Türk dil alfabesi
 |
Bu maddenin veya maddenin bir bölümünün gelişebilmesi için konuda uzman kişilere gereksinim duyulmaktadır. Ayrıntılar için maddenin tartışma sayfasına lütfen bakınız. Konu hakkında uzman birini bulmaya yardımcı olarak ya da maddeye gerekli bilgileri ekleyerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz. |
Türk dil alfabesi veya Türk dili için kullanılan alfabeler günümüze kadar Türk dillerini yazmak için kullanılan alfabeleri belirtir. Bunlar şu şekilde sıralanabilir:
- Ortaçağa özgü eski Türkçe yazısı Orhun Alfabesi (ISO 15924: Orkh)
- Ortak Türkçe alfabesi 1930'lı yıllarında SSCB'de kullanıldı. (Latin harfleri ile)
- yazımda farklı alfabeleri olan Türk dilleri,
- Azerbaycan alfabesi (Azerice: Azərbaycan əlifbası) (Arap, Kiril, Latin harfleri ile)
- Kazak alfabesi (Arap, Kiril, Latin (resmi olmayan) harfleri ile) ISO 639-3: kaz
- Tatar alfabesi SIL code: TTR, ISO 639-1: tt, ISO 639-3: tat
- İske imlâ alfabe (Arap harfleri ile)
- Yaña imlâ (Arap harfleri ile)
- Jaŋalif ("Yeni alfabe", Latin harfleri ile)
- Türkçe
- Osmanlı Türk alfabesi (ISO 639-2: ota - Arap/Fars harfleri ile 1500-1928)
- Çağdaş Türk alfabesi (ISO 639-1: tr ve ISO 639-2: tur Latin harfleri ile)
- Türkmen alfabesi (Arap, Kiril, Latin harfleri ile)
- Uygur alfabesi
- Eski Uygur alfabesi
- K̡ona Yezik̡ ("Eski yazı" Arap harfleri ile)
- Uygur Arap Yazısı UEY, (Arap harfleri ile)
- Uygur Pinyin Yazısı UPNY, (Pinyin harfleri ile 1960 - 1980 arasında)
- Uygur Kiril Yazısı USY, (Kiril alfabesi ile)
- Uygur Latin Yazısı ULY, (Latin harfleri ile 2000 sonra)
- Özbek alfabesi
Turan alfabesi, Türk dilinin ilk alfabesidir. MÖ. 200 - MÖ. 150 yıllarında kullanılmaya başlanmış ve 36 harf ile şekillenmiştir. Bu Türk dilinin ilk alfabesi 10. yüzyıl'a kadar kulanılmıştır [1][2]. Türk dilini en ilk alfabet örnekleri 1970 yılında Kırgızistan'da Balıkçı, Kırgızistan'da (Issık Gölü'nün batısında) yakın kalan bir han mezarlığında bulunuldu.
Orhun alfabesi, (Orhun yazıtlarında bulunan), Türk dilinin ilk alfabesidir, Yenisey Yazıtları'nda 100 ün üzerinde olan damga (harf) sayısı, Orhun Yazıtları'nda 38 damgaya düşmüştür. Damgaların temsil ettikleri sesleri: av, ev, ay, er, at, it(köpek), ok, ök (keçi), vs. gibi Türkçede anlamları bulunmaktadır, bu damgaların kaya resimlerinden zamanla Damga harflerine dönüştüğü düşünülmektedir. Damgaların 9. yüzyıla kadar kullanımı sürmüştür.
Eski Uygur alfabesi 18 harften oluşur, 4'ü seslidir. Yukarıdan aşağıya doğru yazılır.
1926'da Bakü'de toplanan Türkologlar Kongresi tüm Türki dillerin Latin alfabesi ile yazılmasına karar almıştır. 1929'lu yıllarda geliştirilen Ortak Türk Alfabesi, ufak farklılıklarla 1930'lu yıllarda Sovyetler Birliği'ndeki Türki halklar tarafından kullanılmaya başlanmıştır. Ancak, Türki Cumhuriyetlerin kullandıkları bu Latin alfabeleri, 1938-40 yılları arasında yerlerini, Sovyet idaresinin baskısı ile Kiril alfabesinden geliştirilmiş olan farklı alfabelere bırakmak zorunda kalmıştır. Bundan önce Türk halkları ortak alfabeleri ile birbirlerine yaklaşabilmişken, her Türk halkına diğerlerinden farklı bir Kiril alfabesi geliştirilmesi ile, aslında birbirlerine yakın olan bu dillerin zamanla farklılaşmaları sağlanmışlardır.
Türkiye'de Yeni Türk alfabesi, Latin harfleri temel alınarak, 1 Kasım 1928 gün ve 1353 sayılı yasayla tespit ve kabul edilmiştir. Bu kanuna göre, Yeni Türk alfabesi'nde 29 harf bulunur. Alfabeyi oluşturan büyük ve küçük harfler, sırasıyla aşağıdaki biçimde yazılır.
Konu başlıkları |
Sovyetler birliğinin yıkılmasından sonraki gelişmeler[değiştir]
1989 yılında Sovyetler birliğinin yıkılmasından sonra, 1991 yılında Azerbaycan'da Latin alfabesine dönülmesine karar verilmiştir. Azerbaycan'da kullanıma giren bu yeni alfabe Türkiye'deki Latin alfabesinde bulunmayan ə, x ve q harflerini içerir. Bu ek harfler Azerbaycan Türkçesi'ne has olan sesleri yazmak için geliştirilmiştir.
30 Ekim 1992 tarihinde Ankara'da Orta Asya Türk Cumhuriyetleri Toplantısı yapılmıştır. Bu toplantıda Türki Cumhuriyetlerin Türkiye'de kullanılan Türk alfabesine uyum sağlamaları kararı alınmıştır. Ayrıca Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Özbekistan'ın 2005 yılına kadar kendi resmî Türk dilleri için bir Türkçe latin alfabesi kullanmaya başlayacakları konusunda anlaşılmıştır. Azınlık olarak yabancı yönetim altında yaşayan Türk halklarının (özellikle Suriye, Irak, Iran ve Rusya Federasyonunda) Türk-Latin alfabesine geçişleri için 2010 yılına kadar bir süre verilmiştir.
Aynı yılda Aralık ayının 22'sinde Azerbaycan devleti Türkçeyi tek resmi dil olarak, ve Latin alfabesini kabul etmiştir. Azerbaycan'da kullanılan bu Latin alfabesi İran'da yaşayan milyonlarca Azerbaycan türkü tarafındanda kullanılmaya başlanmıştır. Böylece (resmi olmuyarak) Iran'da da Türkçe artık Latin alfabesi ile yazılmaya başlamıştır. Iran devletinin aslında rahatsız olduğu ama önleyemediği bu gelişim, daha da ilerlemektedir; mesela "Varlık" adındakı gazetesi 1994'ten beri "Ortak Türk Alfabesi" ile basılır. Bu alfabe Türkiye'de "Öz alfabe" olarak adlandırılır. Orta Asya'da geliştirilmiş olan bütün Latin alfabeleri bu alfabeden kaynaklanır. Özbekistan ve Türkmenistan da alfabelerini bundan türetmişler, ama Türkiye'nin Orta Asya'da nüfuzunun artmasına engel olmak amacıyla sonradan apayrı alfabeler geliştirmişlerdir.
2000 yılında Rus parlamentosu, Rus Federasyonu içerisinde Kiril alfabesinden başka bir alfabe kullanılmayacağını açıklayınca, buna tepki olarak Tataristan Özerk Cumhuriyeti'nde hemen bir Türkçe Latin alfabesi kullanıma alınmıştır.
Ayrıca bakınız[değiştir]
Kaynakça[değiştir]
Dış bağlantılar[değiştir]
- http://sophistikatedkids.com/turkic/33WritingTuranian/TurPismrEn1-9.htm
- http://sophistikatedkids.com/turkic//31Alphabet/Table1En.htm Turan Alfabesi ile Orhun Alfabesi tablosu
- http://www.tonyukuk.net/tongiris.htm Bilge Tonyukuk Taşları
- Turan alfabesi alman internetsitesi
