İçeriğe atla

"Manyetosfer" sayfasının sürümleri arasındaki fark

düzeltme AWB ile
k (Video eklendi.)
(düzeltme AWB ile)
Yer, güçlü bir [[manyetik alan]]a ve bu alanın etkisi ile şekillenen önemli bir '''manyetosfer'''e sahiptir.
 
Yer'in manyetik alanı, ekseni gezegenin dönme eksenine 11,4<sup>o</sup> açı yapan ve merkezine 460 &nbsp;km. uzaktan geçen bir [[çift kutuplu]] niteliğindedir. Bu alanın gücü gezegen yüzeyinde (ekvatorda ölçüldüğünde) 0,31 gauss değerine ulaşır ve [[Satürn (gezegen)|Satürn]], [[Uranüs (gezegen)|Uranüs]] ve [[Neptün (gezegen)|Neptün]] yüzeyinde ölçülen değerlerle karşılaştırılabilecek büyüklüktedir. Zayıf bir manyetik alana ve sınırlı bir manyetosfere sahip olan [[Merkür (gezegen)|Merkür]] bir yana bırakılacak olursa, Yer'in manyetik alan ve manyetosferi [[yer benzeri gezegen]]ler arasında en dikkate değer örneği oluşturur. Yer manyetik alanının oluşması, gezegen içinde, elektriksel açıdan iletken , aynı zamanda da hareketli, yani akışkan bir ortam varlığını gerektirmektedir. Yer kürenin iç yapısına ilişkin modeller geliştirilirken, bu nokta da dikkate alınarak, dış çekirdeğin sıvı halde demir içeren yapısı ortaya çıkarılmıştır. Gezegenin tarihi boyunca birçok kez manyetik kutupların yer değiştirdiği bilinmektedir. Bu olayların nedenleri aydınlatılamamış olmakla birlikte, Yer çekirdeğinin dönme hızı ile gezegenin dönüşü arasındaki farklılıkların zaman içindeki değişimleri ile ilişkili olabileceği düşünülmektedir. Yer manyetik alanının gücünde yakın dönemde önemli bir azalmanın olması, ve bu azalmanın özellikle son 150 yıl içinde hızlanarak devam etmesi, yakın bir gelecekte yeni bir kutup değişikliğinin olabileceği yönünde yorumlanmaktadır.
 
Yer manyetosferi, tanım olarak, gezegenin manyetik alanın etkisi ile [[Güneş rüzgarı]] adı verilen [[Güneş]] kökenli hızlı parçacıkların oluşturduğu [[plazma]] akımının, saptırılarak engellendiği bölgedir. Manyetosferin en dışında, plazma akımının aniden yavaşlayarak hızının ses hızının altına indiği ve yön değiştirdiği bir [[şok dalgası]] gözlenir. Gezegene yaklaştıkça manyetik alanın etkisi giderek artar ve güneş kökenli parçacıkların aşamayarak çevresinden dolaşmak zorunda kaldığı [[manyetopoz]], manyetosferin sınırını belirler. Güneş etkinliğine göre gezegene uzaklığı değişen bu sınır, Güneş doğrultusunda Yer'in merkezinden yaklaşık 60.000 &nbsp;km. uzaklıkta (Yer yarıçapının 10 katı kadar) bulunur. Güneş rüzgarının deforme ettiği manyetik kuvvet çizgilerine uyumlu olarak, bu sınır yanlara doğru genişleyerek gezegenden uzaklaşır ve bir damla biçimini alarak gezegenin arkasında milyonlarca kilometre uzanan bir kuyruk oluşturur.
 
Yer manyetik alanına yakalanan elektrik yüklü parçacıkların toplandığı simit biçiminde iki ışınım kuşağı yer küreyi çevreler. A.B.D. tarafından uzaya gönderilen ilk uydu olan [[Explorer I]] yardımı ile 1958 yılında keşfedilen bu kuşaklar uyduyu tasarlayan [[James Van Allen]] onuruna [[Van Allen kuşakları]] olarak adlandırılmıştır. Dışta yer alan kuşak, güneş rüzgarı kökenli [[hidrojen]] (H<sup>+</sup>=protonlar), [[helyum]] (He<sup>2+</sup>=alfa parçacıkları)ve [[oksijen]] (O<sup>+</sup>) [[iyon]]ları yanı sıra serbest [[elektron]]lar içerir. Yer yüzeyinden 10.000-60.000 &nbsp;km. yükseklikte bulunan bu kuşağın en yoğun kesimi 15.000-19.000 &nbsp;km. arasında bulunur. İçte yer alan kuşak ise [[kozmik ışın]]ların iyonlaştırdığı atmosfer kaynaklı atomlar içerir. 650-6500 650–6500&nbsp;km. yükseklikte yer alan bu kuşak dış kuşağa oranla çok daha güçlü bir ışınım kaynağıdır ve bu yükseklikte bulunan uyduların etkinlikleri ve uzay adamlarının sağlığı üzerinde olumsuz etkiler yaratabilmesi açısından önem taşır.
 
Yüklü parçacıkların Yer'in manyetik kutuplarına yakın bölgelerde bulunan açık manyetik çizgiler boyunca ilerleyerek atmosferin yüksek tabakalarıyla etkileşmeleri, [[kutup ışıkları]]nın ortaya çıkmasına neden olur.
1.332.802

değişiklik