Turahan Bey

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Turahan Bey
Ölüm 1456
Edirne
Mezar yeri Edirne veya Uzunkopru
Bağlılığı Osmanlı Devleti
Hizmet yılları yak. 1413–1456
Savaşları/Çatışmaları Bizans-Osmanlı savaşları, Varna Muharebesi
Ailesi
Çocukları: Turahanoğlu Ahmed Bey ve Turahanoğlu Ömer Bey

Turahan Bey (Arnavutca:Turhan Bej) ( ? - 1456 Yenişehr-i Fener (modern Larissa, Yunanistan)). Ismi İsmi bazen yanlış olarak Turhan ve Turhanlı diye anılmakta ve "Türk Turahan" olarak Balkan menikebelerine gecmistir. Osmanli Devleti icin 16, yuzyilin ikinci yarisinda Rumeli'de Tesalya'da sancak beyi ve Teselya ve Mora'da akıncı komutanı olarak gorev yapmis akinci komutani ve devlet adamidir. Teselya sancak beyi iken emri alinda bulunan akinci birlikleri ile arkarakaya Mora'ya akinlara duzenlemisti. Korent kıstağı na birkaç kez hücum ederek oradaki surları tahrip etmişti. Mora'ya yaptigi akinlaradlka Mora Despotlugu Osmanli Devletine yillik tazminata odeyen tabi devlete halkine gelmis ve Mora'nin sonra bir Osmanli eyaleti olmasiana yol acmistir. 10 Kasım 1444 tarihinde, Papalık önderliğinde Macar, Leh, Eflak ve çeşitli Balkan milletlerinden oluşan, Kral I. Ulászló komutasındaki Haçlı ordusu ile II. Murat önderliII. Murat'in yaptigi Varna Muharebesi'ne kendi sancak askerleri ile katilmistir. Teselya Sancak Beyi iken bu bolgeye Turk aslillilarin yerlesmesine onem vermis; Teselya Tirnova'si (modern Trynavos) kentini kurmus; yorel ekonomiyi yeniden diriltmis ve bu bolgede yuzyilla rsuren Osmanli idaresine saglam bir temel saglamistir.


Hayatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Turahan Bey'in babası Yıldırım Bayezid zamanında 1392'de [[[Üsküp]] sehrini eline geciren ve bundan sonra Üsküp beyi olan Paşa Yiğit'tir. [1] Ailenin kökeni Manisa'dır. Kardesi Ishak Bey de taninmis bir akinci beyidir ve 1415-1439domneminde Üsküp valiligi yapmistir. Gayet iyi taninmis akinci beyi olan yegeni ve Ishak Bey'in oglu İshakoğlu İsa Bey da Bosna fatihi; ilk Osmanli Bosna Sancak Beyi ve Saraybosna sehrinin kurucusudur. olan Soyu Turahanlilar olarak bilinmaktedir. Dogum yeri ve tarihi ve cocuklugu ile gencligi hakkinda hicbir bilgi elimizde bulunmamaktadir.

Osmanli belgelerinde ilk olarak ismi Vidin beyi olarak 1413'de gorev almasi ile gecmektedir. 1422'de Bizansli vabir vali idaresinde Teselya'da bulunan "İzzeddin" (modern Lamia, Yunanistan) kalesine yaptigi akindan dolayi ismi gecmektedir.

I. Mehmed'in ölümünden hemen sonra Bizans İmparatoru II. Manuel Limni'de gözaltında tutulan Mustafa Çelebi'yi Osmanli tahtina cikmis olan yegeni II. Murat'a karsi Osmanli tahtina hak etmesi icin serbest biraktiginda Mustafa Celebi'ye destek veren Rumeli beylerinin arasinda Turahan Bey de bulunmaktaydi. [2] Fakat Mustafa Celebi Sadrazam Amasyalı Beyazıt Paşa'yi esir alip idam ettirip Edirne'de tahta ciktiktan Mustafa Celebi'nin Anadolu'ya geçip ve Bursa'yı kuşatmaya koyulmasindan hosnutsuz olan Rumeli asilli akinci beyleri arasinda Turahan Bey de bulunup II. Murat tarafina gecti. Mustafa Çelebi gailesi, Anadolu'da Mustafa'nın yenilmesi; Rumeli'ye kacmasi ve yakalanip Edirne kale burcundan asılması ile 1422'de son buldu. Turahan Bey 1423 basinda Teselya Sancak Beyi olarak tekrar Rumeli'de gorevlendirildi.

Turahan Bey Mora yarimadasinda bulunan Bizans'a bagli Mora Despotlugu'na karsi ilk askeri seferini Mayis/Hazirah 1423'de yapti. Mora Despotu II. Teodor Paliologus yetiskin degilken ona naiplik yayap imparator II. Manuel Osmanli akinlarini durdurmak icin dar Korint Kistagi'nda bulunan "Heksamilion (Alti Mil Suru)" adli 40 gun suren bir insaat faaliyeti ile tamir ve tahkim ettirmisti. Ama ilk akinida ve daha sonra tertip ettigi 1431'de yaptigi askeri sefer akinlarinda Turahan Bey bu surlari gecip Mora iclerine hucum etmeyi basardi. [3] [4][1]

1443'de Macar kralı I. Ulászló'nun komutası altındaki Haçlı ordusuna karşı uygulanacak strateji padişahın huzurunda görüşülürken, Turahan Bey'in ihtiyata ve düşmanı yormaya dayalı teklifine karşı, Evrenosoğlu İsa Bey'in savunma savaşı teklifi kabul edilmiştir. Bunun üzerine, Osmanlı ordusu, Morova, İzladi ve Yalvaç muharebelerinde mağlup olmuştur. Kış münasebetiyle çekilmekte olan düşmanı takiple görevlendirilen Kasım Paşa'nın maiyetinde bulunan Turahan Bey'in yinelediği ikazlara karşılık, Kasım Paşa'nın tedbirsiz hareket ederek bir mağlubiyete daha sebep olmasıyla, Kasım Paşa padişaha bu halin Turahan Bey'in kendisine yardım etmemesinden ileri geldiğini beyan etmiş, II. Murat da Turahan Bey'i Tofcad'da Bedeviçardak denilen kale burcuna hapsetmiştir.

Fakat Varna muharebesi arifesinde akıncıların padişaha ricasıyla affedildi. , savaş alanında gösterdiği başarılardan sonra da 1444'de kendisine tekrar Teselya sancagi ve Mora akıncı beyliği verilmiştir. Bu tarihte Mora Despotu olan Konstantin Paleologos Heksemilyon Suru'nun yeniden tamir ettirmisti. Ama Turahan Bey 1444 yazi Mora'ya duzenledigi akında bu surlar tekrar fazal zahmet cikarmadan gecilmistir. II. Murat, Mora hakkında Turahan Bey'den bili-giler aldıktan sonra 1446'da bizzat gelerek Korent Kıstağını zaptetmiş ve buradaki Heksemilyaon Surları da yıktırarak, Turahan Bey'e Mora içerilerine akınlar yapma ve despotları vergiye bağlama yolun açmıştır. II. Murat'in bu sura saldirmasi sirasinda ilk defa kale kusatmasi icin barutlu buyuk top kullanilmasi gerceklesmistir ve bu askerlik tarihinde bir cag degisimi olmustur. [3] [4][1]

Bu surlar yeniden Mora Despotlari tarafindan yeniden tamir ettirilmistir. Fatih Sultan Mehmet'in İstanbul'u kuşatmasından önce, 1452 yılı sonbaharında, Turahan Bey ve oğulları Turahanlı Ahmed Bey ve Turahanlı Ömer Bey ler, Bizans imparator olan IX. Kosntantin'nin kardeşleri olan Mora despotları Tomas ile Dimitriyos'un Bizans'a yardım etmemelerini sağlamak için Mora'ya akınlar düzenleyerek onlara göz açtırmamak suretiyle önemli bir rol üstlenmiştir. Turahan Bey yine Korint kistagindaki Heksamilyon surlarina saldirark onlarai gecti ve Kon=nt'te ta gune Mora'da bulunan arazilere kadar aakinlarda bulundu. Mora despotlarai Heksemilyon da sagladiklariu savunma hatati delinince askeri direniste bulunamadilar. Bütün kış devam eden bu akınların birinde Turahanlı Ahmed Bey "Dervenaki" adli bir mevkide bir pusuya düşürülerek esir edildi. Despotlugun baskenti olan Sparta yakinlarinda Mystras 'ya Dimitriyos'un yanına götürülup orada tutuklandi. [4][1]

Istanbul'un 29 Mayis 1453'de fethedilmesi Mora'da Bizans'a yakin olarak hukum suren Mora Despotlugu'nda buyuk etkiler yapmistir. Mora Despotlari yillik tazminat vererek Osmanli devleti tabii ve Teslya Sancak beyi Turahan Bey'e bagli olmakata devanm etmekte idi. Mora despotlari olarak hukum suren iki Palailogos kardes, Dimitriyos ve Tomas, birbirleri ile hic iyi gecinememekte ve devamli birbirlkeriyle catisma halinde idiler. Mora'da yasayan halk da bu despotlarin devlet idaresinden gayet hosnutsuzlardi. 1453 guzunde once Mora'ya goc etmis olan "Arvait" adi verilen Arnavut asilli gocmenler arasinda despotlarain idaresune karsi bir isyan basladi. Sonra Mora yerlisi Rumlar da bu isyana katildilar ve isyan yayilip daha ciddi bir durum aldi. Mora Despotlugu yillik tazminat verip Osmanli devletine tabi bir devlet statatusunda oldugu icin Mora Despotlarai bu halk isyanini bastirmak icin Osmanli develetinden askeri yardim istediler. Turahan Bey yanina verdigi eyalet askeri ile oglu Turahanlı Omer Beyi Aralik 1453'de Mora'ya gecmistir. Turahanlı Omer Bey once bazi basarilara kazanmakka beraber bu isyani bastirarmaistir. Fakat Mystras'da tutuklu olan kardesi Ahmet Bey'i kurtarmis ve Teselya'ya geri donmustur. [3][4][1]

Bundan sonra iki Mora despotu kendi aralarindaki catismayi onleyemedikleri gibi cikan halk isyani da devam etmekte idi. Ekim 1454'de Teslya Sancak Beyi Turahan Bey kendisi eyalet ordusu ile Mora'ya ggirdi. Mora'da birkac onemli kaleyi ve sehrieline gecirip talan ettikten sonra Mora halk isyani liderleri teslim olup isyan sona erdi. Turahan Bey iki Mora despotuna aralaindaki catismalara bir cozum bulmayi ve bundan sonara daha adeletli olarak hukum surmelerini tavsiye ettikten sonra Mora'dan ordusu ile ayrildi. [3][1]

Fakat Mora Despotlari olan iki Palailogos kardes arasinda anlasmazlik surmeye deva etti ve bu aanalsmazlik daha ciddi seviyelere yukseldi. Iki depot kardes ayari ayri olarak bu sefer Mora'da kolonileri bulunan Venedik Cumhuriyeti'ne ve diger denizci Italyan cumhuriyetlerine elciler gondererek onlardan Osmanli Devleti'ne karasi onlardan yardim istediler. Bu haber Istanbul'da duyuldugunda II. Mehmet duruma sahsen mudahale etmek icin Mayis 1458'de Mora'ya bir askeri sefer duzenledi. Despot Dimitriyos] Osmanlilara tarafindan esir alindi ve tutuklandi. Kardesi Tomas Vendiklilere kacmayi basardi. 1459'un yaz sonunda Mora yarimadasindaki sehir ve kasabalarin hepsi Osmanli ordusuna teslim olmusdu. Mora'nin kuzeybati bolgeleri Osmanli devletine ilhak edildi ve Turahan Bey'in oglu Turahanlı Omer Bey bu bolgenin valisi olarak gorevlendirildi. 1460 yilinda Mora'nin hepsi, Venedik Cumhuriyetei elinde bulunan bazi sahil kaleleri haric, Osmanli devletine dahil edildi. [3] [4][1]

Turahan Bey Ekim Teselya sancak beyligi gorevinden alinarak 1455'de devlet baskenti Edirne'ye geri cagrilmistir. Olum tarihi kati olarak bilinmemektedir . Ama cok muhtemalen Agustos 1456'da Edirne'de oldugu tahmin edilmektedir. Uzunkopru yakinlarinda Kirk Kavak'da mezari ve mezar tasi bulunmaktadir. Fakat Edirne;'de de yaptirdigi bir turbe bulunmaktadir.

Eserleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Turahan Bey Osmanli devletinin Balkanlarda ve ozellikle Teselya ve merkezi Yunanistan'da Turklerin yerlesmsinde oenmeli rol oynamistir. Askeri kampanyalari yanindan Teselya sancagi verilnce Anadolu'dan 5000 kadar Turkmnen, yoruk ve Konyali tTUrk gocemenin getirilmesini ve 12 tane yeni kurulan Turk koyune yerlestirlmesini saglamistir. Eski bir harabelik olan modern adi Tyrnavos adli sehir yerleskenin ve bu yerleskenin 17 km guneybatisinda Teselya merkezi olan Yenişehr-i Fener (Yunanistan Yenişehri) (gunumuzde Larissa, Yunanistan) kurulup gelismesine buyuk katkida bulunmustur.[5] Turahan Bey Teselya sancak beylignde camiler, medreseler, okullar, hanlar, kervasaraylar, hamammalr ve kopruler yaptirmsi tir.

Turahan Bey'in Ocak 1455 tarihli bir vakfiye beldgesi elimizde bulunmaktadir. Malkara'da mescit, medrese ve zaviye vakfetmiş ve vakfına oğlu Ömer Bey'i mütevelli atamıştır. Diğer oğulları vakfiyede şahitler arasında bulunmaktadırlar.

Ogullari ve sulalesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Babinger Turahan Bey sulalesisinin soyagacini soyle vermektedir:[1]

 
 
 
 
Paşa Yiğit Bey
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
İshak Bey
 
 
 
 
Turahan Bey
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
İshakoğlu İsa Bey
 
Ahmed Bey
 
 
Ömer Bey
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Hasan Bey
 
 
İdris Bey
 

Oglu olan Turahanlı Ömer Bey de zamanının meşhur akıncılarındandır. , 1452 yılı sonbaharında Mora Despotlarainin Sultan II. Mehmet'in Istanul kustamasianda karddeskleri olan Bizans Imparatoru IX. Konstantin'e yardim etmelerini onlemek icin babasi ve kardesi ile birilkte Mora'da genis alanlar uzerinde yapilan akinlara istirak etmistir. 1454'de Osmanlilara tabi olan Mora despotlari ortaya cikan bir k=halk isyanini bastirmak icin Osmanlilardan yardim istemisler ve Turahanli Omer Bey Teselya eyalet ordusu ile Mora'da bu yardimi saglamistir. Bu isyan bastirilamamakla beraber bir onceki akinda Mora despotlaraina esir dusmius olan kradesini Mystra'da tutuklamadan kurtarmistir. Babasi Mayis 1458'de Mora'ya bir askeri sefer yaptiktan sonra Osmanli develetine ilhak edilen kuzeybati Mora beyligi Omer Bey'e verilmistir. Uzun Hasan ile Otlukbeli muharebesi yapılmadan önce pişdar kolu kumandanı Has Murad Paşa'nın Akkoyunlu kuvvetlerine mağlup düştüğü sırada Turahalli Ömer Bey de esir düşmüştür. Has Murad Paşa'nın onbin Rumeli sipahisini yenmiş olmasına pek çok sevinen Uzun Hasan'a karşı "bizim esir olmamızla padişaha halel gelmez" yollu fikirler belirtmesi Uzun Hasan'ı gazaba getirmiş, ancak padişahını savunmanın kulluk ve nimetşinaslık icabı olduğunu söylemesine Uzun Hasan da hak vermiştir. Turahanlı Ömer Bey Fatih'in zaferinden sonra esaretten kurtulup dönmüş ve 1489'de Memluklerle karşı yapılan savaşlara katılmıştır. Ölümü bu tarihten sonradır. Malkara'da gömülüdür.

Turahan Bey'in Mehmet Bey adındaki oğlu da ümeradandır; II. Bayezit zamanında vefat etmiştir.

Turahanlı Ömer Bey'in oğullarından İdris Mahvi Bey bilgili şair kimliği ile değerli bir insandı. Abdurrahman Hatifi'nin nazmettiği Husrev ve Şirin ve Leyla ile Mecnun'u Farsça'dan gayet başarılı bir şekilde Türkçeye çevirmiştir1.

Turahanlı Ömer Bey'in diğer oğlu Turahan Bey 1554'de akıncı komutanı olarak İran seferinde bulunmuştur.

Kendinin devam eden sulalesi Turahanogullari Tesellya'da buyuk toprak sahipleri olara kayatalrina devem etmislerdir. Teselya'da 19. yuzyil sonlarina kadar Turahanogullari sulalesinin buyuk toprak sahipligi devam etmistir. [1]

Kaynakca[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e f g h i Babinger, Franz (Son bas.1987) [1936]. "Turakhān Beg". Houtsma, Martijn Theodoor. (ed) E.J. Brill's Encyclopaedia of Islam, 1913–1936, Cilt VIII. Leiden: BRILL. s.:876–878. ISBN 90-04-09794-5. (İngilizce)
  2. ^ Yüce, Yaşar; Sevim, Ali (1991). İstanbul: AKDTYKTTK Yayınları. 
  3. ^ a b c d e Setton, Kenneth M. (1978) ((İngilizce)). The Papacy and the Levant (1204–1571), cilt II: The Fifteenth Century. DIANE Publishing. ISBN 0-87169-127-2. http://books.google.com/books?id=0Sz2VYI0l1IC&q=turakhan+hexamilion#v=snippet&q=turakhan%20hexamilion&f=false. 
  4. ^ a b c d e Nicol, Donald MacGillivray (1993). The Last Centuries of Byzantium, 1261–1453. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-43991-4
  5. ^ Tyrnavos,'da veTurahan Bey camiler, hamam ve hanlar yaptirmistir ve 1770'de 6 tane camii olan bu sehir 1881'de Yunanistan eline gectikten sonra bu Turahan Bey'in ve diger Turk'lerin yaptirdigi eserler kasden yakilip yikilmis ve gunumuze sadece tek bir Turk hamami kalmistir.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • [Osmanlimedeniyeti" websitesi]
  • Babinger, Franz (Son bas.1987) [1936]. "Turakhān Beg". Houtsma, Martijn Theodoor. (ed) E.J. Brill's Encyclopaedia of Islam, 1913–1936, Cilt VIII. Leiden: BRILL. s.:876–878. ISBN 90-04-09794-5.
  • Nicol, Donald MacGillivray (1993). The Last Centuries of Byzantium, 1261–1453. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-43991-4.
  • Vakalopoulos, Apostolos E. (1974). Ιστορία του νέου ελληνισμού, Τόμος Α′: Αρχές και διαμόρφωσή του (Έκδοση Β′) [Modern Helenizm'in Tarihi, Cilt I: Ortay cikmasi ve gelismesi (2. Ed.) Selanik: Emm. Sfakianakis and Sons. (Yunanca)