Süryani alfabesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Süryani alfabesi, MÖ 2. yüzyıldan itibaren Süryani dili için kullanılan bir yazı sistemidir. Bu yazı sistemi, Arami alfabesinden türeyen Sami ebcedlerden biri olup Fenike, İbrani ve Arap alfabesi ile bağlantılıdır.

Genel[değiştir | kaynağı değiştir]

Süryani alfabesi, Arap alfabesi gibi sağdan sola yazılan bir yazı sistemidir. Yine Arap alfabesindeki gibi bazı harfler kelime içinde bir sonraki harfe bağlanır, bazıları bağlanmaz. Alfabe 22 harftan ibaret olup bunların tümü ünsüz harflerdir. Ünlü sesleri okuyan kişi tarafından okurken tamamlanır ya da doğru okunuşu gösteren harekelerle belirtilir.

Yine Arap alfabesine benzer şekilde, ünsüz harflerden üç tanesinin ünsüz özelliklerinin dışında ünlü özellikleri de vardır. Bu tür harflere dilbilimde Matres Lectionis denir. Bunlar: alfabenin ilk harfi olan Alef (ܐ), ünsüz olarak bir gırtlak sesi temsil ediyorken, kelimenin başında ya da sonunda yer aldığında aynı zamanda ünlü görevi görebilir. Vav harfi (ܘ), v ünsüzüyken, aynı zamanda o ve u seslerini temsil edebilir. Benzer şekilde, Yod harfi (ܝ) y ünsüzüyken, aynı zamanda i ve e seslerini temsil edebilir.

Süryani alfabesinin aynı zamanda ebced hesabı vardır.

Süryani alfabesinin çeşitleri[değiştir | kaynağı değiştir]

11. yy.'dan kalma Süryani dilinde kitap

Süryani alfabesinin üç temel çeşidi bulunur. En eski ve klasik çesidine Esṭrangelā (ܐܣܛܪܢܓܠܐ) denir. Bu ismin Yunanca στρογγύλη (strongylē, 'yuvarlatılmış'[1]) sözcüğü ya da ܣܪܛܐ ܐܘܢܓܠܝܐ (serṭā ’ewangēlāyā, 'İncil yazısı'[2]) ile ilgili olduğu varsayılıyor. Estrangelā yazı çeşidi artık Süryanice yazılar için kullanılan genel yazı çeşidi olmadığı halde, 10. yy.dan beri zaman zaman yeniden canlandırldığı dönemler oldu. Bu yazı örneğin bilimsel yayınlarda (örn. Leiden Üniversitesi'nin Peshitta versiyonunda[3]), unvan veya yazıtlarda sık sık kullanılır. Bazı eski metin ve yazıtlarda her harfin sola birleşik yazılması mümkünken, bazı harflerin (özellikle Ḥeth ve Mem harflerinin) farklı çeşitlerine rastlanmak mümkün.

Batı Süryani lehçesi genellikle Serṭā (ܣܪܛܐ, 'sıra') yazısıyla yazılır. Bu yazı çeşidine Pšīṭā (ܦܫܝܛܐ, 'basit'), 'Maruni' ya da 'Yakubi' yazısı da denir (ancak Yakubi denmesinde aşağılayıcı bir anlam vardır). Bu yazıdaki harflerin çoğu belirgin bir şekilde Estrangelā yazısından farklı olup daha sade ve yumuşatılmış bir görünüme sahiptir. En erken Süryani metinlerde italik bir yazı çeşidine rastlansa da, önemli metinler daima Estrangelā yazısıyla yazılırdı. Sekizinci yüzyıldan itibaren daha sade olan Sertā yazısı yaygınlaştı, muhtemelen parşömen kullanımında daha ekonomik olduğu için. (Arap alfabesinin öncüsü olan) Nebati alfabesi bu Süryani el yazısına dayanır. Batıda kullanılan yazı çeşidi genellikle hareke olarak üstte veya altta küçük Yunan harfleri ile işaretlenir. Bu harfler şunlardır:

  • Büyük alfa (Α), [a]sesini temsil eder, a ya da ă ile gösterilir (ܦܬܚܐ, Pṯāḥā),
  • Küçük alfa (α), [ɑ] sesini temsil eder, ā ya da â ile gösterilir (ܙܩܦܐ, Zqāp̄ā; [o] olarak telaffuz edilir ve Batı Süryani lehçesinde o ile gösterilir),
  • Küçük epsilon (ε), [ɛ] sesini temsil eder, e ya da ĕ ile gösterilir, ve [e], sesini temsil eder, ē ile gösterilir (ܪܒܨܐ , Rḇāṣā)
  • Büyük eta (H), [i] sesini temsil eder, ī ile gösterilir (ܚܒܨܐ, Ḥḇāṣā)
  • Büyük upsilon (Υ) ve küçük omikron (ο) harflerinden oluşan bir işaret, [u] sesini temsil eder, ū ya da u ile gösterilir (ܥܨܨܐ, ‘Ṣāṣā).
Yuhanna İncilinin Serṭā, Madnḥāyā ve Esṭrangelā yazılarıyla (yukarıdan aşağıya) yazılmış giriş sözleri, 'Başlangıçta Söz vardı'.

Doğu Süryani lehçesi genellikle Süryani alfabesinin Madnḥāyā (ܡܕܢܚܝܐ, 'Doğu') biçimiyle yazılır. Bu yazı biçimine Swādāyā (ܣܘܕܝܐ, 'konuşma diline ait', bazen de 'çağdaş' olarak çevrilir) ya da 'Asuri' (İbrani alfabesi ile karıştırılmamalı), 'Keldani' ve hatalı olarak 'Nesturi' de denir (son anılan terim aslında Fars İmparatorluğu'nda yaşayan doğu kilisesi mensupları için kullanılır). Doğu yazısı, Estrangelā ile batı yazısı arasında bir yazı biçimidir. Doğu yazı biçiminde, ünlüleri belirtmek için harflerin üzerinde veya altında daha eski bir yazı sisteminden alınan noktalama işaretleri kullanılır:

  • Bir harfin üzerinde ve altında birer nokta [a] sesini temsil eder, a ya da ă ile gösterilir (ܦܬܚܐ, Pṯāḥā),
  • Bir harfin üzerinde yan yana iki nokta [ɑ] sesini temsil eder, ā ya da â ile gösterilir (ܙܩܦܐ, Zqāp̄ā),
  • Bir harfin altında yan yana iki nokta [ɛ] sesini temsil eder, e ya da ĕ ile gösterilir (ܪܒܨܐ ܐܪܝܟܐ, Rḇāṣā arrīḵā ya da ܙܠܡܐ ܦܫܝܩܐ, Zlāmā pšīqā; Doğu Süryani Lehçesinde çoğunlukla [ɪ] sesi ile telaffuz edilir ve i ile gösterilir),
  • Bir harfin altında diyagonal iki nokta [e] sesini temsil eder, ē ile gösterilir (ܪܒܨܐ ܟܪܝܐ, Rḇāṣā karyā ya da ܙܠܡܐ ܩܫܝܐ, Zlāmā qašyā),
  • Yanına nokta konan bir Yōḏ harfi [i] sesini temsil eder, ī ya da i ile gösterilir (ܚܒܨܐ, Ḥḇāṣā),
  • Altına nokta konan bir Waw harfi [u] sesini temsil eder, ū ya da u ile gösterilir (ܥܨܨܐ ܐܠܝܨܐ, ‘Ṣāṣā allīṣā ya da ܪܒܨܐ, Rḇāṣā),
  • Üzerine nokta konan bir Waw harfi [o] sesini temsil eder, ō ya da o ile gösterilir (ܥܨܨܐ ܪܘܝܚܐ, ‘Ṣāṣā rwīḥā ya da ܪܘܚܐ, Rwāḥā).

Doğu lehçesinde ünlüleri belirtmek için kullanılan noktalama sisteminin İbrani yazı sisteminde kullanılan Nikkud işaretlerinin oluşumunda rol oynadığı sanılıyor.

Nil havzası, Doğu Akdeniz bölgesi ve Mezopotamya'dan oluşan Bereketli Hilal denen bölgede baskın dil olarak Arapça yaygınlaşınca, Arapça metinlerin Süryani yazısıyla yazılması yaygın olmuştu. Bu yazılara genellikle Karşuni ya da Garşuni (ܓܪܫܘܢܝ) denir. Garşuni bugün Çağdaş Aramice konuşanlar tarafından mektuplarda kullanılır.

Özet Tablo[değiştir | kaynağı değiştir]

Süryani alfabesi bağsız (münferit) halleriyle gösterilen aşağıdaki harflerden oluşur. Kāp̄, Mīm ve Nūn harfleri tek başına genellikle başlangıç şekilleri ile sondaki şekillerin birleşimi halinde gösterilir (bkz. aşağı). ’Ālap̄, Dālaṯ, , Waw, Zayn, Ṣāḏē, Rēš ve Taw (ve erken Estrangelā metinlerde Semkaṯ harfi[4]) kelimenin içinde müteakip harflere bağlanmaz. Bu harfler yıldız (*) işareti ile gösterilmiştir.

Harfin adı Harf (Unicode karakteri) Sesi Sayısal
değeri
İbrani
karşılığı
Arap
karşılığı
Esṭrangelā Madnḥāyā Serṭā Transliterasyon UFA
’Ālap̄* (ܐܠܦ) ܐ ܐ ܐ ʾ ʔ
veya sessiz
1 א ا‎
Bēṯ (ܒܝܬ) ܒ ܒ ܒ sert: b
yumuşak: (veya bh, v)
sert: b
yumuşak: v veya w
2 ב ب‎
Gāmal (ܓܡܠ) ܓ ܓ ܓ sert: g
yumuşak: (veya gh, ġ)
sert: ɡ
yumuşak: ɣ
3 ג ج‎, غ‎‎
Dālaṯ* (ܕܠܬ) ܕ ܕ ܕ sert: d
yumuşak: (veya dh, ð)
sert: d
yumuşak: ð
4 ד د‎‎
* (ܗܐ) ܗ ܗ ܗ h h 5 ה ه‎‎
Waw* (ܘܘ) ܘ ܘ ܘ ünsüz: w
mater lectionis: ū veya ō
(veya u or o)
ünsüz: w
mater lectionis: u veya o
6 ו و
Zayn* (ܙܝܢ) ܙ ܙ ܙ z z 7 ז ز‎‎
Ḥēṯ (ܚܝܬ) ܚ ܚ ܚ ħ, x, or χ 8 ח ح‎, خ‎‎
Ṭēṯ (ܛܝܬ) ܛ ܛ ܛ 9 ט ط
Yōḏ (ܝܘܕ) ܝ ܝ ܝ ünsüz: y
mater lectionis: ī (veya i)
ünsüz: j
mater lectionis: i veya e
10 י ي‎
Kāp̄ (ܟܦ) ܟܟ ܟܟ ܟܟ sert: k
yumuşak: (veya kh, x)
sert: k
yumuşak: x
20 כ ך ك
Lāmaḏ (ܠܡܕ) ܠ ܠ ܠ l l 30 ל ل‎
Mīm (ܡܝܡ) ܡܡ ܡܡ ܡܡ m m 40 מ ם م‎
Nūn (ܢܘܢ) ܢܢ ܢܢ ܢܢ n n 50 נ ן ن
Semkaṯ (ܣܡܟܬ) ܤ ܣ ܣ s s 60 ס س‎
‘Ē (ܥܐ) ܥ ܥ ܥ ʿ ʕ 70 ע ع
(ܦܐ) ܦ ܦ ܦ sert: p
yumuşak: (veya ph, f)
sert: p
yumuşak: f
80 פ ף ف‎‎
Ṣāḏē* (ܨܕܐ) ܨ ܨ ܨ 90 צ ץ ص‎
Qōp̄ (ܩܘܦ) ܩ ܩ ܩ q q 100 ק ق‎‎
Rēš* (ܪܝܫ) ܪ ܪ ܪ r r 200 ר ر‎
Šīn (ܫܝܢ) ܫ ܫ ܫ š (veya sh) ʃ 300 ש ش‎
Taw* (ܬܘ) ܬ ܬ ܬ sert: t
yumuşak: (veya th, θ)
sert: t
yumuşak: θ
400 ת ت‎, ث‎

Contextual forms of letters[değiştir | kaynağı değiştir]

Letter Esṭrangelā (classical) Madnḥāyā (eastern)
Normal
form
Final
connected
Final
unconnected
Normal
form
Final
connected
Final
unconnected
’Ālap̄ Aramaic alap.png     SyriacAlaph.png SyriacAlaph2.png 1  
Bēṯ Aramaic beth.png Aramaic beth c.png   SyriacBeth.png SyriacBeth2.png  
Gāmal Aramaic gamal.png Aramaic gamal c.png   SyriacGamal.png SyriacGamal2.png  
Dālaṯ Aramaic daleth.png     SyriacDalath.png    
Aramaic heh.png     SyriacHe.png    
Waw Aramaic waw.png     SyriacWaw.png    
Zayn Aramaic zain.png     SyriacZayn.png    
Ḥēṯ Aramaic kheth.png Aramaic kheth c.png   SyriacKheth.png SyriacKheth2.png  
Ṭēṯ Aramaic teth.png Aramaic teth c.png   SyriacTeth.png SyriacTeth2.png  
Yōḏ Aramaic yodh.png Aramaic yodh c.png   SyriacYodh.png SyriacYodh2.png  
Kāp̄ Aramaic kap.png Aramaic kap c.png Aramaic kap f.png SyriacKaph.png SyriacKaph2.png SyriacKaph3.png
Lāmaḏ Aramaic lamadh.png Aramaic lamadh c.png   SyriacLamadh.png SyriacLamadh2.png  
Mīm Aramaic meem.png Aramaic meem c.png   SyriacMeem.png SyriacMeem2.png  
Nūn Aramaic noon.png Aramaic noon c.png Aramaic noon f.png SyriacNun.png SyriacNun2.png SyriacNun3.png
Semkaṯ Aramaic simkath.png Aramaic simkath c.png   SyriacSimkath.png SyriacSimkath2.png / SyriacSimkath3.png  
‘Ē Aramaic ain.png Aramaic ain c.png   Syriac'E.png Syriac'E2.png  
Aramaic payin.png Aramaic payin c.png   SyriacPe.png SyriacPe2.png  
Ṣāḏē Aramaic tsade.png     SyriacSadhe.png    
Qōp̄ Aramaic qoph.png Aramaic qoph c.png   SyriacQop.png SyriacQop2.png  
Rēš Aramaic resh.png     SyriacResh.png    
Šīn Aramaic sheen.png Aramaic sheen c.png   SyriacSheen.png SyriacSheen2.png  
Taw Aramaic taw.png     SyriacTaw.png    

1 In the final position following Dālaṯ or Rēš, ’Ālap̄ takes the normal form rather than the final form.

Ligatures[değiştir | kaynağı değiştir]

Name Esṭrangelā (classical) Madnḥāyā (eastern) Unicode
character(s)
Description
Normal
form
Final
connected
Final
unconnected
Normal
form
Final
connected
Final
unconnected
Lāmaḏ-’Ālap̄ Aramaic lamadh alap.png     Lamadh-alaph.svg     ܠܐ Lāmaḏ and ’Ālap̄ combined
at the end of a word
Taw-’Ālap̄ Aramaic taw alap.png     SyriacAlaph.png SyriacTaw.png SyriacTawAlaph.png SyriacTawAlaph2.png / SyriacTawAlaph3.png ܬܐ Taw and ’Ālap̄ combined
at the end of a word
Hē-Yōḏ         SyriacHeYodh.png   ܗܝ and Yōḏ combined
at the end of a word
Taw-Yōḏ         Tawyodh.svg   ܬܝ Taw and Yōḏ combined
at the end of a word

Harf değişimleri[değiştir | kaynağı değiştir]

In modern usage, some alterations can be made to represent phonemes not represented in classical orthography. A mark similar in appearance to a tilde, called Majlīyānā (ܡܓ̰ܠܝܢܐ), is placed either above or below a letter in the Madnḥāyā variant of the alphabet to change its phonetic value (see also: Geresh):

In addition to foreign sounds, a marking system is used to distinguish qūššāyā (ܩܘܫܝܐ, 'hard' letters) from rūkkāḵā (ܪܘܟܟܐ, 'soft' letters). The letters Bēṯ, Gāmal, Dālaṯ, Kāp̄, , and Taw, all plosives ('hard'), are able to be spirantized into fricatives ('soft'). The system involves placing a single dot underneath the letter to give its 'soft' variant and, in some usages, a dot above the letter to give its 'hard' variant (though no mark at all may be used to indicate the 'hard' value):

Name Plosive Translit. IPA Name Spirant Translit. IPA Notes
Bēṯ Şablon:İbranice b [b] Bēṯ rakkīḵtā Şablon:İbranice [v] or [w] [v] çoğu modern lehçelerde [w] şeklini almıştır.
Gāmal Şablon:İbranice g [ɡ] Gāmal rakkīḵtā Şablon:İbranice [ɣ]
Dālaṯ Şablon:İbranice d [d] Dālaṯ rakkīḵtā Şablon:İbranice [ð]
Kāp̄ Şablon:İbranice k [k] Kāp̄ rakkīḵtā Şablon:İbranice [x]
Şablon:İbranice p [p] Pē rakkīḵtā Şablon:İbranice ya da Şablon:İbranice [f] or [w] [f] is not found in most modern Eastern dialects. Instead, it either is left unspirantized or sometimes appears as [w]. is the only letter in the Eastern variant of the alphabet that is spirantized by the addition of a semicircle instead of a single dot.
Taw Şablon:İbranice t [t] Taw rakkīḵtā Şablon:İbranice [θ]

The mnemonic bḡaḏkᵽāṯ (ܒܓܕܟܦܬ) is often used to remember the six letters that are able to be spirantized.

The degree to which letters can be spirantized varies from dialect to dialect as some dialects have lost the ability for certain letters to be spirantized. For native words, spirantization depends on the letter's position within a word or syllable, location relative to other letters and vowels, and other factors. Foreign words do not follow the rules for spirantization.

Unicode halinde Süryani alfabesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Alfabenin tarihi

Orta Bronz Çağ M.Ö. 19–15. yy.

Meroitik M.Ö. 3rd c. BC

Süryani karakterlerinin Unicode aralığı U+0700 ... U+074F arasındadır.

    0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F
700   ܀ ܁ ܂ ܃ ܄ ܅ ܆ ܇ ܈ ܉ ܊ ܋ ܌ ܍ ܎ ܏
710   ܐ ܑ ܒ ܓ ܔ ܕ ܖ ܗ ܘ ܙ ܚ ܛ ܜ ܝ ܞ ܟ
720   ܠ ܡ ܢ ܣ ܤ ܥ ܦ ܧ ܨ ܩ ܪ ܫ ܬ ܭ ܮ ܯ
730   ܰ ܱ ܲ ܳ ܴ ܵ ܶ ܷ ܸ ܹ ܺ ܻ ܼ ܽ ܾ ܿ
740   ݀ ݁ ݂ ݃ ݄ ݅ ݆ ݇ ݈ ݉ ݊ ݋ ݌ ݍ ݎ ݏ

Süryani yazılarında kullanılan kısaltmalar özel bir kontrol karakteri olan Syriac Abbreviation Mark (Süryani Kısaltım İşareti) (U+070F) ile gösterilebilir.

HTML kod tablosu[değiştir | kaynağı değiştir]

’Ālap̄ Bēṯ[değiştir | kaynağı değiştir]

ܕ ܓ ܒ ܐ
ܕ ܓ ܒ ܐ
ܚ ܙ ܘ ܗ
ܚ ܙ ܘ ܗ
ܠ ܟܟ ܝ ܛ
ܠ ܟ ܝ ܛ
ܥ ܣ ܢܢ ܡܡ
ܥ ܤ ܢ ܡ
ܪ ܩ ܨ ܦ
ܪ ܩ ܨ ܦ
ܬ ܫ
ܬ ܫ

Ünlü ve değişmeyen karakterler[değiştir | kaynağı değiştir]

ܲ ܵ
ܲ ܵ
ܸ ܹ
ܸ ܹ
ܼ ܿ
ܼ ܿ
̈ ̰
̈ ̰
݁ ݂
݁ ݂
܀ ܂
܀ ܂
܄ ݇
܄ ݇

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Referanslar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Coakley, J. F. (2002). Robinson's paradigms and exercises in Syriac grammar (5th ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-926129-1.
  • Hatch, William (1946). An album of dated Syriac manuscripts. Boston: The American Academy of Arts and Sciences, reprinted in 2002 by Gorgias Press. ISBN 1-931956-53-7.
  • Michaelis, Ioannis Davidis (1784). Grammatica Syriaca.
  • Nestle, Eberhard (1888). Syrische Grammatik mit Litteratur, Chrestomathie und Glossar. Berlin: H. Reuther's Verlagsbuchhandlung. [translated to English as Syriac grammar with bibliography, chrestomathy and glossary, by R. S. Kennedy. London: Williams & Norgate 1889].
  • Nöldeke, Theodor and Julius Euting (1880). Kurzgefasste syrische Grammatik. Leipzig: T.O. Weigel. [translated to English as Compendious Syriac Grammar, by James A. Crichton. London: Williams & Norgate 1904. 2003 edition: ISBN 1-57506-050-7].
  • Phillips, George (1866). A Syriac grammar. Cambridge: Deighton, Bell, & Co.; London: Bell & Daldy.
  • Robinson, Theodore Henry (1915). Paradigms and exercises in Syriac grammar. Oxford University Press. ISBN 0-19-926129-6.
  • Thackston, Wheeler M. (1999). Introduction to Syriac. Bethesda, MD: Ibex Publishers, Inc. ISBN 0-936347-98-8.

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Hatch, William (1946). An album of dated Syriac manuscripts. Boston: The American Academy of Arts and Sciences, Gorgias Press 2002 yeni baskı, s. 24. ISBN 1-931956-53-7.
  2. ^ Nestle, Eberhard (1888). Syrische Grammatik mit Litteratur, Chrestomathie und Glossar. Berlin: H. Reuther's Verlagsbuchhandlung. [İngilizce çevirisi: Syriac grammar with bibliography, chrestomathy and glossary, çev. R. S. Kennedy. Londra: Williams & Norgate 1889. s. 5].
  3. ^ http://books.google.de/books?id=7zbIDEDnKAMC Leiden Üniversitesi tarafından yayınlanan, Eski Ahit'in Süryanice metni, Google Books üzerinden genel erişime sunulmuştur.
  4. ^ Coakley, J. F. (2002). Robinson's paradigms and exercises in Syriac grammar (5th ed.). Oxford University Press. S. 141. ISBN 978-0-19-926129-1.

Harici bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons'ta
Süryani alfabesi ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunmaktadır.