Uranüs'ün uyduları

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Uranüs ve 6 büyük uydusunun karşılaştırması. Soldan sağa: Puck, Miranda, Ariel, Umbriel, Titania, ve Oberon

Uranüs, güneş sisteminin yedinci gezegenidir ve bilinen 27 doğal uydusu vardır.[1] Bu uydulara William Shakespeare ve Alexander Pope'un eserlerindeki karakterlerin isimleri verilmiştir.[2] Titania ve Oberon adı verilen ilk iki uydu 1787 yılında İngiliz astronom William Herschel tarafından keşfedilmiştir. Bu keşifleri 1851 yılında William Lassell tarafından (Ariel ve Umbriel) ve 1948 yılında Gerard Kuiper (Miranda) tarafından keşfedilen üç hidrostatik dengeye sahip uydu izlemiştir.[2] Bu beş uydu gezegensel kütleye sahiptir ama güneşin etrafında dönmedikleri için cüce gezegen kategorisine alınmazlar. Kalan uydular 1985 sonrasında Voyager 2 uzay aracı ve dünya merkezli teleskoplar tarafından keşfedilmiştir.

Uranüs uyduları on üçü iç ay, beşi büyük ay ve dokuz düzensiz ay olmak üzere üç grupta incelenir. İç aylar küçük ve koyu renklidir ve gezegenin halkalarıyla aynı özellikleri taşırlar. Beş büyük ay, hidrostatik dengeye sahip olacak kadar büyük kütleye sahiptir, bunlardan dördü üzerinde kanyon ve volkanik oluşumlar gözlenmiştir.[3] Bu beş aydan en büyü olan Titania, 1,578 km çapa sahiptir ve güneş sistemindeki 8. büyük aydır. Kütlesi dünya'nın uydusu olan Ay'ın kütlesinden 20 kat daha azdır. Düzensiz ayların yörüngeleri ise gezegenden son derece uzak ve eğimli elips şeklinde yörüngelerdir.[1]

Keşif[değiştir | kaynağı değiştir]

Keşfedilen ilk iki uydu olan Titania ve Oberon gezegenin keşfinden altı yıl sonra, 11 Ocak 1787'de William Herschel tarafından keşfedildi. Daha sonraları Herschel altıya kadar uydu ve belki de bir gezegen halkası keşfettiğini düşünmüştür. Yaklaşık 50 yıl boyunca Herschel'in ekipmanları Uranüs'ün uydularının göründüğü tek teleskop olarak kaldı.[4] 1840'larda daha iyi teleskoplar e Uranüs'ün gökyüzündeki daha uygun konumu sayesinde Titania ve Oberon yeniden gözlemlenebildi. Daha sonra iki yeni ay, Ariel ve Umbriel 1851 yılında William Lassell tarafından keşfedildi.[5] Uranüs'ün uydularının Roma rakamları ile adlandırılması sistemi astronomi yayınları arasında uzun bir süre karışıklık yarattı, Herschel'in Titania ve Oberon'u Uranüs II ve IV olarak adlandırmasının mı, yoksa William Lassell'in bu uyduları I ve II olarak adlandırmasının mı kullanılacağı kesinleştirilemedi.[6] Ariel ve Umbriel'in gözlemlerinin doğrulanmasıyla Lassell, Uranüs'ün uydularını gezegenden dışarı doğrı I, II, III ve IV olarak adlandırdı; bu adlandırma kalıcı oldu.[7] 1852'de Herschel'in oğlu John Herschel, o dönemde bilinen dört uyduya günümüzdeki isimlerini verdi.[8]

İsimler[değiştir | kaynağı değiştir]

İlk iki uydu 1787'de keşfedildi ama 1852'ye (iki uydu daha keşfedildikten bir yıl sonra) kadar bunlara isim verilmedi. Uydulara Uranüs'ün kaşifinin oğlu olan John Herschel tarafından isim verilmesine karar verildi. Herschel uydulara Yunan mitolojisinden isimler vermek yerine, William Shakespeare'in Bir Yaz Gecesi Rüyası adlı romanındaki iki perinin ismi olan Oberon ve Titania ve Alexander Pope'un Bukleye Tecavüz adlı eserindeki mitolojik yaratıkların ismi olan Ariel ve Umbriel isimlerini verdi.

Uranüs uydularına verilen diğer isimler ve geldikleri yer şöyledir:

Uranüs aylarıyla aynı ismi taşıyan bazı astreoidler: 171 Ophelia, 218 Bianca, 593 Titania, 666 Desdemona, 763 Cupido, ve 2758 Cordelia.

Özellikler ve Gruplar[değiştir | kaynağı değiştir]

İç aylar[değiştir | kaynağı değiştir]

Büyük aylar[değiştir | kaynağı değiştir]

Düzensiz aylar[değiştir | kaynağı değiştir]

Uranüs'ün uyduları listesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Anahtar

İç uydular
 

Büyük uydular
 

Düzensiz uydular (retrograde)
°
Düzensiz uydular (prograde)

Uranüs'ün uyduları, yörünge sürelerine göre en kısadan en uzuna aşağıda sıralanmıştır. Kütleçekim etkisiyle küresel bir yüzeye sahip olacak kadar büyük uydular açık mavi renkte işaretlenip, kalın yazıyla vurgulanmıştır. Ters yön yörüngeye sahip düzensiz uydular koyu gri renkte gösterilmiştir. Uranüs'ün doğru yönde yörüngeye sahip tek düzensiz uydusu Margaret açık gri renkte gösterilmiştir.

Uranüs'ün uyduları
Sıra
[lower-alpha 1]
Etiket
[lower-alpha 2]
Adı Telâffuz
(key)
Görsel Çapı
(km)[lower-alpha 3]
Kütlesi
(×1018 kg)[lower-alpha 4]
yarı-büyük eksen
(km)[14]
Yörünge süresi
(d)[14][lower-alpha 5]
Yörünge eğikliği
(°)[14]
Dışmerkezlik
[15]
Keşif
yılı[2]
Kaşif
[2]
1 VI Cordelia Cordelia kɔrˈdiːliə 40 ± 6
(50 × 36)
0.044 49,770 0.335034 0.08479° 0.00026 1986 Terrile
(Voyager 2)
2 VII Ophelia Ophelia ɵˈfiːliə 43 ± 8
(54 × 38)
0.053 53,790 0.376400 0.1036° 0.00992 1986 Terrile
(Voyager 2)
3 VIII Bianca biːˈɒŋkə 51 ± 4
(64 × 46)
0.092 59,170 0.434579 0.193° 0.00092 1986 Smith
(Voyager 2)
4 IX Cressida Cressida ˈkrɛsɨdə 80 ± 4
(92 × 74)
0.34 61,780 0.463570 0.006° 0.00036 1986 Synnott
(Voyager 2)
5 X Desdemona Desdemona ˌdɛzdɨˈmoʊnə 64 ± 8
(90 × 54)
0.18 62,680 0.473650 0.11125° 0.00013 1986 Synnott
(Voyager 2)
6 XI Juliet Juliet ˈdʒuːli.ɨt 94 ± 8
(150 × 74)
0.56 64,350 0.493065 0.065° 0.00066 1986 Synnott
(Voyager 2)
7 XII Portia Portia ˈpɔrʃə 135 ± 8
(156 × 126)
1.70 66,090 0.513196 0.059° 0.00005 1986 Synnott
(Voyager 2)
8 XIII Rosalind Rosalind ˈrɒzəlɨnd 72 ± 12 0.25 69,940 0.558460 0.279° 0.00011 1986 Synnott
(Voyager 2)
9 XXVII Cupid Cupid ˈkjuːpɨd ~18 0.0038 74,800 0.618 0.1° 0.0013 2003 Showalter ve
Lissauer
10 XIV Belinda Belinda bɨˈlɪndə
Belinda.gif
90 ± 16
(128 × 64)
0.49 75,260 0.623527 0.031° 0.00007 1986 Synnott
(Voyager 2)
11 XXV Perdita Perdita ˈpɜrdɨtə 30 ± 6 0.018 76,400 0.638 0.0° 0.0012 1999 Karkoschaka
(Voyager 2)
12 XV Puck Puck ˈpʌk
Puck.png
162 ± 4 2.90 86,010 0.761833 0.3192° 0.00012 1985 Synnott
(Voyager 2)
13 XXVI Mab Mab ˈmæb ~25 0.01 97,700 0.923 0.1335° 0.0025 2003 Showalter ve
Lissauer
14 V Miranda Miranda mɨˈrændə
Miranda.jpg
471.6 ± 1.4
(481 × 468 × 466)
65.9 ± 7.5 129,390 1.413479 4.232° 0.0013 1948 Kuiper
15 I Miranda Ariel ˈɛəriəl
Ariel (moon).jpg
1,157.8 ± 1.2
(1162 × 1156 × 1155)
1,353 ± 120 191,020 2.520379 0.260° 0.0012 1851 Lassell
16 II Umbriel Umbriel ˈʌmbriəl
PIA00040 Umbrielx2.47.jpg
1,169.4 ± 5.6 1,172 ± 135 266,300 4.144177 0.205° 0.0039 1851 Lassell
17 III Titania Titania tɨˈtɑːnjə
Titania (moon) color cropped.jpg
1,576.8 ± 1.2 3,527 ± 90 435,910 8.705872 0.340° 0.0011 1787 Herschel
18 IV Oberon Oberon ˈoʊbərɒn
Voyager 2 picture of Oberon.jpg
1,522.8 ± 5.2 3,014 ± 75 583,520 13.463239 0.058° 0.0014 1787 Herschel
19 XXII Francisco Francisco frænˈsɪskoʊ ~22 0.0072 4,276,000 −266.56 147.459° 0.1459 2003[lower-alpha 6] Holman et al.
20 XVI Caliban Caliban ˈkælɨbæn ~72 0.25 7,230,000 −579.50 139.885° 0.1587 1997 Gladman et al.
21 XX Stephano Stephano ˈstɛfənoʊ ~32 0.022 8,002,000 −676.50 141.873° 0.2292 1999 Gladman et al.
22 XXI Trinculo Trinculo ˈtrɪŋkjʊloʊ ~18 0.0039 8,571,000 −758.10 166.252° 0.2200 2001 Holman et al.
23 XVII SycoraxSycorax ˈsɪkəræks ~150 2.30 12,179,000 −1283.4 152.456° 0.5224 1997 Nicholson et al.
24 XXIII °Margaret Margaret ˈmɑrɡərɨt ~20 0.0054 14,345,000 1694.8 51.455° 0.6608 2003 Sheppard and
Jewitt
25 XVIII Prospero Prospero ˈprɒspəroʊ ~50 0.085 16,418,000 −1992.8 146.017° 0.4448 1999 Holman et al.
26 XIX Setebos Setebos ˈsɛtɨbʌs ~48 0.075 17,459,000 −2202.3 145.883° 0.5914 1999 Kavelaars et al.
27 XXIV Ferdinand Ferdinand ˈfɜrdɨnænd ~20 0.0054 20,900,000 −2823.4 167.346° 0.3682 2003[lower-alpha 6] Holman et al.

Kaynaklar: NASA/NSSDC,[14] Sheppard, et al. 2005.[1] Yeni keşfedilen dış düzensiz uydular (Francisco'dan Ferdinand'a kadar) için en isabetli veri Natural Satellites Ephemeris Service ile üretilmiştir.[16] Düzensiz uydular Güneş tarafından ciddi oranda pertürbe edilmiştir.[1]

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Sıra, Uranüs'e ortalama uzaklıklarına göre uydunun sırasını belirtir.
  2. ^ Etiket, uydunun keşfedilme sırasına göre verilen Roma rakamını ifade eder.[2]
  3. ^ "60 × 40 × 34" gibi çok sayıda çap bilgisi olan uydular, küresel bir biçime sahip değildirler ve tüm boyutları isabetli biçimde ölçülmüşlerdir. Miranda, Ariel, Umbriel ve Oberon'un ölçüleri Thomas, 1988'den[9] alınmıştır. Titania'nın ölçüleri Widemann, 2009'dan[10] alınmıştır. İç uyduların boyutları ve çapları; Showalter, 2006'dan[11] alınan Cupid and Mab haricinde Karkoschka, 2001'dan[12] alınmıştır. Dış uyduların çapları Sheppard, 2005'ten[1] alınmıştır.
  4. ^ Miranda, Ariel, Umbriel, Titania ve Oberon'un verileri Jacobson, 1992'den[13] alınmıştır. Tüm diğer uyduların kütleleri 1.3 g/cm3 yoğunluk ve verilmiş çap bilgileri kullanılarak hesaplanmıştır.
  5. ^ Negatif yörünge süresi ters yön yörüngeyi (gezegenin dönüş yönünün tersine) belirtir.
  6. ^ a b 2001'de gözlemlenip, 2003'te yayımlanmıştır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e f DOI:10.1086/426329 10.1086/426329
    Bu alıntı, sonraki birkaç dakika içinde otomatik olarak tamamlanacaktır. Siz de kuyruğun önüne geçebilir ya da elle açıklayabilirsiniz
  2. ^ a b c d e f "Planet and Satellite Names and Discoverers". Gazetteer of Planetary Nomenclature. USGS Astrogeology. July 21, 2006. http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html. Erişim tarihi: 2006-08-06. 
  3. ^ a b DOI:10.1126/science.233.4759.43 10.1126/science.233.4759.43
    Bu alıntı, sonraki birkaç dakika içinde otomatik olarak tamamlanacaktır. Siz de kuyruğun önüne geçebilir ya da elle açıklayabilirsiniz
  4. ^ Herschel, John (1834). "On the Satellites of Uranus". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 3 (5): 35–36. Bibcode 1834MNRAS...3Q..35H. 
  5. ^ a b Lassell, W. (1851). "On the interior satellites of Uranus". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 12: 15–17. Bibcode 1851MNRAS..12...15L. 
  6. ^ Lassell, W. (1848). "Observations of Satellites of Uranus". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 8 (3): 43–44. Bibcode 1848MNRAS...8...43.. 
  7. ^ a b DOI:10.1086/100198 10.1086/100198
    Bu alıntı, sonraki birkaç dakika içinde otomatik olarak tamamlanacaktır. Siz de kuyruğun önüne geçebilir ya da elle açıklayabilirsiniz
  8. ^ a b DOI:10.1086/126146 10.1086/126146
    Bu alıntı, sonraki birkaç dakika içinde otomatik olarak tamamlanacaktır. Siz de kuyruğun önüne geçebilir ya da elle açıklayabilirsiniz
  9. ^ a b DOI:10.1016/0019-1035(88)90054-1 10.1016/0019-1035(88)90054-1
    Bu alıntı, sonraki birkaç dakika içinde otomatik olarak tamamlanacaktır. Siz de kuyruğun önüne geçebilir ya da elle açıklayabilirsiniz
  10. ^ a b DOI:10.1016/j.icarus.2008.09.011 10.1016/j.icarus.2008.09.011
    Bu alıntı, sonraki birkaç dakika içinde otomatik olarak tamamlanacaktır. Siz de kuyruğun önüne geçebilir ya da elle açıklayabilirsiniz
  11. ^ a b DOI:10.1126/science.1122882 10.1126/science.1122882
    Bu alıntı, sonraki birkaç dakika içinde otomatik olarak tamamlanacaktır. Siz de kuyruğun önüne geçebilir ya da elle açıklayabilirsiniz
  12. ^ a b DOI:10.1006/icar.2001.6597 10.1006/icar.2001.6597
    Bu alıntı, sonraki birkaç dakika içinde otomatik olarak tamamlanacaktır. Siz de kuyruğun önüne geçebilir ya da elle açıklayabilirsiniz
  13. ^ a b DOI:10.1086/116211 10.1086/116211
    Bu alıntı, sonraki birkaç dakika içinde otomatik olarak tamamlanacaktır. Siz de kuyruğun önüne geçebilir ya da elle açıklayabilirsiniz
  14. ^ a b c d e Williams, Dr. David R. (2007-11-23). "Uranian Satellite Fact Sheet". NASA (National Space Science Data Center). http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uraniansatfact.html. Erişim tarihi: 2008-12-20. 
  15. ^ a b DOI:10.1086/300263 10.1086/300263
    Bu alıntı, sonraki birkaç dakika içinde otomatik olarak tamamlanacaktır. Siz de kuyruğun önüne geçebilir ya da elle açıklayabilirsiniz
  16. ^ a b "Natural Satellites Ephemeris Service". IAU: Minor Planet Center. http://www.minorplanetcenter.org/iau/NatSats/NaturalSatellites.html. Erişim tarihi: 2011-01-08. 
  17. ^ DOI:10.1006/icar.2001.6596 10.1006/icar.2001.6596
    Bu alıntı, sonraki birkaç dakika içinde otomatik olarak tamamlanacaktır. Siz de kuyruğun önüne geçebilir ya da elle açıklayabilirsiniz
  18. ^ Karkoschka, Erich (May 18, 1999). "S/1986 U 10". IAU Circular 7171. ISSN 0081-0304. http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/07100/07171.html. Erişim tarihi: 2011-11-02. 
  19. ^ Sheppard, Scott S.; Jewitt, D. C. (2003-10-09). "S/2003 U 3". IAU Circular 8217. ISSN 0081-0304. http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08200/08217.html. Erişim tarihi: 2011-11-02. 
  20. ^ DOI:10.1016/j.icarus.2006.06.005 10.1016/j.icarus.2006.06.005
    Bu alıntı, sonraki birkaç dakika içinde otomatik olarak tamamlanacaktır. Siz de kuyruğun önüne geçebilir ya da elle açıklayabilirsiniz
  21. ^ Denning, W.F. (October 22, 1881). "The centenary of the discovery of Uranus". Scientific American Supplement (303). http://www.infomotions.com/etexts/gutenberg/dirs/etext05/7030310.htm. 
  22. ^ Hughes, D. W. (1994). "The Historical Unravelling of the Diameters of the First Four Asteroids". R.A.S. Quarterly Journal 35 (3): 334–344. Bibcode 1994QJRAS..35..331H. 
  23. ^ DOI:10.1086/375909 10.1086/375909
    Bu alıntı, sonraki birkaç dakika içinde otomatik olarak tamamlanacaktır. Siz de kuyruğun önüne geçebilir ya da elle açıklayabilirsiniz
  24. ^ DOI:10.1088/0034-4885/65/12/201 10.1088/0034-4885/65/12/201
    Bu alıntı, sonraki birkaç dakika içinde otomatik olarak tamamlanacaktır. Siz de kuyruğun önüne geçebilir ya da elle açıklayabilirsiniz
  25. ^ Pappalardo, R. T.; Reynolds, S. J., Greeley, R. (1996). "Extensional tilt blocks on Miranda: Evidence for an upwelling origin of Arden Corona". Journal of Geophysical Research 102 (E6): 13,369–13,380. Bibcode 1997JGR...10213369P. doi:10.1029/97JE00802. http://www.agu.org/pubs/crossref/1997/97JE00802.shtml. 
  26. ^ DOI:10.1016/0019-1035(90)90125-S 10.1016/0019-1035(90)90125-S
    Bu alıntı, sonraki birkaç dakika içinde otomatik olarak tamamlanacaktır. Siz de kuyruğun önüne geçebilir ya da elle açıklayabilirsiniz
  27. ^ DOI:10.1016/0019-1035(90)90024-4 10.1016/0019-1035(90)90024-4
    Bu alıntı, sonraki birkaç dakika içinde otomatik olarak tamamlanacaktır. Siz de kuyruğun önüne geçebilir ya da elle açıklayabilirsiniz
  28. ^ DOI:10.1016/j.icarus.2006.04.016 10.1016/j.icarus.2006.04.016
    Bu alıntı, sonraki birkaç dakika içinde otomatik olarak tamamlanacaktır. Siz de kuyruğun önüne geçebilir ya da elle açıklayabilirsiniz
  29. ^ DOI:10.1006/icar.1996.5568 10.1006/icar.1996.5568
    Bu alıntı, sonraki birkaç dakika içinde otomatik olarak tamamlanacaktır. Siz de kuyruğun önüne geçebilir ya da elle açıklayabilirsiniz
  30. ^ Tyler, G.L.; Sweetnam, D.L. ve diğ. (1989). "Voyager radio science observations of Neptune and Triton". Science 246 (4936): 1466–73. Bibcode 1989Sci...246.1466T. doi:10.1126/science.246.4936.1466. PMID 17756001. 
  31. ^ DOI:10.1051/0004-6361:20031515 10.1051/0004-6361:20031515
    Bu alıntı, sonraki birkaç dakika içinde otomatik olarak tamamlanacaktır. Siz de kuyruğun önüne geçebilir ya da elle açıklayabilirsiniz