Koçgiri aşireti

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Koçgiri aşiretleri sayfasından yönlendirildi)
Atla: kullan, ara

  Koçgiri aşiretleri, çoğunlukla Sivas ilinde yaşayan Alevi aşiretlerin adı. Aralarında Zazaca konuşanlar da olmakla birlikte çok büyük bir bölümü Kürtçe konuşur.

ilinin Zara, İmranlı, Divriği, Hafik, Kangal,Gürün yöresinde yerleşik, yer yer Tunceli'de, Kayseri'nin Sarız ve Develi, Adana'nın Tufanbeyli, Kahramanmaraş'ın Göksun, Erzincan'ın Refahiye, Kemah, Tokat'ın Almus, Zile, Adıyaman'ın Kahta Malatya'nın Pütürge, Arguvan, Darende, Hekimhan ve çevresindeki köylere yayılmış, Kuzey Dersimin aksine Kürtçe-Kurmanci konuşurlar ve Mazgirt-Elazığ şivesi ile neredeyse aynıdır.

Koçgiri Aşiretleri, Dersim Aşiretlerinin Kuzey Batı koludur[değiştir | kaynağı değiştir]

Koçgiri dendiği zaman akla tek bir kabile değil, bu yöreye yerleşmiş birçok Kabile gelir. Koçgiri Yöresine yüzyıllar önce Dersim (Mameki), Elazığ, Bingöl, Diyarbakır, Erzurum, Muş ve çevresinden göç eden kabileler bu ad altında birleşerek bir konfederasyon oluşturmuşlardır. Bölgeye sonradan gelen kabileler ise bu Konfederasyona katılmamışlardır.

Koçgiri aşiretleri özel günleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Hızır (Royê Xızır)
  • Muharrem (Rojiya Muxarem)
  • Nevruz (Heftmal-Hawtmal)
  • Gağant (Kalê Gağanê )

Koçgiri İsyanı[değiştir | kaynağı değiştir]

Mart 1921'de, aşiret reisleri Alişer ve Haydar Bey'lerin desteğiyle Sivas'da başlayan ve Tokat'ta devam eden Koçgiri İsyanı, 11 Nisan 1921 tarihinde Türkiye Hükümeti tarafından uygulanan bastırma hareketi ile kısa sürede son bulmuştur. İsyan, Nurettin Paşa ve Topal Osman yönetimindeki Abazıkalı Giresun Gönüllü Alayları tarafından şiddetli bir şekilde bastırılmıştır. Operasyon sonrası meclisteki vekillerin tartışmalarına göre 180 ile 210 arası Koçgiri köyü ve mezrası insanlarıyla birlikte imha edilmiştir. [1]

Koçgiri Aşiretinin Kabileleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • İban
  • Mistan
  • Laçikan
  • Peruzan
  • İvaskiyan
  • Sefan
  • Balikiyan
  • Reşikan
  • Kalkanci
  • Saran
  • Cefikan
  • Gerniyan

Koçgiri Aşireti ve Bölgede Kimlik Tanımlamaları[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Kurmanc : Alevi Kürtler
  • Tirk/Rûmî : Sünni Türkler
  • Tirkê Rê : Yol Türkleri manasında Alevi Türkler için Alevi oldukları için kullanılır. Bizim ile aynı yolu süren, aynı inançtan olan Türkler manasında kullanılır.
  • Kurr : Sünni Kürtler
  • Dimilî : Zazalar (Özellikle Elazığ ve güneyindeki Şafi Zazaları tanımlar bu bölgedeki Dimilî adı)
  • File/Yermenî : Ermeniler
  • Hurus : Ruslar
  • Tirkê Macir : Balkan göçmenleri Türkler

Koçgiri Aşiretleri ve Dilleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Koçgiri aşireti ve çevresindeki diğer Kurmanç kökenli Alevi aşiretler, güney Tunceliden gelmelerinden dolayı Tunceli, Elazığ, Bingöl çevresindeki Kurmanciyi kullanırlar. Kelime dağarcığı ve fonetiği hemen hemen Tunceli, Maraş, Malatya, Bingöl Kurmancisi ile aynıdır. Koçgirililer standart Kurmanciye göre daha sade ama sert bir ağız kullanırlar. Arabik fonetik Koçgiri Kürtçesine etki edememiştir. Koçgiri yöresinde J sesi çoğu zaman Z ve C seslerine dönüşür ve tüm köylerde aynıdır. Ez jî (Ben de) sözcüğü ve takısı bu bölge de Ez cî ve Ez zî olarak telafuz edilir çoğu zaman.Koçgiri Kürtçesi ile Standart Kurmanci arasındaki birtakım farklara göz atalım;

  • Tu çerrî?(Çitanî) - Tu çawayî? (Nasılsın?)
  • Rind - Baş/Rind (İyi)
  • Qicik - Piçûk (Ufak)
  • Phaç Kirin - Maç Kirin (Öpmek)
  • Pil - Mil (Omuz)
  • Phan - Pahn (ezmek-yoğurmak
  • Fam Kirin - Fehm Kirin (Anlamak)
  • Pir - Pir/Zehf (Çok)
  • Geyiştîn - Gehiştin (Varmak)
  • Giyandin - Gihandin (Vardırmak)
  • Giya - Giha (Ot)
  • Min bidaNA - Min bida (Verseydim)
  • Min bigirtaNA - Min bigirta (Alsaydım)
  • Min nan bişandaNA - Min nan bişanda (Ekmek gönderseydim)
  • Em nanê sêlê dipêjinÊ - Em nanê sêlê dipêjinE (Saç ekmeği pişirmekteyiz)
  • Rêya te rûnî BÎ - Rêya te ronî BE (Yolun aydınlık olsun)
  • Rabirtin - Raborîn (Geçmek)
  • Bû - Dawet (Düğün)
  • Xweng - Xwişk (Bacı)
  • Kilê/Dayê - Dayê/Yadê (Anneciğim)
  • Pising - Pisik (Kedi)
  • Kûtî - Kuçik (Köpek)
  • Ez terime - Ez diçime (Gitmekteyim)
  • Rabîsan - Ramûsan (Öpücük)
  • Rabisîn - Ramûsîn (Öpmek)
  • Den Kirin - Xeber dan (Konuşmak)
  • Sûr - Sor (Kırmızı)
  • Hêşin - Kesk (Yeşil)
  • Çûrtan - Çortan (Çökelekten yapılan bir yiyecek)
  • Pendir - Penir (Peynir)
  • Nan êdî me - Nan ên me (Ekmeklerimiz)
  • Seba te/Bo te/Sebetê te - Ji bo te (Senin için)

J-Z-C Seslerinin Koçgiride Sürekli Birbirleri İle Yer Yeğiştirmesi ve Standart Kurmancî[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Ez zî - Ez jî (Ben de)
  • Zi te ra dibêm - Ji te ra dibêjim (Sana diyorum)
  • Em zi Dersimê hatine - Em ji Dersimê hatine (Biz Dersimden gelmişiz)
  • Zina Xidoy nexwaşe - Jina Xidoy nexweşe (Hıdırın karısı hastadır)
  • Merîyêdî me hatin - Mirovên me hatin (İnsanlarımız geldiler)

Koçgiride Özneler ve Standart Kurmanci[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Ez - Ez (Ben)
  • Tu - Tu (Sen)
  • Ew/Âw - Ew (O)
  • Em - Em (Biz)
  • Wûn - Hûn (Siz)
  • Ew - Ew (Onlar)
  • Ev/Va - Ev/Va (Bu)

Koçgiride Üçünü Tekil Şahıs ve Standart Kurmanci[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Xwedê rêya te rûnî bikeRÎ - Xwedê rêya te ronî bike (Allah yolunu aydın etsin)
  • Ez dibêm ew tutişt çê nakeRÎ - Ez dibêjim ew tutişt çê nake (Diyorum birşey yapmıyor)
  • Bibê nan bideRÎ te - Bêje nan bide te (Söyle ekmek versin sana)
  • Xwedê bela nedeRÎ we - Xwedê bela nede we (Allah bela vermeye size)
  • Ew girêdideRÎ - Ew girêdide (Bağlıyor)
  • Ew mira den nakeRÎ - Ew xeber nade min (O benle konuşmuyor)

Bölgedeki Aşiretler ve Dilleri[değiştir | kaynağı değiştir]

240'ın üzerinde köy Kurmanci konuşur ve Alevidirler; 25 kadar köy ve mezra ise Zazaca konuşur ve onlar da Alevidirler.

  • Koçgiri (İzol/Kurmanci)
  • Zeriki (Xiran/Kurmanci)
  • Resul (Kurmanci)
  • Kurmeşan (Kurmanci)
  • Milan (Kurmanci)
  • Şadi (Kurmanci)
  • Axucen (Kurmanci)
  • Parçikan (Kurmanci)
  • Reşiyan (Kurmanci)
  • Canbeg (Kurmanci)
  • Kelhor (Kurmanci)
  • Riçik (Kurmanci)
  • Babamansur (Kurmanci)
  • Sinemilan (Kurmanci)
  • Atmanikan (Kurmanci)
  • Gini (Zazaki)
  • Çareki (Zazaki-Kurmanci)
  • Dimili (Kurmanci-Zazaki)

Yer Adları ve Kutsal Değerler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Çiyayê Sûr (Kızıldağ)
  • Çiyayê Kose (Köse Dağ)
  • Çiyayê Çengelî (Çengelli Dağı)
  • Çileyê Cefo (Zerikîlerin Dersimden gelen dedeleri Caferin sürekli kullandığı Erzincan yolu)
  • Kaniye spî (Beyaz Çesme)
  • Haydar Baba
  • Ava tal (Acı su)
  • Nahala sûr (Kızılırmak)
  • Şarki Şivan (Ziyaret ve Ocak)
  • Kızlar Sinisi (Kutsal kabul edilen dağlar sırası)
  • Cogi Baba
  • Babamansur
  • Melekê ser sibê ezîz, Melekê herd û ezman (Sabah güneşe el açıp edilen dua)
  • Düzgin Baba
  • Munzur Irmağı (Dualarda adı geçen ve Dersimden akan kutsal kabul edilen su Ava te ava Mûnzir bî (Suyun Munzur suyu olsun) diye dualarda geçer)
  • Seyit Pervane
  • Kerim Yaylası
  • Kızıldağ Ziyareti
  • Dipsiz göl
  • Kızıldağ Yaylaları
  • Xızırê ser kelek û gemîyan (Hızır nebi)

Yemekler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Babiko
  • Zêrfet
  • Nanê sêlê
  • Nanê tenik
  • Nanê Pofuk
  • Nanê tendûr
  • Nanê avê
  • Goştê Qewirandî
  • Goştê Serarkirî
  • Çûrtan
  • Bijerîk
  • Kilora Niyazîkî
  • Germiya dewdû imaman
  • Germiya dew
  • Herle
  • Qirik/Xaşıl
  • Üzümlü börek tatlısı
  • Qawut tatlısı
  • Torax
  • Klora sîr
  • Biçik
  • Mardimelax
  • Papara
  • Germiya birî
  • Ekmek aşı
  • Sîrê Sêlê/Sirin

Özel Günleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Hızır
  • Muharrem
  • Nevruz
  • Heftmala mezin
  • Heftmala qicik
  • Kalgaxan
  • Çarşema reş
  • Sersal

Türküler ve Deyişler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Zöre
  • De doxan doxan
  • Gundê Balaxor
  • Arix
  • Mîro
  • Yêmin Yeko
  • Misto
  • Şîrîna min
  • Bazdin Bazdin
  • Nizam çima
  • Çûme Maciranê
  • De mere bavo
  • Giran here
  • Em kûllî însanine
  • Helgere were Şayê Merdan
  • Ew meydana Qerbelayê
  • Loma ji Alî ra Şayê Merdan dibên
  • Qoçgirî
  • Dilbera min dane
  • Mirîşka min

Halk Oyunları[değiştir | kaynağı değiştir]

Bölgede 20'nin üzerinde halk oyunu çeşidi vardır. Bunlardan bazıları;

  • Temir Ağa
  • Dik (Karaçor)
  • Koçgiri düz/Hewaduz
  • Dik/Hewatik
  • Delilo
  • Sarhoş
  • Yeritme
  • Dizkırma
  • Ağır halay
  • Karşılama
  • Değnek oyunu bunlardan bazılarıdır.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Koçgiri'de dil= Günlük yaşam dili Koçgiri Kürtçesi Kürtçe grubunda değerlendirilen lehçe ve ağızlar içinde, çok açık ve vurgulu sesleri ile farklı ve zengin bir ses yapısına sahiptir. Ekleme: İskender YILDIZ - Bakınız: http://iskenderyildiz46.sitemynet.com/Keklikoluk/ Kahramanmaraş Göksun Keklikoluk Köyü

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • İskender YILDIZ = Kahramanmaraş Göksun Keklikoluk Köyü www.keklikoluk.org ve http://iskenderyildiz46.sitemynet.com/Keklikoluk/
  • Ebubekir Hazim Tepeyran, Hatıralar, PeraTurism ve Ticaret A.Ş., 1998
  • Seyfi Cengiz
  • JUK Raporu
  • Mamo Baran
  • Ali Kemal(Deylemden Dersime)
  • Gündoğan Ulutaş
  • Dersim Alevi Kürt Mitolojisi(Gürdal Aksoy)
  • Aşiretler raporu
  • XIX. Yüzyılının ikinci yarısında Dersim Sancağı(Yılmaz Çelik)
  • Doğuda aşiretler, Kürtler, Aleviler(Burhan Kocadağ)

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]


Dış bağlantı[değiştir | kaynağı değiştir]