"Yanardağ" sayfasının sürümleri arasındaki fark

Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
k
Küçük düzeltmeler yapıldı.
k
k (Küçük düzeltmeler yapıldı.)
[[Dosya:MtCleveland ISS013-E-24184.jpg|thumb|right|300px|[[Alaska]] eyâletinin [[Aleut Adaları]]'ndaki [[Cleveland Dağı]]; [[Uluslararası Uzay İstasyonu]]'ndan çekilmiş.]]
'''Yanardağ''' ya da '''volkan''', [[magma]]nın ([[Dünya]]'nın iç tabakalarında bulunan, yüksek [[basınç]] ve yüksek [[sıcaklık]]la erimiş kayalar) yeryuvarlağının yüzeyinden dışarı püskürerek çıktığı [[Coğrafya|coğrafi yer şekilleridir]]. Güneş Sistemi'nde bulunan kayalık gezegen ve uydularda (bazıları çok aktif olan) birçok yanardağ olmasına rağmen, bu olgu, en azından Dünya'da, genellikle [[tektonik plaka]] sınırlarında görülür. Ne var ki, [[sıcak nokta yanardağları]]nda önemli istisnalar vardır. Yanardağların araştırıldığı bilim dalına ''[[volkanoloji]] (yanardağbilimiyanardağ bilimi)'' denir.
 
[[Dosya:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|right|300px|Endonezya'daki Java Adası'nda bulunan [[Semeru Yanardağı]].]]
 
Öte yandan, eğer magma düşük oranlarda (%52'den az) silikasilikat içerirse, lava "mafik" adı verilir ve püskürürken çok akışkan halehâle gelir. Uzun mesafelerce akabilir. Mafik lav akışının iyi bir örneği, [[İzlanda]]'nın neredeyse coğrafî merkezindeki bir püskürme yarığının aşağı yukarı 8.000 yıl önce oluşturduğu Büyük Thjórsárhraun akıntısıdır. Bu lav akıntısı, 130 km ötedeki denize varıncaya kadar akmaya devam etmiş ve 800 km²'lik bir alanı kaplamıştır. Felsik ve mafik terimleri yerine bazen daha eski olan "asidik" ve "bazik" terimlerinin kullanıldığı görülür; ancak bu terimler artık daha az kullanılır olmuşlardır.
 
* '''Kalkan yanardağlar''': Şekli kalkana benzeyen dağlar oluşturacak şekilde zamanla biriken yüksek miktarda lav çıkartan yanardağlar çoklukla [[Havai]] ve [[İzlanda]]'da görülürler. Lav akışları genellikle çok kızgın ve çok akışkan olup uzun akıntılara neden olurlar. Yeryüzündeki en büyük lav kalkanı, 120 km çapındaki ve deniz tabanından zirvesine 9.000 m yüksekliğindeki [[Mauna Loa]]'dır. [[Mars (gezegen)|Mars]]'taki Olympus Mons, bir kalkan yanardağıdır ve [[Güneş Sistemi']]nde şimdiye kadar keşfedilmiş olan en yüksek [[dağ]]dır.
Yanardağlar genellikle ya tektonik plaka sınırlarında ya da sıcak noktalarda yer alırlar. Yanardağlar uyuyan (etkin olmayan) ya da faal (aktif -neredeyse sürekli çıkış ve kesikli püskürmeler) olabilirler, önceden tahmin edilemeden hâlâ değiştirebilirler.
 
Karadaki yanardağlar genellikle, çıkışların yıllar içinde sürekli birikmesiyle koni ya da kül konisi şeklini alırlar. Suyun altında ise, yanardağlar genellikle fazlasıyla dik sütunlar oluşturur ve yıllar içinde okyanus yüzeyine çıkarak yeni adacıklar halinehâline gelirler.
 
Yanardağ etkinlikleri genellikle [[deprem]]ler, sıcak su kaynakları, çamur kazanları ve [[kaynaç]]lar gibi yer etkinlikleriyle beraber görülürler. Püskürmelerden önce genellikle düşük şiddette depremler görülür.
 
Şaşırtıcı olsa da, volkanbilimcilervolkan bilimciler, etkin (aktif) yanardağların sınıflandırılmasında fikir birliğine varmamışlardır. Bir yanardağın yaşam süresi, birkaç aydan birkaç milyon yıla kadar değişebilir. Bu tür bir sınıflandırma yapmak, insanların, hatta bazen uygarlıkların bile varlık süreleri göz önüne alındığında anlamsız görünebilir. Örneğin, yeryüzündeki yanardağların birçoğu, geçen birkaç binyılda birçok kez püskürmüşlerdir, ama günümüzde herhangi bir etkinlik göstermemektedirler. Bu tür yanardağların uzun ömürleri göz önüne alındığında çok etkin oldukları söylenebilir. Ancak, bizim ömürlerimiz düşünülürse, etkin değildirler. Bu tanımı daha da karmaşıklaştıran ise, harekete geçen ama püskürmeyen yanardağlardır. Bu yanardağlar etkin midir?
 
Bilim insanları genellikle, püsküren ya da yeni gaz çıkışları veya beklenmedik deprem etkinliği gibi hareketlilikler gösteren yanardağları etkin olarak kabul ederler. Birçok bilim insanı, yazılı tarihte püskürdüğü bilinen yanardağların da etkin olduğunu kabul ederler. Yazılı tarihin bölgeden bölgeye farklılıklar gösterdiğini, örneğin [[Akdeniz]]'de 3.000 yıl geriye, ABD'nin [[Büyük Okyanus]] kıyısında 300 yıl, Havai'de ise 200 yıl geriye kadar gittiğini göz önünde bulundurmak gerekir.
 
=== Oluşum ===
[[Dosya:Vulcanian Eruption-numbers.svg|thumb|300px|Volkanik patlama diyagramı: 1. Kül bulutu, 2. Lapilli (volkanik bacadan fırlayan küçük katı parçacıklar), 3. Lav gözesi, 4. Volkanik kül yağmuru, 5. Yanardağ yumrusu, 6. Lav, 7. Kül ve lav katmanı, 8. Jeolojik katmanlar (''{{lang|en|stratum}}''), 9. Yanal volkanik tabaka, 10. [[Diatrem]], 11. Magma odacığı, 12. Volkanik duvar]]
Yeryuvarlağının iç kesimlerinin çoğu gibi, magmanın hareketleri ve dinamikleri de fazla iyi anlaşılamamıştır. Ancak, bir püskürmenin, yanardağın altında bulunan katı bir tabakaya (Dünya'nın kabuğuna) doğru magmanın hareket ederek bir "magma odacığı"nı işgal etmesinin ardından geldiği bilinmektedir. Sonunda, odacıktaki magma yukarı doğru itilir ve gezegenin yüzeyine lav olarak yayılır ya da yükselen magma civardaki yer şekillerinde bulunan suyu ısıtır ve patlamalı buhar çıkışlarına neden olur. Bu çıkışlar ya da magmadan kaçan gazlar, kaya, kül, volkanik cam ve/veya volkanik külün kuvvetli bir şekilde fırlatılmasına yol açar. Püskürmeler daima kuvvetli olmasa da, akıntı veya büyük patlamalar şeklinde olabilirler.
 
[[Dosya:Destructive plate margin.png|thumb|300px|Depremlere ve volkanik püskürmeye yol açan yok edici marj diyagramı]]
[[Dosya:MSH80 eruption mount st helens 05-18-80.jpg|thumb|left|200px|18 Mayıs 1980'de püsküren St. Helens Yanardağı]]
 
VolkanbilimcilerVolkan bilimciler, püskürmeleri tahmin etmek için aşağıdaki belirtileri kullanırlar:
 
==== ''Sismisite'' ====
Dalgalı sarsıntı, yüzey altında sürekli bir magma hareketi olduğu zaman ortaya çıkar.
 
Sismik örüntüler, karmaşık ve yorumlanması zor olgulardır. Ancak, artan faaliyet, özellikle de uzun dönemler baskın olmaya başlayınca vebaşlayıp dalgalı sarsıntılar ortaya çıkıncaolunca korku yaratırlar.
 
[[Aralık]] [[2000]]'de, [[Meksika]]'daki Ulusal Felaket Önleme Merkezi'ndeki bilim insanları, Meksika Kenti dışındaki Popocatépetl Yanardağı'nın püskürmesini iki gün öncesinden tahmin ettiler. Tahmin, İsviçreli bir volkanbilimci olan M. Chouet tarafından yapılan ve uzun dönemli salınımların artışı üzerine sürdürülen araştırmalar sonucunda yapıldı. Hükümet 10 binlerce kişiyi şehirden uzaklaştırdı . 48 saat sonra, yanardağ püskürdü. Bu püskürme, Popocatépetl Yanardağı'nın bin yıl boyunca karşılaşılan en büyük püskürmesiydi.
9.865

değişiklik

Gezinti menüsü