Meksika Kızılderilileri
  .jpg)   |
|||
| Meksika Kızılderilileri: Cuauhtémoc, Benito Juárez Francisco Luna Kan Cajemé, Comandante Ramona |
|||
| Toplam nüfus | |||
|---|---|---|---|
| 14.850.000 (2010)[1] 9.854.301 (2005)[2] |
|||
| Önemli nüfusa sahip bölgeler | |||
|
|||
| Diller | |||
|
Nahuatl, Yukatekçe, Tzotzilce, Miştekçe, Zapotekçe, Otomice, Huiçolca, Totonakça ve diğerleri ile Meksika İspanyolcası |
|||
| Din | |||
|
Hıristiyanlık (Roma Katolik, yerli Kızılderili dinleri (Aztek dini, Maya dini) |
|||
| İlgili etnik gruplar | |||
Meksika Kızılderilileri (İspanyolca Los indios de México ya da Los pueblos indígenas de México[2]), Meksika'da yaşayan Kuzey Amerika Kızılderilileri grubunun Aridoamerika ile Mezoamerika Kızılderilileri kültür grubundan Kızılderili halkları.
Yerli Meksikalıların sayısı Meksika Anayasası'nın 2. maddesinde bulunan siyasi kriterler kullanılarak değerlendirilir. Meksika'da ırka bağlı etnisite değil, kültüre bağlı etnisite sayımı yapılarak o etnisitenin dil, gelenek, inanç ve kültürü amaçlanır[3]. Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas (CDI) ile Instituto Nacional de Estadística y Geografía verilerine göre, birçok farklı etnik gruptan[4] 10.1 milyon (genel nüfusa oranı: % 9.8) Kızılderili vardır [5]. Meksika'da Instituto Nacional de Lenguas Indígenas tarafından korunup kollanan 68 dil grubu (agrupaciones lingüísticas) ve 364 yerli dil/lehçe (variantes lingüísticas) bulunur[6].
Kızılderililer ile Avrupalı göçmen yerleşimciler arasında 1519–1933 yıllarında aralıklı olarak asırlara yayılan savaşlar silsilesine Meksika Kızılderili savaşları adı verilir.
Konu başlıkları |
Diller[değiştir]
Meksika'da 11 dil ailesinde (familias lingüísticas) toplanan 68 dil grubuna (agrupaciones lingüísticas) ait 364 yerli dil/lehçenin (variantes lingüísticas) araştırılması Instituto Nacional de Lenguas Indígenas tarafından yapılır[7][8].
Dil aileleri ve buna bağlı dil grupları:
- Algonkin-Yurok dilleri: Kikapuca
- Uto-Aztek dilleri: Güney Tepehuancası, Huiçolca, Koraca, Kuzey Tepehuancası, Mayoca, Nahuatlca, Papagoca Pimaca, Tarahumaraca, Varihoca
- Yuma-Koçimi dilleri: Kilivaca, Kukapaca, Kumeyayca, Paypayca, Tipayca
- Seri dilleri: Serice
- Oto-Mange dilleri: Amuzgoca, Çatinoca, Çinantekçe, Çoçoltekçe, İşkatekçe, Kuikatekçe, Matlatzinkaca, Mazahuaca, Mazatekçe, Miştekçe, Otomice, Pamece, Popolokaca, Tlahuikaca, Tlapanekçe, Trikice, Yonaz Çiçimekacası
- Maya dilleri: Akatekçe, Avakatekçe, Çuhça, Çolca, Hakaltekçe, İşilce, Kakçikelce, Kanhobalca, Kekçice, Kiçece, Lakandonca, Mamca, Moçoca, Tabasco Çontalcası, Tektitekçe, Toholabalca, Tzeltalca, Tzotzilce, Vastekçe, Yukatek Mayacası
- Totonak-Tepehua dilleri: Tepehuaca, Totonakça
- Taraska dilleri:
- Mihe-Zoke dilleri: Ayapanekçe, Mihe dilleri, Olutekçe, Sayultekçe, Sierra Popolukacası, Texistepec Popolukacası, Zoke dilleri
- Tekistlatek dilleri: Oaxaca Çontalcası
- Huavece
Halklar[değiştir]
100.000 den fazla nüfusu sahip olanlar[değiştir]
100.000 den fazla nüfusu sahip olanlar |
|
||
| Etnik | Nüfus | Anadil¹ |
|---|---|---|
| Nahuatl (Nāhuatlācah) | 2,445,969 | 1,659,029 |
| Yukatek Mayaları (Maya’wiinik) | 2,475,575 | 892,723 |
| Zapotekler (Binizaa) | 777,253 | 505,992 |
| Miştekler (Tu'un savi) | 726,601 | 510,801 |
| Otomiler (Hñähñü) | 646,875 | 327,319 |
| Totonaklar (Tachiwin) | 411,266 | 271,847 |
| Tzotziller (Batzil k'op) | 406,962 | 356,349 |
| Tzeltalar (K'op o winik atel) | 384,074 | 336,448 |
| Mazahualar (Hñatho) | 326,660 | 151,897 |
| Mazatekler (Ha shuta enima) | 305,836 | 246,198 |
| Vastekler (Téenek) | 296,447 | 173,233 |
| Çollar (Winik) | 220,978 | 189,599 |
| Çinantekler (Tsa jujmí) | 201,201 | 152,711 |
| Purepeçalar (P'urhépecha) | 202,884 | 136,388 |
| Mişeler (Ayüükjä'äy) | 168,935 | 135,316 |
| Tlapanekler (Me'phaa) | 140,254 | 119,497 |
| Tarahumaralar (Rarámuri) | 121,835 | 87,721 |
| Source: CDI (2000) [3] | ||
¹Number of indigenous peoples that still speak their Indigenous language
20.000 den fazla ve 100.000 den az nüfusu sahip olanlar[değiştir]
20.000 den fazla ve 100.000 den az nüfusu sahip olanlar
|
||
| Etnik | Nüfus | Anadil1 |
|---|---|---|
| Mayolar (Yoreme) | 91,261 | 60,093 |
| Zokeler (O'de püt) | 86,589 | 34,770 |
| Çontallar (Yokot) | 79,438 | 43,850 |
| Popolukalar (Tuncápxe) | 62,306 | 44,237 |
| Çatinolar (Cha'cña) | 60,003 | 47,762 |
| Amuzgolar (Tzañcue) | 57,666 | 48,843 |
| Toholaballar (Tojolwinik) | 54,505 | 44,531 |
| Huiçollar (Wixárika) | 43,929 | 36,856 |
| Tepehuanlar (O'dami) | 37,548 | 30,339 |
| Trikeler (Tinujéi) | 29,018 | 24,491 |
| Popolokalar | 26,249 | 18,926 |
| Koralar (Nayeeri) | 24,390 | 19,512 |
| Mameler (Qyool) | 23,812 | 8,739 |
| Yakiler (Yoeme) | 23,411 | 15,053 |
| Cuicateco (Nduudu yu) | 22,984 | 15,078 |
| Huaveler (Ikoods) | 20,528 | 16,135 |
| Kaynak: CDI (2000) [4] | ||
¹Number of indigenous peoples that still speak their Indigenous language
20.000 den az nüfusa sahip olanlar[değiştir]
20.000 den az nüfusa sahip olanlar
|
||
| Etnik | Nüfus | Anadil1 |
|---|---|---|
| Tepehualar (Hamasipini) | 16,051 | 10,625 |
| Kanhoballar (K'anjobal) | 12,974 | 10,833 |
| Chontal of Oaxaca (Slijuala sihanuk) | 12,663 | 5,534 |
| Pame (Xigüe) | 12,572 | 9,768 |
| Chichimeca Jonaz (Uza) | 3,169 | 1,987 |
| Guarijío (Makurawe) | 2,844 | 1,905 |
| Çuhlar | 2,719 | 2,143 |
| Chocho (Runixa ngiigua) | 2,592 | 1,078 |
| Tacuate | 2,379 | 2,067 |
| Ocuiltec (Tlahuica) | 1,759 | 522 |
| Pima Bajo | 1,540 | 836 |
| Hakaltekler (Abxubal) | 1,478 | 584 |
| Kekçiler (K'ekchí) | 987 | 835 |
| Lakandonlar (Hach t'an) | 896 | 731 |
| Ixcatec | 816 | 406 |
| Seriler (Comcáac) | 716 | 518 |
| Kiçeler (Quiché, Q'iché) | 524 | 286 |
| Motocintleco (Qatok) | 692 | 186 |
| Kakçikeller (K'akchikel) | 675 | 230 |
| Paipai (Akwa'ala) | 418 | 221 |
| Tohono O'odham (Papago) | 363 | 153 |
| Cucapá (Es péi) | 344 | 206 |
| Kumiai (Ti'pai) | 328 | 185 |
| Kikapular (Kikapooa) | 251 | 144 |
| Koçimiler (Laymón, mti'pá) | 226 | 96 |
| İşiller | 224 | 108 |
| Kilivalar (Ko'lew) | 107 | 55 |
| Avakatekler | 59 | 27 |
| Diğerleri2 | 728 | 337 |
| Kaynak: CDI (2000) [5] | ||
¹Number of indigenous peoples that still speak their Indigenous language
Ayrıca bakınız[değiştir]
Kaynakça[değiştir]
- ^ "Población de 3 años y más en entidades federativas seleccionadas y su distribución porcentual según condición de autoadscripción étnica para cada entidad federativa, sexo y condición de habla indígena" (İspanyolca). Censo de Población y Vivienda 2010. Cuestionario ampliado. INEGI. 2011. http://www3.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/LeerArchivo.aspx?ct=27495&c=27303&s=est&f=2. Erişim tarihi: 2012-05-22.
- ^ a b Federico Navarrete Linares (2008), Los Pueblos Indígenas de México], Pueblos Indígenas del México Contemporáneo
- ^ [ölü/kırık bağlantı]National Commission for the Development of the Indigenous Peoples
- ^ ""Síntesis de Resultados"". Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas. 2006. http://www.cdi.gob.mx/cedulas/sintesis_resultados_2005.pdf. Erişim tarihi: 2010-12-22.
- ^ Defined as persons who live in a household where an indigenous language is spoken by one of the adult family members ("Criteria del hogar: De esta manera, se establece, que los hogares indígenas son aquellos en donde el jefe y/o el cónyuge y/o padre o madre del jefe y/o suegro o suegra del jefe hablan una lengua indígena y también aquellos que declararon pertenecer a un grupo indígena."[1])AND persons who speak an indigenous language but who do not live in such a household (Por lo antes mencionado, la Comisión Nacional Para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas de México (CDI) considera población indígena (PI) a todas las personas que forman parte de un hogar indígena, donde el jefe(a) del hogar, su cónyuge y/o alguno de los ascendientes (madre o padre, madrastra o padrastro, abuelo(a), bisabuelo(a), tatarabuelo(a), suegro(a)) declaro ser hablante de lengua indígena. Además, también incluye a personas que declararon hablar alguna lengua indígena y que no forman parte de estos hogares [2])
- ^ INALI : Catálogo de las Lenguas Indígenas Nacionales, Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas
- ^ INALI [Instituto Nacional de Lenguas Indígenas] (14 January, 2008). Catálogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas
- ^ INALI : Catálogo de las Lenguas Indígenas Nacionales, Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas
Dış bağlantılar[değiştir]
- Comision Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indigenas (İspanyolca)
- Consejo Nacional de Poblacion (İspanyolca)
- Instituto Nacional de Estadistica y Geografia (İspanyolca)
