Karafatma

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Vikipedi:TaksokutuVikipedi:Taksokutu
karafatma
Blaps mortisaga.jpg
Bilimsel sınıflandırma
Alem: Animalia (Hayvanlar)
Şube: Arthropoda
(Eklem bacaklılar)
Alt şube: Hexapoda
Sınıf: Insecta
Takım: Coleoptera (kın kanatlılar)
Üst familya: Tenebrionoidea (kara böcekler)
Familya: Tenebrionidae (kara böcekgiller)
Alt familya: Tenebrioninae
Oymak: Blaptini
Alt oymak: Blaptina
Cins: Blaps
Türler

Metne bakınız.

Dış bağlantılar
Commons-logo.svg Wikimedia Commons'ta Karafatma ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.
Wikispecies-logo.svg Wikispecies'te Karafatma ile ilgili detaylı taksonomi bilgileri bulunur.
Blaps lethifera
Blaps mortisaga (üstten)
Blaps mortisaga (yandan)
Blaps lusitanica

Karafatma[1] [2] [3] (Blaps spp.), kara böcekgiller (Tenebrioniddae) familyasından karanlık yerleri seven ve ışıktan kaçınan gececi böcek cinsidir.

Evlerde (karyola altında bile), kiler, mahzen, hangar, ahır, ambar ve kuş yuvası olan çatılarda bulunurlar. Tahıl, kepek ve diğer tahıl ürünleri başta olmak üzere bitkisel ve hayvansal döküntülerle beslenirler. Tel kurdu (Elateridae) larvalarına çok benzeyen larvaları toprak içinde derinlerde bitkisel döküntülerle beslenen karafatmalar, aynı boyutta ve onlar gibi kara olan Doğu hamam böceği (Blatta orientalis) ile karıştırıldıklarından karafatma adı yanlışlıkla ve çoğu kez hamam böceği için kullanılır.

Blaps mortisaga

Morfoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Uzunlukları genelde 1 mm ile 5 cm arasında değişen Tenebrionidae familyasının en irileri 20-30 cm lik boylarıyla karafatmalardır. Bütünüyle mat siyah renktedirler. Fazlasıyla uzun bacaklarıyla da örümceğimsi bir görüntü sergilerler. Bu uzun bacaklılık ailenin çölde yaşayan türlerinde gözlemlenen tipik anatomik farklılaşmadır. Çünkü sıcak çöl kumlarından vücudu korumanın yolu zeminden yükselmeyi sağlayacak olan uzun bacaklarla mümkün olur.

İnsanla karşılaşması[değiştir | kaynağı değiştir]

Elle ya da karyola altını süpürürken süpürgeyle dokunulunca pis bir koku salmalarıyla tanınırlar. En tipik savunma hareketleri arka ayakları üzerine vücüdunun alt bölümünü kaldırıp [a sort of headstand[4]] karın ucunu yukarı doğru uzatmaları ve savunma silahı olan kötü kokuyu salmalarıdır.

Kullanımı[değiştir | kaynağı değiştir]

Moğolistan'da Ayurveda tıp kitaplarında da yer alan Blaps femoralis türünden geleneksel Moğol tıbbında kullanılır[5]

İnsan sağlına zararları[değiştir | kaynağı değiştir]

Salgıladıkları kimyasalların (= kinonların), deride yanma, kabarcık ya da esmerliğe sebep olduğu Avrupa ve Orta Doğu'da biliniyor.[6]

Savunma[değiştir | kaynağı değiştir]

Saldırıya maruz kalınca arka bacakları üzerine bir tür amuda kalkması tipik korkutma hareketidir. Eğer saldırı devam ederse, karın ucunu dikerek, anüs çevresindeki bir bezden salgılanan ve p-benzokinon içeren sarımsı-kahverengi bir sıvıyı birkaç santimetrelik mesafeye fışkırtırlar. Saldırganı (insan derisinde yanma yapar) etkisiz kılan bu silahı pis bir kokuya dönüşür.[4]

Düşmanları[değiştir | kaynağı değiştir]

İçeriğindeki p-benzokinon kimyasalından dolayı tahriş edici özelliği olan savunma sıvıları (insana koku olarak da gelir) diğer böcekler için caydırıcı olsa da bazı asalak böcekler karafatmalara zarar verirler.[7] [8]

Türler[değiştir | kaynağı değiştir]

[9] [10] [11] [12] [13]

  • Blaps abbreviata Ménétriés, 1836 Türkiye
  • Blaps abdita Picka, 1978
  • Blaps adelae Soldati et Soldati, 1999
  • Blaps altaica Keleinikova, 1970
  • Blaps alternans Brullé, 1838
  • Blaps approximans Seidlitz, 1893
  • Blaps aruktavicus (sp. nova 2004, Tacikistan)
  • Blaps barbara Solier, 1848
  • Blaps bedeli Chatanay, 1914
  • Blaps bifurcata Solier, 1848
  • Blaps bipunctata Allard, 1880
  • Blaps bogatshevi G.Medvedev, 1964
  • Blaps brevicornis Seidlitz, 1893
  • Blaps caraboides Allard, 1882
  • Blaps cognata Solier, 1848
  • Blaps convexa Reiche, 1857
  • Blaps cordicollis Solier, 1848
  • Blaps cribrosa Solier, 1848
  • Blaps deplanata Ménétriès, 1832
  • Blaps doderoi Schuster, 1922
  • Blaps ecaudata Seidlitz, 1893
  • Blaps faustii Seidlitz, 1893
  • Blaps felix Waterhouse, 1889
  • Blaps femoralis Fischer, 1844
  • Blaps foveicollis Allard, 1880
  • Blaps gibba Laporte de Castelnau, 1840
  • Blaps gigas (Linnaeus, 1767)
  • Blaps graeca Solier, 1848
  • Blaps granulata Gebler, 1825
  • Blaps haberti Peyerimhoff, 1931
  • Blaps halophila Fischer von Waldheim, 1822 Türkiye
  • Blaps hiemalis Semenov Tjan-Shanskij et A.Bogacev, 1940
  • Blaps hispanica Solier, 1848
  • Blaps holconota Fischer de Waldheim, 1844
  • Blaps indagator Reiche, 1857 Türkiye
  • Blaps inflexa Zoubkoff, 1833
  • Blaps jakovlevi Semenov Tjan-Shanskij et A.Bogacev, 1936
  • Blaps jeannei Ferrer & Soldati, 1999 Türkiye
  • Blaps judaeorum Miller, 1861
  • Blaps juliae Allard 1880
  • Blaps kadyrbekovi (sp. nova 2004, Kazakistan)
  • Blaps kaifensis Seidl.
  • Blaps königi Seidlitz, 1893
  • Blaps lata Seidlitz, 1893
  • Blaps laticollis Solier
  • Blaps lethifera Marsham, 1802 Türkiye
  • Blaps lindbergi Kaszab, 1959 Türkiye
  • Blaps lusitanica Herbst, 1799
  • Blaps miliaria Fischer von Waldheim, 1844
  • Blaps milleri Seidlitz, 1893
  • Blaps mortisaga (Linnaeus, 1758) Türkiye
  • Blaps mucronata Latreille, 1804 Türkiye
  • Blaps murgabiensis A.Bogacev, 1961
  • Blaps nefrauensis Seidlitz, 1893
  • Blaps nitens Laporte de Castelnau, 1840
  • Blaps oblonga Kraatz, 1883
  • Blaps ocreata Allard, 1880 Türkiye
  • Blaps oertzeni Seidlitz, 1893
  • Blaps orbicollis Motschulsky, 1845
  • Blaps parvicollis Zoubkoff, 1829 Türkiye
  • Blaps pharao Seidleitz, 1893
  • Blaps plana Solier, 1848
  • Blaps planicollis Motschulsky, 1845
  • Blaps polychresta (Forskål, 1775)
  • Blaps polychresta effeminta Soldati, 2008
  • Blaps propheta Reichardt, Axel, 1861
  • Blaps pruinosa Faldermann, 1833
  • Blaps pterosticha Fischer von Waldheim, 1843
  • Blaps pterotapha Ménétriés, 1832
  • Blaps putrida Motschulsky, 1845
  • Blaps reflexa Gebler, 1832
  • Blaps robusta Motschulsky, 1845
  • Blaps rotundata Solier, 1848
  • Blaps rugosa Gebler, 1825
  • Blaps ruhmeri Seidlitz, 1893
  • Blaps rybalovi Tsernyshev et Mordkovitsch, 2002 [14]
  • Blaps schweinfurthi Seidlitz, 1893
  • Blaps scutellata Fischer von Waldheim, 1844
  • Blaps seriata Fischer von Waldheim, 1822
  • Blaps sinuaticollis Solier, 1848
  • Blaps songorica Fischer de Waldheim, 1844
  • Blaps splichali Gebien, 1913
  • Blaps striola (Motschulsky, 1860)
  • Blaps sulcata Laporte de Castelnau, 1840
  • Blaps sulcifera Seidlitz, 1893
  • Blaps taeniolata Ménétriés, 1832
  • Blaps tenuicollis Solier, 1848
  • Blaps tibialis Reiche, 1857 Türkiye
  • Blaps tibiella Seidlitz, 1893
  • Blaps transversalis Gebler, 1845
  • Blaps tripolitanica Karsch, 1881
  • Blaps variolaris Allard, 1880
  • Blaps variolosa Faldermann, 1835
  • Blaps vialattei Peyerimhoff, 1919
  • Blaps virgo Seidlitz, 1893
  • Blaps waltli Seidlitz, 1893
  • Blaps wiedemanni Solier, 1848

Adlandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Blaps.mortisaga.-.calwer.47.14.jpg

Latince cins adı Blaps, Yunanca βλάπτειν (blaptein 'zarar vermek') fiilinden türetilmiştir.[15]

Türkiye'de halk dilinde yerel olarak karaheççe, kara böcek, osurgan böceği, tıstan adları da verilen karafatmanın Türkçe kaynaklarda görülen "ölü böceği, ölüm böceği" adları Almanca Totenkäfer sözünden, "mezarlık böceği" adı ise İngilizce churchyard beetle sözünün birebir çevirilmesiyle oluşmuştur.

  • Renginden (ve belki de çıkardığı kokudan) dolayı:
    • Türkçe karafatma
      • NOT: Türkçedeki karafatma adı yanlışlıkla hamam böceğinin sinonimi olarak kullanıldığı gibi kitaplarda Carabidae üyeleri için de kullanılmaktadır.
    • İzlandaca (svertingi) zenci (<svartur 'siyah' + -ingi)
  • Bıraktığı pis kokudan dolayı:
  • Avrupa'daki "göründüğü evden ölü çıkar" biçiminde özetlenebilecek bir halk inanışından kaynaklanan ve Blaps mortisaga türünün epitetinde [mortisaga: ölüm kehanetçisi] de yer alan bu inanç böceğin kötü şöhretli olmasına yolaçar:
    • Almanca (Totenkäfer) ölüm böceği
    • Felemenkçe (dodenkever) ölüm böceği
    • İsveççe (dödsbud) ölüm böceği
    • Danca (dødningebille) ölüm böceği
    • Norveççe (dødningsbille) ölüm böceği
    • Esperanto (mortoskarabo) ölüm böceği
    • Macarca (halálbogár) ölüm böceği
    • Çekçe (smrtnik) ölümcü
    • Slovakça (smrtník) ölümcü
    • Hırvatça (mračnjak) ölümcü
    • Bulgarca (вестител на мъртвите) ölüm habercisi
    • Slovence (mrtvaški sel) ölüm habercisi
    • Almanca (Totenansager) ölüm habercisi
    • İtalyanca (annunciatore della morte) ölüm habercisi
    • Fransızca (blaps annonce-mort) ölüm habercisi Blaps
    • Esperanto (mortodora tenebrio)
    • İspanyolca (la leyenda de la muerte) ölüm menkıbesi
    • Fransızca (socière de mort) ölüm cadısı
    • İngilizce (churchyard beetle) kilise mezarlığı böceği
    • İspanyolca (escarabajo de cementerio, gorgojo de cementerio) mezarlık böceği
    • Estonca (kalmumardikas) mezarlık böceği
    • Macarca (gyászbogár) yas böceği
    • Macarca (halottbűzű bogár) kaza kokusu böceği
  • Bulunduğu karanlık mekândan dolayı:
  • Ağır hareketinden dolayı:
    • Rusça (медляк) yavaşçı
  •  ?
    • Lehçe (pokątnik) (?< pokątnie 'illicitly')

Churchyard Beetle.png

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Türk Ansiklopedisi [Blaps maddesi]
  2. ^ http://yunus.hacettepe.edu.tr/~sert/Entomoloji.htm
  3. ^ http://sistematik.8m.com/coleoptera.htm
  4. ^ a b [1] Domestic Beetles
  5. ^ [2] Disan Gunbilig & Wilhelm Boland (2009), Defensive Agents of Blaps femoralis, a Traditional Mongolian Medicinal Insect
  6. ^ Gary R. Mullen & Lance A. Durren (2009), Medical and Veterinary Entomology
  7. ^ [3] Pierfilippo Cerretti & Maurizio Mei (2001), Eugymnopeza braueri (Diptera, Tachinidae) as parasitoid of Blaps gibba (Coleoptera, Tenebrionidae), with description of the preimaginal instars, Italian Journal of Zoology, 68: 3, 215 - 222
  8. ^ A. Filipponi, Stylocephalus (Gregarinida) parasites of Tenebrionidae (Blaps); method of study
  9. ^ http://www.biolib.cz/en/taxon/id14641/
  10. ^ [4] Tenebrionidae of Libya
  11. ^ [5] Collection of Siberian Zoological Museum (curator - Sergei E. Tshernyshev)
  12. ^ [6] Egyptian Fauna
  13. ^ [7] Jonathan's Check-List of Israeliinsects
  14. ^ [8] New species of the genus Blaps found in Siberia S. E. Tshernshev & V. G. Mordkovich (2002)
  15. ^ http://www.larousse.fr/dictionnaires/francais/blaps/9763

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • [9] M. C. Cartagena & E. Galante (2003, Barcelona) Ecología del género Blaps en el Sudeste Ibérico
  • [10] Tenebrionidae present in the Entomological Museum of Lund University (2009)