Karagöz ve Hacivat

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Karagöz ve Hacivat
İstanbul, Büyükçekmece'de bulunan Karagöz ve Hacivat figürleri

Karagöz ve Hacivat taklide ve karşılıklı konuşmaya dayanan, iki boyutlu tasvirlerle bir perdede oynatılan gölge oyunudur. Karagöz oynatıcısına kurgusal, hayalbaz denir. Yardımcıları çırak, yardak, dayrezen, sandıkkar'dır. Oyunda konuşmaların değişmesi baş hareketleriyle yapılır.

Bu iki karakterin gerçekten yaşayıp yaşamadığı, yaşadıysa nerede nasıl yaşadığı kesin olarak bilinmemektedir. Anlatılanlar rivayete dayanır, zira gerçekten yaşamış olsalar bile büyük ihtimalle bahsedilen dönemde tarih kitaplarına girecek kadar önemli bulunmamışlardır. Halkbilimciler Karagöz'ün bazı oyunlarda Çingene olduğunu kendi ağzıyla itiraf etmesi, Bulgar gaydası çalması ve Evliya Çelebi'nin tanıklığına dayanarak Bizans imparatoru Konstantin'in Çingene seyisi Sofyozlu Bali Çelebi olduğunu ileri sürmektedir[1]. Bir diğer rivayet ise Hacı İvaz Ağa ya da halka mal olan adıyla Hacivat ve Trakya'da bulunan Samakol köyünden demirci ustası Karagöz, Orhan Gazi devrinde Bursa'da yaşamış cami yapımında çalışan iki işçidir. Kendileri çalışmadıkları gibi diğer işçilerin de çalışmasını engellemektedirler. Orhan Gazi'nin, "cami vaktinde bitmezse kelleni alırım" dediği cami mimarı, caminin vaktinde bitmemesine Karagöz ve Hacivat'ı şikayet eder. Bunun üzerine bu ikili başları kesilerek idam edilir. Karagöz ve Hacivat'ı çok seven ve ölümlerine çok üzülen Şeyh Küşteri, ölümlerinin ardından kuklalarını yaparak perde arkasından oynatmaya başlar. Bu sayede Karagöz ve Hacivat tanınır.

Kökeni[değiştir | kaynağı değiştir]

17. yüzyılda son şeklini alan Karagöz gölge tiyatrosunun ne zaman Osmanlı topraklarına geldiğiyle ilgili farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bu görüşlerden bazıları şunlardır:[2]

  • Birinci görüş: Çin'den Moğollar'a geçen bu gölge oyununu Türkler de Anadolu'ya göçerken beraberlerinde getirmişlerdir. Orta Asya’da çadırlarda oynatılan ve "Çadır Hayal" ya da "Kolkorçak" adı verilen bir tür kukla oyunu ile Karagöz oyunu arasında büyük benzerlikler vardır. "Kolkorçak" sözcüğü, Türkçe'de korçok, konçak gibi "çocuk" anlamına gelen yarım düzine kadar sözcükle çağrışım yapmaktadır.
  • İkinci görüş: Padişah Yavuz Sultan Selim'in 1517 yılında Mısır’ı ele geçirmesinden sonra bu ülkeden Anadolu'ya gelmiştir. Sultan Selim, Memluk Sultanı Tomanbay’ın asılışının canlandırıldığı gölge oyununu izlemiş ve çok beğenmiş. Sanatçıları İstanbul'a getirtmiş, bu sanatçılar da İstanbul'da başka sanatçıları yetiştirmişlerdir. En çok kabul gören görüş budur.
  • Üçüncü görüş: Anadolu'ya Cava Adalarından ve Hindistan’dan çingeneler eliyle getirilmiştir. Buna dayanak olarak çingenelerin Anadolu'ya geliş tarihleri ile Karagöz'ün geliş tarihinin çakışması gösterilmektedir. Ayrıca Karagöz oyunlarında rastlanan bazı çingene özellikleri de bu teoriyi desteklemektedir.
  • Dördüncü görüş: Yahudiler tarafından İspanya ve Portekiz’den getirilmiştir.

Karakterler[değiştir | kaynağı değiştir]

PTT idaresi Karagöz temalı iki seri pul basmıştı. Üst sırada 1967 tarihli "Turizm Yılı" serisinden 2 pulda Karagöz ve Hacivat tasviri yer alıyor. Alt sırada 2007 tarihli "Kültür Varlıklarımız" serisinden 3 pulda Hacivat, Karagöz, Tuzsuz Deli Bekir, Efe, Tiryaki ve Çelebi tasvirleri görülüyor.

"Karagöz ve Hacivat" oyunlarında, Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşayan ve toplumun farklı sosyal ve ekonomik katmanlarından gelen tiplerle (kabadayılar, uyuşturucu müptelaları, özürlüler vb), İmparatorluk şemsiyesi altında yaşayan çeşitli milletleri temsil eden tiplemelerin (Yahudi, Rum, Arap, Acem, Arnavut vb.) hemen hepsi yer alır. Bu tiplemeler temsil ettikleri kitlenin en temel özellikleri (kılık, kıyafet, davranış biçimleri, şarkılar, danslar, maniler vb) ile ön plâna çıkarlar ve perdede göründükleri anda bu özellikleri (işaretleri) ile anında farkedilirler[3]. Bu tiplemeler ve temel özellikleri şunlardır:

  • "Karagöz": Saçsız başına “ışkırlak” adı verilen şapka giymektedir. Hiçbir zaman düzgün bir işi olmayan Karagöz eğitim almamıştır. Hacivat'ın ona bulduğu geçici işlerde çalışır. İçi dışı bir, olduğu gibi görünen, tepkilerini çabuk açığa vuran bir halk adamıdır. Halkın sağduyusunu temsil etmektedir. Merttir, cesurdur bu yüzden başı sürekli beladadır. Meraklı, patavatsız ve açık saçık konuşur. Bazen hile yaparak diğerlerini kandırmaya çalışır. Karısı ile sürekli didişir.
  • "Hacivat": Yukarıya doğru kıvrık sivri bir sakalı olan Hacivat, kurnaz, içten pazarlıklı bir tiptir. Eğitim almış olduğu bellidir ve her konuda iyi kötü bilgi sahibidir. Herkesin nabzına göre şerbet verir. Karagöze göre daha kültürlü, aklı başında ve güvenilir bir tiptir. Arapça ve Farsça sözcükleri sıkça araya sokuşturduğu süslü bir dille konuşur. Bu nedenle Karagöz onun dediklerini çoğu zaman anlamaz ya da anlamazlıktan gelir. Oyunlardaki gülütler genelde bu söz oyunlarına ve yanlış anlaşılmalara dayanır.
  • "Çelebi": İstanbul lehçesiyle konuşan kibar aile çocuğudur. Ailesinden kalan mirasla geçinir. İyi giyinip, güzel konuşur. Şiir okumasını sever.
  • "Tiryaki": Uyuşturucu müptelası bir işsizdir. Bu nedenle hep uyuklar. Tütün, nargile, kahve, gibi keyif verici maddelere de düşkündür.
  • "Beberuhi": Diğer adları “Altı kulaç” ve “pisbop”tur. Yılışık ve yaygaracı olan bu karakter hızlı hızlı konuşur, işi gürültüye getirir, sık sık ağlar.
  • "Kayserili": Asıl adı Mayısoğlu olan karakter, Kayserili şivesiyle konuşur ve genellikle bakkal veya pastırmacı olarak perdede gözükür. Bir işareti de kolundaki yumurta sepetidir.
  • "Kastamonulu": Asıl adı “Himmet Dayı” veya “Himmet Ağa” olan bu iri yarı adamın mesleği odunculuktur ve işareti elindeki baltasıdır. Kaba saba bir adamdır ve Kastamonu şivesiyle konuşur.
  • "Laz": Tipik işareti elinde taşıdığı kemençedir. Hızlı konuşur, kimseye konuşma fırsatı vermez, çabuk öfkelenir, çabuk sakinleşir.
  • "Kürt"": Genellikle hamallık ya da bekçilik yapar, şiveli konuşur.
  • "Acem"" (Püser, Nöker): Ya İran’dan ya da Azerbaycan’dan gelmiştir. Mesleği genelde halıcılık, antikacılık ya da tefeciliktir. Bu zengin tip eğlenceye düşkündür ve etrafına para saçar.
  • "Arap": İki farklı türü vardır, ya “Ak Arap” veya “Kara Arap” olarak perdede gözükür. Çoğunlukla halayık, uşak veya deveci rolündedir. Kına, kahve, fıstık satar. Ak Arap'ın diğer adları: Hacı Fitil, Hacı Kandil, Hacı Şamandıra'dır.
  • "Arnavut" (Mestan Ağa, Bayram Ağa, Celo Ağa, Recep Ağa, Şaban Ağa, Ramazan Ağa): Bahçıvan, ciğerci, celep, korucu veya bozacı rolündedir. Cahil cesareti vardır. Çabuk öfkelenip hemen silahına davranır, bir kabadayı gibi davranır fakat sıkıyı görünce kaçar.
  • "Rumelili" ("Muhacir"): Trakya şivesiyle konuşan ve adı çoğunlukla “Hüsmen Ağa” olan bu tip perdeye pehlivan ve arabacı olarak gelir. Güreşte yenilince mızıkçılık eder.
  • "Yahudi" ("Çıfıt"): Korkak, yaygaracı ve geveze olan bu karakter eskici, sarraf veya tefeci olarak perdede gözükür. İnatçı ve pazarlıkçıdır.
  • "Frenk" ("Rum") : Türkçe kelimelerin arasında sıklıkla Rumca kelimeler sarfeder. Mesleği çoğunlukla doktor, meyhaneci, terzi ya da tacirdir.
  • "Ermeni": Müzik ve şiire düşkündür. Mesleği ya kuyumculuk ya da lağımcılıktır.
  • "Çerkez": Başında kalpak ve belinde kılıç vardır.
  • "Tuzsuz": Bu kabadayı tiplemesinin asıl adı "Tuzsuz Deli Bekir"dir. Kaba kuvvetine güvenir ve etrafındakile sürekli çatar, gözdağı verir. Her an kavga çıkarmaya hazırdır.
  • "Matiz": Rumca'da matiz sarhoş anlamına gelir. Elinde sürekli olarak şarap şişesi bulunan Matiz tasviri, sarhoş, külhanbeyi vb tipleriyle yaklaşık olarak aynıdır.
  • "Zeybek":Adaletsizliğe, haksızlığa ve zulme uğrayanları korumak için halkın içinden çıkarak başkaldıran silahlı bir halk kahramanıdır. Eşkiyaya karşılık olarak da kullanılmaktadır.
  • "Zenneler": Oyunun temasına göre farklı farklı rollerde gözükürler. Genelde az konuşurlar. Zenne Karagöz'ün karısı rolündeyse perdede gözükmez sadece sesi duyulur.
  • "Çengi": Genelde oyunun sonunda ortaya çıkıp oynayan bu karakterin adı genelde “çengi kız” veya “Afet”tir.
  • "Cazu": Uçmak ve insanları farklı kılıklara sokmak gibi doğaüstü yetenekleri olan yaratıklardır. Bir ejderin veya bir küpün üzerine binmişlerdir ve ellerinde yılan şeklinde kamçıları vardır.
  • "Cin": Bir diğer doğaüstü bir yaratıktır.

Bunların dışında Osmanlı imparatorluğu sınırları içinde yaşamış her türlü tip perdede yerini almıştır. Bunlardan bazıları: "Rum", "Çingene" "Külhancı", "Pişekâr", "Kavuklu", "Kilci", "Tulumbacılar", "Bekçi", "İmam", "Haham", "Doktor", "Sünnetçi", "Bolulu Aşçı", "Hokkabaz", "Soytarı", "Curcunabazlar", "Köçek", "Cambaz", "Ayvaz Serkis", "Denyo", "Aşık Hasan", "İskele Kâhyası", "Seymenler", "Deliler", "Dansöz", "Bok Ana", "Hımhım", "Kekeme", "Fahişe", "Hermafrodit", "Canan" , "Ferhat", "Tahir", "Yaşar (Karagöz'ün oğlu"), "Sivrikoz" (Hacivat'ın oğlu), Hacivat'ın kızı, Sirin'in annesi, Zühre'nin babası vb.[4]

Tiplemelerin gruplandırılması[değiştir | kaynağı değiştir]

Karagöz tiplemeleri bazı sanat tarihçileri ve araştırmacılar tarafından kategorilere ayrılarak da incelenmiştir. Örnek olarak bu konuda çok geniş araştırmalar yapmış olan Metin And oyunlardaki tiplemeleri 11 sınıfta incelemiştir[4]

  • Eksen Kişiler (Karagöz, Hacivat)
  • Kadınlar (Zenneler, Kanlı Nigar, Salkım İnci, Karagöz'ün karısı, Hacıvat'ın Kızı vs.)
  • İstanbul ağzıyla konuşanlar (Çelebi, Tiryaki)
  • Anadolulu kişiler (Lâz, Bolulu, Kayserili, Kürt, Kastamonulu)
  • Anadolu dışından gelen kişiler (Arnavut, Arap, Acem)
  • Müslüman olmayan kişiler (Rum, Ermeni, Yahudi)
  • Kusurlu ve ruhsal hasta olan kişiler (Kekeme, Kambur)
  • Kabadayılar ve sarhoşlar (Matiz, Tuzsuz Deli Bekir, Sarhoş)
  • Eğlendirici kişiler (Köçek, Çengi, Cambaz, Hokkabaz)
  • Olağanüstü kişiler ve yaratıklar (Cazular, Cinler, Canan)
  • Geçici, ikincil kişiler ve çocuklar (Çeyiz taşıyıcaları, Satıcılar vs.)

Bölümleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Türk Gölge tiyatrosu olarak bilinen Karagöz-Hacivat oyunları dört bölümden oluşur[5]. Bunlar:

  • I. Mukkaddime (Giriş, Öndeyiş veya Prolog): Bu başlangıç bölümünde kamıştan yapılmış Nareke adı verilen düdüğün çalınması eşliğinde göstermelik adı verilen ve genellikle bir ev ya da bitki benzeri bir manzara tasviri Küşteri Meydanı adı verilen perdenin aşağısından ağır ağır yukarıya doğru yükseltilir. Önce perdeye Hacivat gelir ve bir semai okuyarak Karagöz'ü davet eder. Karagöz de bu daveti kabul ederek Hacivat'la atışmaya başlarlar.
  • II. Muhavere (Söyleşi veya Atışma): Bu bölümde Hacivat'la Karagöz birbirlerine bilmeceler sorarlar. Başlarından geçen bir olayı ya da gördükleri bir düşü gerçekmiş gibi anlatırlar.
  • III. Fasıl (Oyun): Karagöz oyunlarının ana bölümü budur. Asıl konunun geliştiği bu bölümde oyunun konusuna göre diğer karakterler de oyuna dahil olurlar. Bu bölümün müzikleri arasında gazeller de önemli bir yer tutar. Karagöz’ü yaratan kişi olarak bilinen "Şeyh Küşteri"yi Pirleri olarak kabul eden Karagözcüler bu nedenle Karagöz perdesine de Küşteri Meydanı adını vermişlerdir. Perde gazellerinin hemen hepsinde de bu kişinin adını geçirirler. Örneğin “Hazret-i Sultan-i Orhan rahmetullah’tan beri/Yadigar-ı Şeyh Kuşteri becadır perdemiz” gibi.
  • IV. Bitiş (Final, Epilog): Çok kısa olan bu bölümde konu bitmiş, olaylar çözülmüştür. Hacivat'ın Karagöz'e hitaben “Yıktın perdeyi eyledin viran/Varayım sahibine haber vereyim heman” şeklindeki repliği duyulduğunda seyirciye oyunun bittiği ilan edilmiş olur. Diğer görüntüler perdeden çekilirken en sonunda çengi gelir müzik eşliğinde oynar.

Karagöz gereçleri ve tekniği[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Hayâli: Karagöz oynatan ustadır. Karagözü tek bir usta oynatır ve bütün mizansenleri o idare eder. Ses taklidi yapabilir. Şarkıları usûl içinde kalarak karikatürize edip perdedeki tiplere özel usûller üretir. Bazı şarkılar bazı tiplemelerle özdeşleşmiştir. Şarkı duyulduğunda seyirci o tipin perdeye geleceğini bilir. Karagöz ustası, "hayâli" ünvanını uzun yıllar yanında "yardaklık" yaparak yetiştiği kendi ustasından alır.
  • Yardak: Ustanın perde arkasındaki yardımcısıdır. Tef çalar, tasvirleri ustanın eline verir.
  • Perde: Karagöz perdesi zaman zaman farklılıklar gösterse de genellikle 180x100 cm ebatlarındadır ve beyaz renklidir. İlk zamanlar, yani "Kâr-ı Kadîm" (eski) oyunlarda) perde basitçe iki duvar arasına iple gerilen bir basma kumaştan oluşmaktaydı ve 2 x 2,5m uzunluğundaydı. "Nev icad" (yeni) oyunlarda ise paravana şeklinde bir sahne oluşturularak beyaz renkli patiskadan, Ayna adı verilen bir perde kullanılmaktaydı. Bu yeni perdelerin ebatları 180x100 cm'ye küçültülmüştür. Perdeye, Karagöz'ü ilk oynattığı ileri sürülen Şeyh Küşteri'ye atfen Küşteri Meydanı adı da verilir.
  • Peş tahtası: Perdenin altında bulunan bu tezgâh perdenin gerisine doğru uzanır ve üzerinde Karagöz ustasının kullanacağı "tasvirler", "nâreke", "tef", "ışık kaynağı" vb bu tezgâhın üzerinde hazır bulunur. Raf şeklindeki parçasına Destgâh da denir.
  • Hayâl ağacı: Karagöz ustası perdede birden fazla tasviri idare etmeye çalışırken, yani her iki eli de tasvirlerin çubuklarıyla doluyken, perdede olması gereken üçüncü, dördüncü vb. tasvirleri perdeye yapışık (ve haliyle hareketsiz) tutmaya yarayan çatal biçimli destek gereci.
  • Tasvirler: Perdede karakterlerin iki boyutlu şekillerine "tasvir" denir. Bunlar ışığı kısmen geçirebilen şeffaf materyallerden yapılırlar. Geleneksel yöntemde deve derisi kullanılmaktaydı. Bazen de tasvirler manda, düve, at, eşek ve keçi derisinden kesilirdi. Deve derisi köpek dışkısı (tüyleri dökmekte etkilidir, ancak taze değilse etkili olmaz) ve zırnıkla (sodyum sülfat) tabaklandıktan sonra gerilerek yavaşça kurutulur, camla kazınıp inceltilerek şeffaflığı arttırılır. Tiplemeler deri üzerine çizilip kesildikten sonra ışığı daha da geçirebilmesi için kontürler boyunca delikler açılır. Tasvirler zımparalanarak derinin içine işleyebilen, dayanıklı bitkisel kök boyalarla boyanırlar. Tasvirler genellikle 32–40 cm boyundadır, ancak en iri tasvir "Himmet"tir ve 50 cm boyundadır.
  • Oynatma çubukları: Gürgen ağacından yapılır ve boyları 50-60 cm kadardır. Tasvirlere tutturularak onlara perdede hareket kazandırmak için kullanılırlar.
  • Fırdöndü: Türk Karagözü yatay çubuklarla oynatıldığı için tasvirler tek yönlü hareket ederler, geri dönemezler. Bunu aşmak için bazen tasvirlerin sırtına deriden ufak bir yuva yapılır ve bir menteşe yardımı ile görüntünün sağa sola dönmesi sağlanır. Buna "fırdöndü" denmektedir.
  • Göstermelik: Oyun başlamadan önce müzik eşliğinde perdede hareketsiz duran canlı veya cansız varlıkların tasvirleridir. Bunlar bir limon ağacı, çiçek demeti, gemi, denizkızı veya kedi olabilir. Ya da Zaloglu Rüstem'in dev ile savaşını gösteren bir resim konur. Bunların konuyla ilgisi olması gerekmez. Amaç seyircide bir merak uyandırmak ve onu birazdan başlayacak oyunun havasına sokmaktır.
  • Işık kaynağı: Eski zamanlarda mum ışığı veya şem’a (bir tür yağ kandili) kullanılmaktaydı. Modern zamanlarda elektrik ampulleri kullanılmaktadır.
  • Nâreke: Kamıştan yapılmış, kavala benzer bir tür düdüktür. Mukkaddime (giriş) bölümünde çalınır.
  • Tef: Genelde Karagöz ustası (Hayâli)'nın yardımcısı (Yardak) tarafından çalınır. Oyundaki tefe dayren denmektedir,tefi çalana ise dayrenbaz denilmektedir.
  • Zil: Tefin kullanıldığı anlarda zil de kullanılmaktadır. Tef ve zilin bir arada olduğu "zilli tef" de kullanılan gereçlerden biriydi[6][7][8]

Karagöz oyunları[değiştir | kaynağı değiştir]

Yazılı bir metne dayanmayan yani doğaçlama (tulûat) sahnelenen ve bazıları halk efsanelerinden esinlenilen Karagöz oyunlarının otuz kadarı günümüze kadar gelmiştir. Genel olarak "Kâr-ı Kadîm" (eski oyunlar) ve "Nev icad" (yeni oyunlar) olarak iki ana gruba ayrılsalar da tamamının bugüne kalan metinleri Tanzimat sonrası döneme aittir[9]. Belli başlı Karagöz oyunları şunlardır:

  • Aptal Bekçi
  • Bahçe
  • Balık
  • Bursalı Leyla
  • Büyük Evlenme
  • Cambazlar
  • Cazular
  • Cincilik
  • Eczane
  • Ferhat ile Şirin
  • Hain Kahya
  • Hamam
  • Hekimlik
  • Kağıthane safası
  • Kanlı Kavak
  • Kanlı Nigar
  • Ağalık
  • Aşçılık
  • Bakkallık
  • Ters Evlenme
  • Şairlik
  • Kırgınlar
  • Kütahya Çeşmesi
  • Leyla ile Mecnun
  • Mak Çıkarma
  • Mandıra safası
  • Meyhane
  • Orman
  • Ortaklar
  • Ödüllü
  • Sahte Esirci
  • Salıncak Oyunu
  • Sünnet oyunu
  • Tahir ile Zühre
  • Tahmis
  • Tımarhane
  • Yalova safası
  • Yazıcı

Karagöz'ün konuları[değiştir | kaynağı değiştir]

Karagöz oyunları yazılı bir metne dayanmazlar. Sözel olarak nesilden nesile aktarılan hikâyeler üzerinde zamanın şartlarına göre çeşitli eklemeler ve çıkartmalar yapılmıştır. Zaman içinde dekor ve kostümlerle karakterlerin davranış ve konuşma biçimlerinde değişiklikler olmuştur. Evliya Çelebi'nin aktardıklarından anlaşıldığına göre, bazı oyunların da değişmeden günümüze kadar gelebildiği anlaşılmaktadır. Bazı oyunlar ise sonradan uydurulmuştur. Hattâ A.Thalasso adlı bir yazar 1877 tarihli "Moliere en Turquie", ve 1888 tarihli "Le Molieriste" adlı eserlerinde bazı Karagöz oyunlarının Molière'in Cimri, Tartuffe, Scapin'in Dolapları adlı oyunlarından uyarlandığını bile ileri sürmüştü[10].

Karagöz oyunlarının ortak noktası çok karmaşık olmayan konularının önemsiz gündelik olaylar üzerine kurulu olmalarıdır. Ezbere dayanan bu "açık ve esnek formlu" konular Karagöz ustasının ("Hâyali") doğaçlamasıyla (tulûat) seyircinin tepkisi ve günün getirdiği şartlara göre her seferinde başka bir şekle bürünebilmekteydi. Bu nedenle Karagöz senaryolarının tam bir sınıflamasını yapmak zordur. Bunlardan bazıları kimi meslekleri (arzuhalciler, şairler, güreşçiler vb) hicvederken, bazıları da töreleri ve geleneksel ritüelleri (sünnet gibi) alaya alır. "Tımarhane" oyununda o devrin akıl hastaneleri gösterilirken dışarıda serbest gezenlerin hatta bu kurumlarda çalışan bazı hekimlerin de derhal bu hastanelere kapatılmaları gerektiği vurgulanır. Karagöz ve Hacivat çeşitli işlere girip çıkarlarken, "Hamam" ve "Bahçe" oyunlarında olduğu gibi, bazı mekânlara alınmamaları üzerinden ayrıcalıklı bir zümreyi hicvederler. "Ferhat ile Şirin", "Tahir ile Zühre" ve "Leyla ile Mecnun" gibi bazı Karagöz oyunları ise doğrudan sevilen halk hikâyeleri ve efsanelerinden alınmışlardır. Bu oyunlarda Karagöz ve Hacivat tüm güçleriyle sevenlerin kavuşmaları için çalışırlar. Özgün hikâye hangi diyarda geçerse geçsin, uyarlama oyunda olaylar hep Karagöz ve Hacivat'ın yaşadığı mahallede cereyan eder[10].

Yazıya dökülmüş Karagöz senaryolarının en kapsamlı koleksiyonu Almanya'dan gelerek 1933-1949 yılları arasında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde "Arapça ve Farsça kürsüsü"nde akademisyen olarak görev yapmış olan Profesör Helmut Ritter tarafından derlenmişti[11]. Saray kuklacısı Nazif Efendi'nin aktardıklarına dayanan ve hem Almanca hem Türkçe yazılan bu üç ciltlik eser (Hannover, 1924; Leipzig/İstanbul, 1941; Wiesbaden, 1963) baskısı tükendiği için 1968-1970 arasında Cevdet Kudret tarafından Türkiye'de yeniden yayımlanmıştır.

Musiki[değiştir | kaynağı değiştir]

Musiki Karagöz oyunlarının olmazsa olmazıdır ve başından beri her Karagöz oyununda mutlaka yer almıştır. Klasikleşmiş Karagöz oyunlarında kullanılan musiki eserleri çok geniş bir yelpaze oluşturur: Başta Osmanlı-Türk musikisinin değişik türleri olmak üzere Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde yaşamış tüm etnik ve dini gruplara ait her tür müzik bu oyunlarda yerini bulmuştur. Karagöz bu yönüyle de birleştirici bir sanat ürünüydü. Karagöz musikisi sabit değildi ve yüzyıllar boyunca değişen toplumsal yapı ve musiki anlayışıyla paralel olarak değişiklikler göstermişti. Türk musikisine ait repertuarlar daha çok 19. ve 20. yüzyıllara aittir. Son dönemlerde sadece Karagöz oyunları için bazı müzikler bestelenmiş olsa da, bir "tür" olarak "Karagöz musikisi"nden söz edilemez[12]. Karagöz musikisine ait başlıca eserler musiki araştırmacısı Etem Ruhi Üngör tarafından titiz bir çalışma ile bir araya getirilerek yayımlanmıştır. Ağırbaşlı klasik eserlerden hafif şarkılara ve oyun havalarına kadar çok geniş bir yelpazeden oluşan repertuar şu temel bölümler altında incelenebilir:

Diğer ülkelerde Karagöz[değiştir | kaynağı değiştir]

Kökeni nereye dayanırsa dayansın Karagöz Osmanlı topraklarında olgunlaşmış ve tamamiyle Türklere mâlolmuştur. Ancak daha sonraları bu gölge tiyatrosu hem Osmanlı idaresinde yaşamış hem de bu imparatorlukla yakın kültürel bağları olan Orta Doğu'daki Arap ülkeleri ile Kuzey Afrika ve Balkan ülkelerinde de aynı derecede popüler olmuştu. Suriye, Mısır, Tunus, Cezayir ve Yunanistan Karagöz'ü alıp karakterlerini ve konularını yerelleştirerek kendi kültürlerine uyarlamışlardır. Periferdeki bu yaygınlaşmanın bir nedeni de "agitprop" (ajitasyon (kışkırtma) ve propaganda) amaçlı kullanılmaya müsait olmasıydı. Örneğin Halep'teki oyunlar, 1787-1792 Osmanlı-Rus Savaşı'ndan beri itibarı azalmış olan Yeniçeri Ocağı'nı hicvetmek için, Cezayir'de ise sömürgeci Fransızları aşağılamak amacıyla kullanılmıştı. Burada Fransız subayları perdede şeytan formunda betimlenmiş, ve Karagöz'e devasa fallusu ile dövdürülmüştü. Doğal olarak bu gösteriler yasaklanmakta gecikmedi. Türk Karagözü'ne en çok benzeyen form Yunanistan'da ortaya çıkmıştır, bunların konuları kadar karakterlerin adları bile Türk Karagözü'nden ödünç alınmıştır: Karaghiozis ve Hatziavatis. Bütün bilimsel kanıtlara rağmen Yunanlılar her fırsatta Karagöz'ü sahiplenmeye çalışmışlardır[10].

Diğer ülkelerin gölge oyunları[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Gölge oyunu

"Gölge oyunları", ya da "gölge tiyatrosu" "Karagöz ve Hacivat"tan yüzyıllar önce ilk kez Çin'de ortaya çıkmış, buradan diğer Uzak Doğu ülkelerine yayılmış, oradan da İran, Mısır, Osmanlı İmparatorluğu yoluyla nihayet Avrupa'ya gelmişti. Bu yayılışı sırasında gösteriler, yörenin yaşam tarzları ve kültürlerine bağlı olarak form ve tarz değiştirmiştir. Bu ülkeler gölge tiyatrosunun ilk kez ortaya ortaya çıktığı zaman ve özelliklerine göre şöyle sıralanabilir:

  • Çin: Gölge oyunlarının esasen Doğu ülkelerine özgü bir sanat olduğu ve bu sanatın ilk kez Çin İmparatorluğu'nda ortaya çıktığı söylenmektedir. Rivayete göre göre Han Hanedanı'ndan yedinci imparator Wu Ti MÖ 121 yılında çok sevdiği karısının zamansız ölümü üzerine büyük bir üzüntüye kapılmış ve devlet işlerini ihmal etmeye başlamıştı. Bu sırada Şav Wong adlı bir Çinli İmparatorun üzüntüsünü hafifletmek için ölen karısının hayalini bir perde arkasından ona gösterebileceğini söyler[13]. Bu saray sanatçısı eşek derisinden ve renkli kumaşlardan yaptığı tasvirlerle ipek bir perde arkasından ses taklitleri eşliğinde imparatora ilk gösterisini sunar. Genelde saraylarda gösterim şansı bulan Çin gölge oyunları tarihi olaylar üzerine kuruludur ve bu temsillerde genellikle aristokrasi betimlenir.
  • Hindistan: Dinsel temalara ağırlık verilen Hint gölge oyunları konularını Mahabharata ve Ramayana gibi ulusal Hint destanlarından alıyordu. Batı'da "danseden tanrılar" olarak da bilinen Hint gölge oyunları ilk kez 16. yüzyılda ortaya çıkmışlardır. Gösteriler Hinduizm'de kuklaların koruyucu tanrısı Şiva'nın tapınaklarının etrafında yapılıyordu.
  • Endonezya (Cava): Konularını tarihi Cava destanlarından alan bu gölge tiyatrosu "wayang kulit" olarak anılmaktadır. Cava dilinde wayang ruh, kulit de kuklaların yapıldığı bizon derisi anlamına gelir. Temsiller Gamelan müziğiği eşliğinde yapılmaktadır. UNESCO 2003'te "wayang kulit"i "Manevi Kültürel Miras Listesi"ne aldı[14]. ("Karagöz ve Hacivat" da aynı listeye 2009'da girecektir). Bali’ye, Siyam’a, Malaya ve Birmanya’ya da buradan geçti.
  • Malezya: Gölge tiyatrosuna Endonezya'da olduğu gibi bu bölgede de "wayang kulit" denilmektedir. Oyunlar konularını mitolojik ve töreye dayalı öykülerden almaktaydı ve sonunda mutlaka ahlâki bir kıssa bulunmaktaydı. Oyunlara Gamelan müziği eşlik etmekteydi.
  • Tayland (Siyam): Gölge oyunlarına bu diyarda "Nang Yai" adı verilmektedir. Figürler meşin ve duvar yosunundan yapılmaktaydılar. Perdedeki görüntülere şarkılar ve ilâhiler eşlik ederdi. Nang dramaları Tayland sinemasına da ilham vermiştir.
  • Mısır: "Karagöz ve Hacivat"ın 16. yüzyılda Osmanlı topraklarına Mısır'dan geldiği şeklindeki görüş ağır basmaktadır.
  • İtalya: Avrupa'da ilk kez 17. yüzyılda bu ülkede görüldü. Diğer Avrupa ülkelerine de buradan yayıldı.
  • Fransa: En çok ilgi gördüğü ve önemsendiği Fransa'da "Ombre Chinoises" (Çin gölgeleri) olarak adlandırılan bu oyunlar tiyatronun bir dalı olarak kabul edildi, kabarelerde gösterildi, üzerine eserler yazıldı[15].

Karagöz ve Hacivat'ta cinsellik[değiştir | kaynağı değiştir]

Sanat tarihi araştırmacısı Metin And "Önemli bir Kültür Mirası: Karagöz" adlı eserinde Karagöz oyunlarının konularında çeşitli cinsel sapıklıkların, lezbiyen ilişkilerin ve zamparalık olaylarının görüleceğini ve fallus’un Karagöz’ün ayrılmaz bir öğesi olduğunu vurgulamıştır. Uğur Göktaş da, "Dünkü Karagöz" adlı kitabında "erkeklik organı"nın İstanbul kahvelerinde oynatılan bu müstehcen oyunlarda fazlaca vurgulandığını ve bu tür Karagöz oyunlarına "Zekerli Karagöz" (Zeker: erkeklik organı anlamına gelen Arapça kökenli sözcük) ve "Toramanlı Karagöz" adı verildiğini, oyunlar sadece erkeklerden oluşan seyirci kitlesine oynatıldığında müstehcenliğin dozunun daha da arttığını belirtmiştir[16].

Yazar Selahattin Duman'ın, 18. yüzyılda İstanbul’da bir süre kalıp, seyahat izlenimlerini kitap haline getiren Macar kökenli Fransız aristokrat Baron de Tott’un anılarından aktardığına göre, bir yaz gecesi Eyüp sırtlarında bir zengin konağına yemeğe davet edilen Baron, yemekten sonra bahçede kurulan Karagöz perdesinde oynatılan Hamam Sefası adlı oyunu seyrettikten sonra dehşete düştüğünü yazmıştır. Anılarında bu olaydan “Hayatımda böyle utanç verici bir şey seyretmemiştim..” diye bahseden aristokrat subay sözlerini şöyle tamamlamıştır: “En ağırıma giden şey de perdenin önünde oturan küçük kız çocuklarının oyunu seyrederken arsız arsız gülmesi olmuştu..”. Duman'a göre Karagöz ve Ortaoyunlarındaki pornografinin sona ermesi, 1876-1909 yılları arasında saltanat sürmüş olan II. Abdülhamid'in bu oyunları yasaklatmasıyla olmuştur[17]. Guillaume-Antoine Olivier, Gérard de Nerval, Edmondo De Amicis gibi Türkiyeye gelmiş pek çok yabancı tanık da tıpkı Baron de Tott gibi Karagöz'de hiçbir sansürün olmadığında hemfikir olmuşlar ve nasıl olup da kadın ve çocuklara bu oyunların seyrettirildiğine şaşırdıklarını yazmışlardır[16]. 19. yüzyılda yaşamış Fransız şair ve yazar Théophile Gautier de 1853'te yazdığı ve Osmanlı İmparatorluğu'ndaki izlenimlerini aktardığı "Constantinople" (İstanbul) adlı kitabında, tıpkı o devirdeki halk ozanlarının şiirlerinde ve Nasreddin Hoca fıkralarında olduğu gibi, Karagöz oyunlarında da erotizm sosunun eksik kalmadığını, 8-9 yaşlarındaki kız çocuklarının bulunduğu ortamlarda "muzır" içerikli Karagöz oyunları oynatıldığını gözlemlemiş ve bu durumu hayretle karşılamıştı[18]

Geleneksel Türk tiyatrosunda belden aşağının çok önemli bir yeri olduğunu belirten tiyatrocu Levent Kırca, "Karagöz ve Hacivat"ta da bu temanın ağırlıklı olduğunu vurguladıktan sonra, Karagöz’ün Hacivat’ın kafasına vurduğu şeyin eli değil, erkeklik organı olduğunu belirtmiştir. Kırca'ya göre Osmanlı’da Hacivat- Karagöz, bir tür 'gece saray pornosu'dur[19].

Sahte folklor[değiştir | kaynağı değiştir]

Karagöz ve Hacivat gölgeleme oyununu izleyen çocuklar

"Fakelore" sözcüğü, halk bilimi çalışmaları anlamına gelen "folklor" ve İngilizce sahte, uydurma anlamlarına gelen "fake"den türetilmiş bir sözcüktür. 1950'lerde ABD'de Richard Mercer Dorson tarafından ortaya atılan bu kavram, sahte ya da uydurma eserlerin geçmişte gerçekten varmış gibi sunulmasıdır. Bilimsel kanıtlara dayanmadan, otantik sözlü gelenek ürünü bazı metinlerin folklorik ürünler olarak ortaya konması “sahte folklor”, "folklorismus", “icat edilmiş gelenek” ya da "fakelore" kavramlarıyla tarif edilmektedir[16].

16. yüzyılda Yavuz Sultan Selim döneminde muhtemelen Mısır'dan Osmanlı'ya gelen ve bir yüzyıl içinde yerelleşerek Türk kültürüne eklemlenen Karagöz, geleneksel tiyatronun bir parçası olduğu için sabit metinlere değil büyük ölçüde tulûata dayanır, ve bilinen otuz kadar oyun mekâna, duruma ve zamana göre uzatılır veya kısaltılır. Sonraki yüzyıllarda tekniği ve konularında yeniliklere gidilmiş olmakla birlikte geleneksel yapısında fazla bir değişiklik olmamıştır. Ancak 1941 yılında "tek partili dönem" sırasında iktidar tarafından ısmarlama olarak yazdırılan yedi adet "Karagöz-Hacivat" senaryosunun "Fakelore" kapsamında ele alınması gerektiği ileri sürülmüştür. Bu ısmarlama senaryoların, halk tarafından sevilen folklorik kitapların yeni gereksinimler doğrultusunda düzeltilmesi ve modernleştirilmesini isteyen 1937 tarihli bir İçişleri Bakanlığı genelgesine dayandırıldığı iddia edilmiştir. Pertev Naili Boratav'ın 1988 tarihli "Halk Hikâyeleri ve Halk Hikâyeciliği" kitabında aktardığına göre, böyle yapıldığında halka sevdiği kitaplar ve tiplemeler aracılığıyla telkinlerde bulunma, ahlâk dersleri verme imkânı bulunulabilecekti. Boratav bu yöntemin Walt Disney tarafından yaratılmış Miki Fare karakteri vasıtasıyla Batı dünyası tarafından da denendiğini belirtmiştir.[16]

Bu proje kapsamında dönemin iktidarı tarafından ısmarlama yazdırılan ve 1941'de yayımlanan yedi Karagöz hikâyesi ve yazarları şunlardır:

Vergi muafiyeti sorunu[değiştir | kaynağı değiştir]

2012 yılı Haziran ayında Gelir Vergisi Kanunu'nda yapılan bir değişiklikle "sedef kakmacılık", "bastonculuk", "keçecilik", "çinicilik", "el dokumacılığı" vb gibi geleneksel, kültürel ve sanat değeri olan bir düzine “kaybolmaya yüz tutmuş mesleğe” vergi muafiyeti getirilmişti. Bu meslekler listesinde yer almayan Kukla yapımcılığı ve oynatımı ile uğraşan bir vatandaşın 2013 yılında "Maliye Bakanlığı"na yaptığı bireysel başvurusuna cevaben bakanlık, "Karagöz ve Hacivat yapımı ve oynatımı" mesleğini “kaybolmaya yüz tutmuş meslekler” arasında kabul etmediğini ve vergi muafiyeti tanınamıyacağını belirtmiştir (Maliye Bakanlığı’nın 07.03.2013 tarih ve 38418978-120[9-12/117]-202 sayılı özelgesi)[20].

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

İlgili kitaplar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • "Halk Hikâyeleri ve Halk Hikâyeciliği", Pertev Naili Boratav, Adam Yayınları, İstanbul, 1988.
  • "Önemli Bir Kültür Mirası: Karagöz", Yıktın Perdeyi Eğledin Virân, Metin And, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2004.
  • "Dünkü Karagöz",Uğur Göktaş, Akademi Kitabevi, İzmir, 1992.
  • "Karagöz Akademisi", Şahin Koçak, Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, 2009.
  • "Karagöz Musikisi", Etem Ruhi Alper, Kültür Bakanlığı Yayınları, 1989.
  • "Karagöz Perde Gazelleri", Ünver Oral, Kültür Bakanlığı Yayınları, 1996.
  • "Karagöz", Sabri Esat Siyavuşgil, Saim Toraman Basımevi, Ankara, 1955.
  • "Karagöz Topkapı Sarayındaki Tasvirleriyle", Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2000.
  • "Karagöz", Muhittin Sevilen (Hayalî Küçük Ali), Kültür Bakanlığı Yayınları, 1969.

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Özhan Öztürk. Folklor ve Mitoloji Sözlüğü. Phoenix yayınları. İstanbul, 2009 ISBN 9786955738266 s
  2. ^ "Karagöz Hakkında" (Türkçe). unima.org.tr. http://www.unima.org.tr/abKaragoz.aspx. Erişim tarihi: 15 Ocak 2013. 
  3. ^ Mevlüt Özhan. "Karagöz oyunundaki tipler ve özellikleri" (Türkçe). UNIMA Türkiye. http://www.unima.org.tr/Krgz-artcl03.aspx. Erişim tarihi: 13 Ocak 2013. 
  4. ^ a b "Karagöz Oyununda Tipler" (Türkçe). karagoz.net. http://www.karagoz.net/karagoz_hacivat_tipleri.htm. Erişim tarihi: 16 Ocak 2013. 
  5. ^ Mevlüt Özhan. "Karagöz oyununun bölümleri" (Türkçe). UNIMA Türkiye. http://www.unima.org.tr/Krgz-artcl02.aspx. Erişim tarihi: 16 Ocak 2013. 
  6. ^ "Karagöz-Hacivat oyununda kullanılan malzemeler" (Türkçe). Milli Kütüphane. http://www.mkutup.gov.tr/menu/60. Erişim tarihi: 14 Şubat 2013. 
  7. ^ "Karagöz oyun malzemeleri" (Türkçe). karagozevi.com. http://www.karagozevi.com/?d=malzemeler.html. Erişim tarihi: 14 Şubat 2013. 
  8. ^ "Karagöz Oyunlarının Tekniği" (Türkçe). karagoz.net. http://www.karagoz.net/karagoz_hacivat_teknigi.htm. Erişim tarihi: 14 Şubat 2013. 
  9. ^ "Klasik Karagöz Oyunları - Kâr-ı Kadim (Eski Oyunlar) ve Nev İcad (Yeni Oyunlar)" (Türkçe). karagoz.net. http://www.karagoz.net/karagoz_hacivat_oyunlar.htm. Erişim tarihi: 14 Şubat 2013. 
  10. ^ a b c And, Metin (1975). Karagöz, Turkish Shadow Theatre. Dost Yayınları. ss. 86-90. 
  11. ^ Ahmed Ateş. "Helmut Ritter" (Türkçe). www.onlinearabic.net. http://www.onlinearabic.net/forum/forum_posts.asp?TID=7265. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2013. 
  12. ^ "Karagöz Musikisi" (Türkçe). www.karagoz.net. http://www.karagoz.net/karagoz_hacivat_musikisi.htm. Erişim tarihi: 7 Haziran 2013. 
  13. ^ "Dünya ve Türkiye'de Gölge Oyunu" (Türkçe). ozer-rayman. http://ozer-rayman.blogspot.com/2008/08/dnya-da-ve-trkiye-de-glge-oyunu-karagz.html. Erişim tarihi: 24 Mayıs 2013. 
  14. ^ "Lists of intangible cultural heritage and Register of best safeguarding practices" (İngilizce). unesco.org. http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2013. 
  15. ^ "Gölge Oyunları Hakkında Bilgi" (Türkçe). nkfu.com. http://www.nkfu.com/golge-oyunlari-hakkinda-bilgi/. Erişim tarihi: 24 Mayıs 2013. 
  16. ^ a b c d Oğuz Güven. "Politik İdeolojinin İcat Ettiği Gelenek: Karagöz" (Türkçe). millifolklor.com. http://www.millifolklor.com/tr/sayfalar/79/12_.pdf. Erişim tarihi: 13 Ocak 2013. 
  17. ^ Selahattin Duman (17 Şubat 2008). "Boş laflar üzerine dolu dolu tartışma" (Türkçe). gazetevatan.com. http://haber.gazetevatan.com/Haber/162441/1/Gundem. Erişim tarihi: 13 Ocak 2013. 
  18. ^ Eyüp Tatlıpınar (Dr. İrvin Cemil Schick röpostajı). "Bugünün İstanbul'u Osmanlı'nın İstanbul'una benziyor" (Türkçe). aksam.com.tr. http://www.aksam.com.tr/guncel/bugunun-istanbulu-osmanlinin-istanbuluna-benziyor/haber-89435. Erişim tarihi: 17 Şubat 2013. 
  19. ^ Sebati Karakurt. "Levent Kırca röportajı" (Türkçe). hurriyet.com.tr. http://www.hurriyet.com.tr/pazar/22350982.asp. Erişim tarihi: 13 Ocak 2013. 
  20. ^ "Hacivat ve Karagöz’e vergi şoku!" (Türkçe). ekonomiekibi.com. http://www.ekonomiekibi.com/Haber/Detay/6216/Hacivat%20ve%20Karag%C3%B6z%E2%80%99e%20vergi%20%C5%9Foku!. Erişim tarihi: 8 Mayıs 2013. 
  • Pertev Naili Boratav, 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı, Koç Kitaplığı, 2003.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]