Çerkes tarihi kronolojisi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla

Çerkes tarihi kronolojisi, MÖ 2000'li yıllardan başlayıp günümüze kadar olmuş olaylar, savaşlar, antlaşmalar ve günümüze kadar kurulmuş tüm krallık, uygarlık ve imparatorlukları içermektedir. Çerkeslerin tarihî, kendilerinden çok diğer milletlerin kaleminden yazılmıştır. Bunların önemli örneklerinden biri Evliya Çelebidir.[1]

Kronoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

  • MÖ 6000. Tarım ekonomisinin Kafkasya'ya girişi.
  • MÖ 5000. El sanatları ürünlerinin yapımı başladı.
  • MÖ 3000. Dışa yayılma hareketleri başladı.
  • MÖ 3000. Proto Hatiler dönemi.
  • MÖ 3000. Seramik yapımı ve avcılık başladı.
  • MÖ 3000. Maden işlendi.
  • MÖ 3000. Miyekuape uygarlığı dönemi.
  • MÖ 3000. Abhazya'da Tunç kullanıldı.
  • MÖ 2600. Fenikeliler, Karadenizi dolaşarak "Askhenaz Denizi"(Kafkasyalılar Denizi) olarak adlandırdılar.
  • MÖ 2000. Kilden kalıplar kullanılarak bakır aletler yapıldı.
  • MÖ 2000. Eski Hatiler dönemi. Hatiler Devletleşti.
  • MÖ 2000. Kimmer İmparatorluğu dönemi.
  • MÖ 2000. Diyoskurya'da (Sohum) para bastırıldı.
  • MÖ 1800. Bronz devri. Koyun ve atların evcilleştirilerek hayvancılığa geçilmesi.
  • MÖ 1500. Gimri Devleti, İskitler'in darbeleri sonucu yıkıldı.
  • MÖ 1200. Kafkasyalılar, Hitit'lerin yanında Mısırlılara karşı savaştılar.
  • MÖ 1200. Yeni Hatiler dönemi.
  • MÖ 1200. Kafkasyalılar, Hitit'lerin yanında Mısırlılara karşı savaştılar.
  • MÖ 1200 Kuban Bronz kültürü.
  • MÖ 1180. Hati Devleti yıkılıdı.
  • MÖ 1000. Demir devri başladı.
  • MÖ 900. Tarım araçlarının yapımında demir kullanıldı.
  • MÖ 700. Gagra kentine Grek kolonileri yerleştirildi.
  • MÖ 600. Dağıstan'a saldıran Persler geri püskürtüldü.
  • MÖ 500. Sindler toprağı sabanla sürmeye başladı.
  • MÖ 5. yüzyıl. Anapa merkez olmak üzere Sind Devleti kuruldu.
  • MÖ 5. yüzyıl. Sohum (Dioscurias) ve Pitsunda'ya Yunan kolonileri yerleştirildi.
  • MÖ 5. yüzyıl. Yunan gezgini Heredotos "SUCHA" tanımını kullanarak Adigeler'den söz etti.
  • MÖ 480. Bosfor İmparatorluğu kuruldu.
  • MÖ 400. Sind Devleti, Bosfor İmparatorluğu tarafından yıkıldı.
  • MÖ 302. Gürcistan Hükümdarı Sürmag, ülkesinde baş gösteren Eristav isyanlarını bastırabilmek amacı ile Asetinler'den yardım istedi.
  • MÖ 3. yüzyıl. Sarmatlar, Kafkas dağlarına sığındılar.
  • MÖ 2. yüzyıl. Korinth'li gezgin Skylax, Çerkesler için "KERKET" tanımını kullandı.
  • MÖ 114. Roma İmparatoru Trayan, Ermenistan'ı istila etti.Sonraki İmparator Vespasiyen, Kuzey Kafkasyalılara karşı müdafa amacı ile kaleler inşa ettirdi.
  • MÖ 1. yüzyıl. Abhazya kıyılarındaki Sohum (Diyoskurya) ve Pitsunda şehirleri önemli kültür ve ticaret merkezleri haline geldi.
  • MÖ 1. yüzyıl. İlk Alan köyleri kuruldu.
  • MÖ 1. yüzyıl. Yunan gezgini Strabon "Cercetea" adı altında Çerkeslerden söz etti.
  • MÖ 1. yüzyıl. Yunanlar, Karadeniz kıyılarını terk ettiler.
  • MÖ 66. Roma İmparatoru Pompe, Güney Kafkasya'yı işgal etti.
  • MÖ 65. Kuzey Kafkasya'ya giren Roma ordusu Dağıstan'da bozguna uğrayarak geri çekildi.
  • MÖ 63. Romalılar, Abhazya'nın güney bölümünde hakimiyet sağladılar.
  • 3.-4. yüzyıl. Abhazya kıyısındaki Sohum (Diyoskurya) şehri Romalılar tarafından ele geçirilerek adı Sebastopolis olarak değiştirildi.
  • 4.-14. yüzyıl. Adigelerde feodalizmin tedricen oluşması süreci.
  • 4. yüzyıl. Sassaniler Gürcistan'a girdi.
  • 5. yüzyıl. Abhazlar, Pers sahi Anusirva ile ittifak ederek Bizans'a karşı savaştılar.
  • 5. yüzyıl. Adigelerin ataları olan Sind'lerin Gorgippa kenti başkent olmak üzere Cite Devleti kurmaları.
  • 6. yüzyıl. Zix'lerin (Ubıhlar) önderliğinde, Karadeniz kıyısında federe bir devlet kuruldu.
  • 6. yüzyıl. Abhazya'nın Bizans'a bağlanması.
  • 7. yüzyıl. Klasik eski çağda adi Pagry olan bugünkü Gagra kentinin Grekler tarafından kurulması.
  • 8. yüzyıl. Abhaz Krallığı sınırlarını Megrel ve Kartveli topraklarına kadar genişletti.
  • 746. II. Ansabadze Lewan'in Abhaz-Gürcü krallığını kurması.
  • 780. Abhaz lideri II. Tatas'in Bizans'dan ayrılarak Abhaz krallığını yeniden kurması.
  • 9. yüzyıl. Hıristiyan dininin Kafkasya'da yayılmaya başlaması.
  • 9. yüzyıl. Abhazya Krallığı, Laz Krallığı'nı da içine alacak şekilde genişledi.
  • 9. yüzyıl. Hazarlar'ın Kırım valisi Bolan Museviliği kabul etti.
  • 10. yüzyıl. Tek dil konuşan Adige halkının oluşması.
  • 13.-15. yüzyıl. Katolik mezhebinin Kafkasya'ya yayılması.
  • 25 Mart 1382. Mısır Çerkes Memluk Devleti kuruldu.
  • 15 Nisan 1395. Adıgelerin Terek ırmağı kıyısında Timur'a karşı savaşması
  • 1396. Timur'un Kafkasya'yı tamamen yakıp yıkması
  • 8 Haziran 438. Mısır Çerkes Sultanlarından Sultan Barsbay'ın ölümü
  • 1439. Abhazya mutlak suretle Bağımsızlığını ilan etti.
  • 1459. Osmanlı'nın, Abhazya'da İslamiyeti yayma girişimleri başladı.
  • 1467. Kırım Hanı Nur-Devlet Han kendisine karşı ayaklanan kardeşi Mengi-Giray Han'a yenilerek Abhazya'ya sığındı.
  • 1475. Osmanlı İmparatorluğu Kırım'ı işgal etti.
  • 21 Eylül 1492. Çerkes Memlukları Sultanı Kayıtbi öldü.
  • 24.08.1517. Osmanlı İmparatorluğu ve Çerkes Memlukları arasında Mercidabık savaşı çıktı. Çerkes Komutan Gavguru öldü.
  • 22 Ocak 1517. Mısır Osmanlılar tarafından zapt edildi. Mısır Çerkes Sultanlığının yıkılışı.
  • 1545. Kaplan Giray komutasındaki Kırım ordusu Kuzey Kafkasya'ya saldırdı.
  • 1552. Kazan Hanlığı Rusya'ya ilhak oldu.
  • 1556. Astrahan Hanlığı Rusya'ya ilhak oldu.
  • 1557. Kırım'a karşı Büyük Kabartey-Rusya ittifakı.
  • 31.08.1561. Kaberdey prensi Temiyruko'nun kızı Gosenay'in Çar IV. Ivan ile politik evlilik yapması. Maria Temijukovona adıyla *vaftiz edilerek Moskova'da Çariçe oldu.
  • 6 Eylül 1570. Prenses Goşenay (Maria) oğluyla beraber zehirlenerek öldürüldü.
  • 1570. Devlet Giray komutasındaki Kırım ordusu Kuzey Kafkasya'ya saldırdı.
  • 1571. Prenses Goşenay'ın kardeşi Michail Temiyruk Çar İvan'ın emri ile öldürüldü.
  • 1578. Ruslar tarafından Sunc nehri üzerine bir kale kuruldu.
  • 1588. Ruslar tarafından Terek nehri üzerine bir kale kuruldu.
  • 18. yüzyıl. Abhazya'nın üçe bölünmesi. Abhazya'da iç savaşın başlaması.
  • 1725 - 1728. Abhazların Osmanlı egemenliğine karsı ayaklanmalarını
  • 1732. Rus birlikleri Çeçen topraklarına girdi.
  • 1 Eylül 1739. Belgrad antlaşmasıyla Büyük ve Küçük Kabardey Bölgelerinin Rusya ve Osmanlıdan bağımsız olduğu kabul edildi.
  • 28.5.1745. Kuzey Kafkasyalı Mültecilerin müttefikler tarafından zorla sovyetlere teslim edilmesi Drau Faciası
  • 1778. Osmanlı imp. kıyı Adigelerine ilgi duymaya başlaması
  • 1785. Uşurma (İmam Mansur) liderliğinde 6 yıl sürecek Çeçenistan'da Ruslarla savaş başladı. 24.3.1789 Rusların Anapa'ya *saldırısı.
  • 30 Eylül 1790. Kuzey Kafkasya'ya yardım için gönderilen Osmanlı Komutanı Battal Paşa Rusya'ya iltica etti.
  • 1791. Lider Uşurma (İmam Mansur), Anapa'da Ruslar tarafından tutsak edildi. Binlerce Çeçen ve Çerkes Türkler'e sığındı.
  • 13 Nisan 1794. Kafkas Lideri İmam Mansur Ruslar tarafından zindanda öldürüldü.
  • 1801. Doğu Türkistan'ın Rusya'ya katılmasıyla Kafkasya büyük önem taşımaya başladı.
  • Çeçenler'in Rus yayılmacılığını önlediği ve tehlike arzettiği telaffuz edilmeye başlandı.
  • 1810. İnguş yöresi Ruslar tarafından işgal edildi.
  • 1 Mart 1811. Kavalı Mehmet Paşa'nın Kahire'de Hile ile Çerkes beylerini öldürtmesi.
  • 1818. Ruslar Çeçen topraklarında askeri anlamda yerleşim birimleri kurmaya başlayıp, Groznaya Kalesi'ni inşa ettiler.
  • 14 Eylül 1829. Edirne antlaşmasıyla Kafkasların Osmanlı Devleti tarafından Rus egemenlik alanına bırakılması.
  • 1830. Gazi Muhammed yani Gazi Molla Müslümanlar'ın imamı ilan edildi. İmam bütün Kafkasya uluslarına "cihad" çağrısı yaptı.
  • 8 Eylül 1830. Moğolların Ruslara karşı savaşlarında Adıgelerin Moğollara yardım etmesi.
  • 1832. Cihad sırasında Gazi Muhammad Gimri köyünde Ruslar tarafından öldürüldü.
  • 17 Ekim 1832. İmam Gazi Muhammed'in Gimi'de Rus güçleriyle savaşarak ölümü.
  • 1834. Gazi Muhammed'in yerine geçen Hamza Bey Hunzak'ta vuruldu. İmam Şamil devlet başkanı seçildi.
  • 9. Haziran 1834. Britanyalı diplomat Davit Urguhart 'ın çabalarıyla Adıge kabilelerinin bir toplantısının Anapa'da gerçekleştirilmesi.
  • 12 Haziran 1838. Rusların Dağıstan'da Ahul - Goh köyünü kuşatması.
  • 1840. Kafkasyalılar Karadeniz kıyısında kuvvetlerini yeniden birleştirip Ruslara karşı harekete geçtiler.
  • 12.2.1840 Büyük Çerkes Saldırısı ve Bahar zaferi.
  • 15.01.1840. Çerkeslerin Abın Kalesini Ruslardan Geri Almaları.
  • 1842. İmam Şamil'in ilk kez naibi Hacı Muhammed'i Abedzeh'lere göndermesi.
  • 1843. İmam Şamil Ruslar'a karşı büyük başarı kazandı ve Ruslar'a yenilgiyi kabul ettirdi.
  • 10 Haziran 1844. Negume Şora Beçmırze'nın ölümü.
  • 16 Temmuz 1845. İşgalci Ruslarla Kafkasya'lılar arasında Dargo Muharebesi.
  • 1849. İmam Şamil'in ordusu dağlık bölgenin batısında sıkıştırıldı.
  • 1 Ocak 1851. Nalçikte ilk Çerkes Okulu açıldı.
  • 24 Nisan 1854. Hacı Murat'ın Ruslarla savaşarak ölmesi.
  • 15 Haziran 1857. Abın'de Şapsığların düzenlediği kurultaya katılan 60 thamade Ruslarla savaşa devam kararı aldılar.
  • 1859. Şamil Kafkasya genel valisi General Baryatinski tarafından teslim alındı. Dağıstan ve Çeçenistan, Ruslar'ın eline geçti.
  • 6 Eylül 1859. İmam Şamil Gunib'de Rus Ordusuna teslim olmak zorunda kaldı.
  • 1860 - 1861. Kabardey nüfusunun 1/8'inin Osmanlı topraklarına gitmesi.
  • 21.05.1864. Çarlık Rusya'sının Çerkeslerin son direnişini kırması.
  • Haziran 1864. Ağustos Osmanlı topraklarına göç eden Adigelerin sayısı 400.000'e ulaşması.
  • Eylül. Samsun'a çıkan Adigelerden yasayanların sayısı 60.000 ölüler ise 70.000 Mart 1864 Subeşkh nehrinde 100'e yakın savaşçı *teslim olmalarına rağmen öldürülür.
  • Mayıs 1864. Sürülen Çerkeslerden boşalan yerlere Azof'dan getirilen Kazakların yerleştirilmesi.
  • Şubat 1864. Trabzon'a giden Çerkes göçmenlerin sayısı 10.000'i bulur. Bunların 3000'i ölür.
  • 4.02.1871. İmam Şamil Medine'de öldü.
  • 29 Ocak 1890? Tunuslu Hayrettin Paşa (Tleş) İstanbul'da öldü.
  • 8 Nisan 1901. İmam Şamil'in Kuban'daki Naibi Muhammed Emin Türkiye'de öldü.
  • 01.04.1906 Kafkasyalı (Oset) şair, yazar ve düşünür Kosta Heteghatı'nın ölümü.
  • 28.12.1912 Ünlü yazar Ahmet Mithat Efendi'nin (Hağur) ölümü
  • 30.10.1916 İstanbul'da Çerkes Teavün Cemiyeti'nin eski başkanlarından Ahmet Cavit Therhet Paşa öldü.
  • 27.02.1917 Rus çarlığının çöküşü ve Çar II. Nikola'nın tahttan indirilmesi.
  • Mayıs 1917 Kuzey Kafkasya Dağlı Halkları Birliği Merkez Yürütme Kurulunun (Yerel Hükümetin) seçilmesi.
  • 11.05.1918 Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti'nin Bağımsızlığını ilan etmesi.
  • 1918 İstanbul'da "Çerkes Kadınları Teavün Cemiyeti" nin kurulması.
  • 06.03.1920 Yazar Ömer Seyfettin (Hatko) öldü.
  • 04.03.1921 Abhazya Cumhuriyeti kuruldu.
  • 01.09.1921 Kabardey Özerk Bölgesi Kuruldu.
  • 12.01.1922 Karaçay-Çerkes Özerk Bölgesinin Kuruluşu.
  • 16.01.1922 Balkar Özerk Bölgesinin Kabardey Özerk Bölgesine eklenmesi.
  • 08.03.1922 Yazar Hadağale Asker'in doğumu
  • 14.04.1922 Adıge Tarihçi Met Çunatuko İzzet öldü.
  • 20.04.1922 Güney Osetya Özerk Bölgesi kuruldu.
  • 27.07.1922 Kafkasya'nın batısında Adıge Özerk Bölgesi kuruldu.
  • 05.09.1923 «Çerkes Teavün Cemiyeti» ve «Çerkes Özel Örnek Okulu» kapatıldı.
  • 18.12.1923 Gönen Çerkeslerinin Güney doğu Anadolu'ya sürülmeleri.
  • 01.04.1923 İlk Adigey Özerk Bölgesi yasasının hazırlanması.
  • 02.05.1923 Batı Anadolu'dan Çerkes Köylerinin sürgünü
  • 12.05.1923 Gönen - Manyas Adıgelerinin sürgün edilmesi.
  • 07.07.1925 Kuzey Osetya Özerk Bölgesi Kuruldu.
  • 02.07.1927 Çerkes ressam Avni Lifij'in İstanbul'da ölümü.
  • 19.01.1931 Yazar Fetgerey Şöenü öldü.
  • 30.08.1935 Ressam Namık İsmail Big'in Ölümü.
  • 04.03.1936 Mısır Çerkes Kardeşler Cemiyeti Başkanı Abdülhamit Huştoko'nun Ölümü.
  • 05.12.1936 Çeçen-İnguş Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu.
  • 05.12.1936 Kabardey-Balkar Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu.
  • 05.12.1936 Kuzey Osetya Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyet kuruldu.
  • 24.03.1941 Prof. Aziz Meker İstanbul'da öldü.
  • 22.06.1941 Nazi Almanya'sı birliklerinin Kafkasya'ya girişi.
  • 15.09.1941 Adıge ozan Şocentsuk Aliy Naziler tarafından öldürüldü.
  • 1944 Cumhuriyet dağıtıldı ve toprakları Sovyetler Birliği'nin Grozni Bölgesi'ne bağlandı. Bütün halkı Orta Asya ve Sibirya'ya sürüldü.
  • 09.02.1944 Çerkes Teavün Cemiyeti üyelerinden ve "Quaze" gazetesi yazarlarından Hayrullah Süleyman Yediç öldü.
  • 23.02.1944 Çeçen ve İnguşların Sibirya'ya sürülmeleri.
  • 11.02.1945 Yalta Konferansı.
  • 25.07.1945 145 Çerkesinde bulunduğu bir kısım mültecinin Saraçoğlu Hükümeti ta­rafından S.S.C.B.ne iadesi.
  • 06.02.1946 General Kılıç Girey'in idam edilmesi.
  • 10.02.1947 Bestekar Muhlis Sebahattin Ezgi (Bıjnav) öldü.
  • 10.12.1948 İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi kabul edildi.
  • 01.05.1952 Osetyalı yazar Tambi Elehoti'nin sürgünde ölümü
  • 31.12.1953 Çerkes yazar ve gazeteci İsmail Ziya Bersis öldü.
  • 10.05.1954 Kafkas tarihçisi General İsmail Berkok'un Londra'da ölümü.
  • 1957 Çeçen İnguş Özerk Cumhuriyeti yeniden kuruldu ve sürgündeki Çeçenler'in yurtlarına dönmelerine müsaade edildi.
  • 08.04.1960 Abhaz ozan Dirmit Gulya öldü.
  • 08.01.1961 Dünya şampiyonu (Güreş) Yaşar Doğu öldü.
  • 26.03.1961 Kuzey Kafkasya Milli Merkezi Başkanı Prof. Ahmet Nabi Magoma Münich'de öldü.
  • 18.10.1961 Kuzey Kafkasyalı Parlamento Başkanı Wassan Girey Jabağı'nın ölümü.
  • 08.01.1962 Bağımsız Kuzey Kafkasya Cumhuriyetinin ikinci Devlet ve Hükümet Başkanı Pşımaho Kosok İstanbul'da sürgünde iken öldü.
  • 11.05.1962 Çerkes yazar ve şair Seyin Tıme'nin İstanbul'da ölümü.
  • 16.04.1963 Kafkasyalı yurtsever (Oset) Ali Han Kantemir Münih'te öldü.
  • 26.07.1963 Çerkes yazar ve bilim adamı Prof. Aytek Namitok İstanbul'da öldü.
  • 04.04.1972 İnguş yazar Çevirmen Bek Sultan Batırhan İstanbul'da öldü.
  • 05.04.1972 Abazin yazar Jir Hamid öldü.
  • 24.04.1973 Yazar ve yayıncı Mehmet Ketey'in (İnguş) Ankara'da ölümü
  • 01.12.1973 Adige yazar Sogentsuk Adem Türkiye'ye geldi.
  • 05.10.1977 Ankara "Kuzey Kafkasya Kültür Derneği" üyelerine, Emekteki otobüs durağında beklerken ateş açıldı. Birkaç kişi yaralandı. Mahmut Özden öldü.
  • 01.01.1978 Kuzey Kafkasya'lı yayıncı ve yazar Dr. Vasfi Güsar İstanbul'da öldü.
  • 14.06.1979 Mersin 'Kafkas Kültür Derneğine silahlı saldırıda bulunuldu. Ali Öğe öldü.
  • 11.10.1986 Ubıhça sözlük hazırlayan ünlü Fransız dilbilimci George Dumezil'in ölümü.
  • 12.01.1989 Olimpiyat 2.si Avrupa Şampiyonu Adil Candemir'in ölümü.
  • 05.10.1991 Adıgey'in Cumhuriyet statüsü kazanması.
  • 03.11.1992 Tsıba Efkan Çağlı Abhazya'da hayatını kaybetti.
  • 30.11.1992 Kozba Vedat Akar Abhazya'da hayatını kaybetti.
  • 14.08.1992 Abhazya'nın Gürcistan tarafından işgali.
  • 21.09.1993 Abağba Bahadır Özbağ Abhazya'da hayatını kaybetti.
  • 22.09.1993 Yeğoj Hanefi Aslan Abhazya'da hayatını kaybetti.
  • 27.09.1993 Sohum'un Gürcü işgalinden kurtarılışı.
  • 30.09.1993 Abhazya'nın Gürcü işgalinden kurtarılışı.
  • 11.11.1994 Çeçenistan'ın Rus Ordusunun Saldırısına uğraması.
  • 21.04.1996 Çeçenya'nın seçimle iş başına gelmiş ilk Cumhurbaşkanı Cahar Dudayev Ruslar tarafından Füze saldırısı ile öldürüldü.
  • 26.02.2001 Araştırmacı yazar Ömer Beygua'nın ölümü.
  • 25.02.2003 Yazar Osman Çelik'in ölümü.
  • 28.02.2004 Abhaz yazar-şair Bagrat Şinkuba'nın ölümü.
  • 08.03.2005 Çeçenistan Devlet Başkanı Aslan Mashadov Rus özel birlikleri Spetsnaz komandoları tarafından öldürüldü.
  • 13.08.2014 Beşiktaş Kulübü eski oyuncusu ve yöneticisi Abhaz kökenli Süleyman Seba'nın ölümü.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]