Veganizm

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Vegan sayfasından yönlendirildi)
Atla: kullan, ara
Vegan usüllerine göre hazırlanmış bir ıspanak yemeği. Vegan yemeklerde hayvansal yağ, süt ya da aroma gibi hiçbir hayvansal ürün kullanılmaz.

Veganlık ya da veganizm, hayvansal gıdaları, giyecekleri ve diğer tüm yan ürünleri kullanmayı reddetme.[1] Bu akımın takipçilerine vegan denir. 1944'te Londra'da hala işlek halde olan Vegan Society'yi oluşturan yedi vejetaryen tarafından türetilmiş bir beslenme kültürüdür.

Bazen "sıkı vejetaryenlik" diye de adlandırılan veganlık, en basit tanımıyla, hayvansal herhangi bir ürünü tüketmeyi reddetmektir. Çoğu vegan, hayvanlardan türetilen, dolayısıyla üretilmesi için hayvanların kullanıldığı yiyecek ürünlerini tüketmediği gibi, yapımında deri, kemik, jelatin, yün vb. hayvansal maddelerin kullanıldığı yiyecek dışı maddeleri de kullanmaz. Kozmetik ürünleri de bunlara dahildir.

Veganlar etlerden almadıkları proteini, soya fasülyesi, buğday gluteni veya tahin gibi bitkisel besinlerden temin edebilirler.

Vegan sözcüğü ayrıca bu öğretiye bağlı kimselerin tüketebileceği ürünler için de kullanılır. Örneğin "Pilaki vegandır" denilebilir.

Öğretiye sıkı sıkıya bağlı kimi veganlar, fotoğraf filmi jelatin içerdiğinden, analog fotoğraf çekmeyi, şeker kamışından üretilen şeker, işlenirken hayvan kemiklerinden türetilen bir tür filtreden geçirildiği için, şeker kullanmayı reddedebilirler.

Veganlığın sınırları çok kesin ve net bir şekilde çizilmemiştir. Ama vegan olmak için minimum koşulun, üretilmesi için hayvanların herhangi bir şekilde acı çektiği bütün ürünlerin reddi olduğu söylenebilir. Mesela inek sütü vegan değilken, bir annenin kendi isteğiyle çocuğuna verdiği süt vegandır.

Veganlığın benimsenme sebepleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Etik nedenler[değiştir | kaynağı değiştir]

Hayvanların yiyecek elde etmek amacıyla yetiştirilmesi, mutlu olabilecekleri bir ortam yerine, daracık, kalabalık bir ortamda bütün hayatlarını geçirmeye zorlanmaları, veganların hayvan ürünlerini tüketmeyi reddetmelerinin temel sebeplerinden biridir. Fabrika veya depo benzeri ortamlarda tutulan bu hayvanlar verim amacıyla her türlü işkence ve eziyete (örneğin tavukların gagalarının kesilmesi, ineklerin makinalarla zorla gebe bırakılması vb.) maruz kalmaktadırlar.

Sağlıkla ilgili nedenler[değiştir | kaynağı değiştir]

Et ve süt ürünleri, içerdikleri yada tüketildiklerinde vücutta oluşmalarına sebep oldukları bazı kimyasal maddelerin (kolestrol, IGF-1, endotoksinler, vs.) nedeniyle bazı hastalıkların (kalp, kanser, enflamasyon, vs. ) gelişimine yardım etmeleri yüzünden, genelde insan sağlığı açısından zararlı olabilmektedirler. Ayni kalori miktarını tüketseler bile hayvani ürünleri tüketenler veganistlerden daha fazla şişmanlamaktadırlar. Ayrıca pek çok modern hastalık (deli dana, kuş gribi, vb.) hayvan ürünlerinden bulaşmaktadır. Oysa vegan beslenme düzeni kalp sağlığı için faydalı olduğu gibi yüksek oranda vitamin ve anti-oksidant içerdiğinden bağışıklık sistemini de güçlendirir. Dünyanın en fazla etle beslenen ülkelerinden biri olan ABD'de sıklıkla araştırmalara konu olan lif alımı yetersizliği de vegan beslenme ile çözülmektedir.[2] Ancak vegan beslenme düzeninde yeterli protein, B vitamini (özellikle B 12), ve kalsiyum alınmasına dikkat gösterilmelidir.

Çevresel nedenler[değiştir | kaynağı değiştir]

"Endişeli Bilimciler Birliği" tarafından yapılan bir çalışma, Dünya çapında kirliliğin otomotiv sanayinden sonra ikinci büyük nedeninin et endüstrisi olduğu sonucuna vardı. Özellikle dünya çapında her yıl milyarlarca büyükbaş hayvan tüketildiği düşünülürse, sadece dışkı probleminin bile nasıl bir çevresel sorun olduğu ortaya hemen anlaşılabilir.

Ayrıca hayvan ürünleri, bitkisel ürünlerden düşük verime sahiptir. Et için yetiştirilen bir dananın hayatı boyunca tükettiği mısır miktarı o danadan kesildiğinde çıkan etin doyuracağından çok daha fazla (12 kat kadar) insanı doyurabilir. Yani veganlar, çok sayıda insanın bitkisel ürünleri tercih etmesiyle dünyadaki açlık sorununun da anında çözeceğini düşünmektedirler.

Felsefi temelleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Klasik batı felsefesinin hayvanları otomatlar olarak gören baskın öğretisi Aristo'ya kadar dayanır. Modern çağlarda da tek tek neredeyse bütün filozoflar benzer görüşleri tekrarlamışlardır. Bunların içinde Descartes özellikle "hayvanların acı çekme yetisinden yoksun olduğunu" öne sürmesiyle dikkat çeker. Büyük dinler de aynı şekilde hayvanların Tanrı tarafından 'biz yiyelim diye' yaratılmış canlılar olduğunu öne sürmektedir. Büyük dinlere göre, hayvanlar seçim yapmazlar, bu yüzden cennet cehennem onlar için değildir. Eski Hint öğretilerinin bu genel yaklaşıma tek büyük istisnayı oluşturduğunu söyleyebiliriz.

Postmodern dönemde, özellikle Jacques Derrida yazdığı makalelerle hayvan sorunsalını derinlemesine irdeleyen filozoflardandır. Ayrıca Peter Singer'ın "Animal Liberation" (Hayvan Özgürleşmesi) adlı kitabı bu konudaki temel felsefi sorunları genel okuyucunun anlayabileceği bir dilde açıklamıştır. Bu kitap batıda özellikle radikal hayvan hakları hareketlerinin el kitabı olarak görülür.

Peter Singer, toplumumuzun bilinçaltında var olan insan şovenizmini (bkz. türcülük) ortaya koymaya çalışır. Tüm hayvanların (dolayısıyla insanın da) eşit saygı gördüğü bir toplumu ahlaki olarak savunur. Bu felsefi yaklaşımın kaçınılmaz pratik sonucu (yamyamlığı vs. reddettiğimizi varsayarsak) veganlıktır.

Kendilerine "Rahatsız Veganlar" diyen İzmir kaynaklı bir grup hayvan hakları aktivisti Kasım 2013'te yayınladıkları manifesto ile hayvan hakları hareketini tıpkı feministlerin zamanında yaptığı gibi ikinci dalgaya evrilmeye çağırdı. Buna sebep olarak da veganlığın bir tüketim biçimi olarak öne çıkarken hayvan özgürlüğünün konuşulmuyor olması gösterildi. Rahatsızlar, vegan beslenme pratikte sürerken politikanın insanların neyi tüketip/tüketmeyeceğinden çıkıp hayvanları sömüren endüstriye karşı doğrudan eylemlere kayması gerektiğini belirtti. Rahatsız Veganlar hayvan özgürlüğü hareketini ikinci dalgaya çağırdı.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Veganizm." Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc.
  2. ^ [Vegan-Vejetaryen Beslenme Raporu] Amerikan Beslenme Derneği


Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Wikimedia Commons'ta Veganizm ile ilgili çoklu ortam kategorisi bulunur.