern_hadron_carpistiricisi | arşivtarihi = 10 Nisan 2015}}</ref><ref name=":0">[https://gaiadergi.com/buyuk-hadron-carpistiricisinda-yeni-donem/]</ref> Bilim insanları 20 Mayıs 2015'te protonları 13 TeV’ta çarpıştırarak ilk rekorunu kırdı. Daha önce 2012 yılında en yüksek 8 TeV’de çarpışma başarılmıştı.<ref name=":0" />