Türkmen alfabesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Türkmen alfabesi, (Türkmence: Türkmen elipbiýi) Türkmen dilini Latin harfleri yardımı ile yazımıdır. 1993 yılında beri Türkmenistan'da kullanılmaya başlanmıştır.

Alfabetik sıralama[değiştir | kaynağı değiştir]

Kiril alfabeler

Аа, Бб, Вв, Гг, Дд, Ее, Ёё, Жж, Җҗ, Зз, Ии, Йй, Кк, Лл, Мм, Ңң, Оо, Өө, Пп, Рр, Сс, Тт, Уу, Үү, Фф, Хх, (Цц), Чч, Шш, (Щщ), (Ъъ), Ыы, (Ьь), Ээ, Әә, Юю, Яя

Latin alfabeler

Aa, Bb, Çç, Dd, Ee, Ää, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Žž, Kk, Ll, Mm, Nn, Ňň, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Ww, Yy, Ýý, Zz

veya
A B Ç D E Ä F G H I J Ž K L M N Ň O Ö P R S Ş T U Ü W Y Ý Z
a b ç d e ä f g h i j ž k l m n ň o ö p r s ş t u ü w y ý z
Çekimli ve çekimsizler

a, e, ä, y, i, o, ö, u, ü harfleri çekimli sesleri, böylesi harfler çekimsiz sesleri anlatmak için kulanılır.

Harfler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Ä: Tatarca’da, Gagavuzca’da ve Türkmence’de kullanılır. Kısa, kapalı, gırtlaktan gelen ve sert bir E harfidir. Normal E harfine göre daha kısa ve serttir. Ayrıca A ve E arası bir ses olarak öngörülür (Ə). Ses ve harf karşılığı olarak Arapça’da ve Almanca’da da bulunur. Türkçede normal e sesinden tam olarak ayırt edilebilmesi günümüzde çok zordur. İnce bir harf olduğu halde kalın uyumludur. Bu harfi içeren sözcüklerin aslında Büyük Ünlü Uyumuna uymadığı hâlde kulağı tırmalamıyor olması bu nedenledir. Örneğin: Dünýä (Dünya).
  • Ň: Gırtlağa yakın genizden çıkarılan N ve G karışımı bir sestir. Bazen de NG/NĞ olarak öngörülür. Pek çok ağızda N veya Ğ sesine dönüşmüştür. Osmanlıca’daki üç noktalı Kaf-ı Nûni (ڭ) harfinin karşılığıdır. Örneğin: İç Anadolu’da, özellikle Sivas yöresinde Saňa, Baňa, Deňiz sözcükleri. Pek çok kaynakta Tengri veya Tengiz olarak yazılan sözcükler aslında Teňri ve Teňiz şeklinde okunur. (Tatarcada Ñ harfi ile, Uniform Türk Alfabesi’nde ise Ņ ile gösterilir.)
  • Ž: Türkmence’de ve Boşnakça’da kullanılır. Türkçedeki J sesini karşılar. Örneğin: Žurnal (Jurnal).
  • Y: Bu harf pek çok dilde Türkçe’deki I sesine denk düşer. Örneğin: Uzynlyk ("Uzınlık" okunur; Uzunluk).
  • Ý: Türkçe’deki Y sesidir. Örneğin: Aý (Ay).
  • J: Türkçe’deki C sesidir. Örneğin: Jan (Can).

Yazışma çizelgesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Latin
harf
Kiril
eşdeğeri
Sesçil
gerçek anlamı
A a А а [a]
B b Б б [b]
Ç ç Ч ч [ʧ]
D d Д д [d]
E e Е е [je], [e]
Ä ä Ә ә [æ]
F f Ф ф [ɸ]
G g Г г [g~ʁ]
H h Х х [h~x]
I i И и [i]
J j Җ җ [ʤ]
Ž ž Ж ж [ʒ]
K k К к [k~q]
L l Л л [l]
M m М м [m]
N n Н н [n]
Ň ň Ң ң [ŋ]
O o О о [o]
Ö ö Ө ө [ø]
P p П п [p]
R r Р р [r]
S s С с [θ]
Ş ş Ш ш [ʃ]
T t Т т [t]
U u У у [u]
Ü ü Ү ү [y]
W w В в [β]
Y y Ы ы [ɯ]
Ý ý Й й [j]
Z z З з [ð]

Latin alfabesi söylenişi[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmen elipbiýi

Harf İsim IPA Harf İsim IPA
A, a a /a/ N, n en /n/
B, b be /b/ Ň, ň /ŋ/
Ç, ç çe /ʧ/ O, o o /o/
D, d de /d/ Ö, ö ö /ø/
E, e e /je,e/ P, p pe /p/
Ä, ä ä /æ/ R, r er /r/
F, f fe /ɸ/ S, s es /θ/,/s/
G, g ge /g~ʁ/ Ş, ş şe /ʃ/
H, H he /h~x/ T, t te /t/
I, i i /i/ U, u u /u/
J, j je /ʤ/ Ü, ü ü /y/
Ž, ž že /ʒ/ W, w we /β/
K, k ka /k~q/ Y, y y /ɯ/
L, l el /l/ Ý, ý ýe /j/
M, m em /m/ Z, z ze /ð,/z/

Örnekler[değiştir | kaynağı değiştir]

Könüller, ýürekler bir bolup başlar,
Tartsa ýygyn, erär topraklar, daşlar,
Bir suprada taýýar kylynsa aşlar,
Göteriler ol ykbaly, türkmenin.
Serhoş bolup çykar, jiger daglanmaz,
Daşlary syndyrar, ýoly baglanmaz,
Gözüm gaýra düşmez, könül eglenmez,
Magtymguly, sözlär türkmenin.
Türkmenler baglasa, bir ýere bili,
Gurudar Gulzumy, derýäýy Nili,
Teke, ýomut, göklen, ýazyr, alili,
Bir döwlete gulluk etsek bäşimiz!

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]