Kızılderililer

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Kızılderili kabileleri listesi sayfasından yönlendirildi)
Atla: kullan, ara
Kızılderililer
Amerikanska folk, Nordisk familjebok.jpg
En üst soldan sağa 1., 3. ve 4. Eskimo, diğerleri Kızılderili halklarıdır
Toplam nüfus
yaklaşık 48 milyon
Önemli nüfusa sahip bölgeler
Peru Peru 13.8 milyon [1]
Meksika Meksika 10.1 milyon [2]
Bolivya Bolivya 6 milyon [3]
Guatemala Guatemala 5.4 milyon [4]
Ekvador Ekvador 3.4 milyon
Amerika Birleşik Devletleri ABD (Eskimolar dahil) 2.5 milyon [5]
Kolombiya Kolombiya 1.4 milyon [6]
Kanada Kanada (Eskimolar dahil) 1.2 milyon [7]
Brezilya Brezilya 700,000 [8]
Şili Şili 692,000 [9]
Arjantin Arjantin 600,000 [10]
Venezuela Venezuela 524,000 [11]
Honduras Honduras 520,000 [12]
Nikaragua Nikaragua 443,847 [13]
Panama Panama 204,000 [14]
Paraguay Paraguay 95,235 [15]
El Salvador El Salvador ~70,000 [16]
Kosta Rika Kosta Rika ~60,000 [17]
Guyana Guyana ~60,000 [18]
Belize Belize ~24,501 (Maya) [19]
Fransız Guyanası Fransız Guyanası ~19,000 [20]
Surinam Surinam ~12,000 - 24,000
Diller

Eskimo-Aleut dilleri, Kızılderili dilleri, İngilizce, İspanyolca, Fransızca

Din

Hıristiyanlık, Animizm / Şamanizm

İlgili etnik gruplar

Eskimo-Aleut halkları

Kızılderililer[21] ya da Amerika Yerlileri[22], Sibirya kökenli Eskimo - Aleut halkları dışında kalan bütün Amerika yerlileri için kullanılan ortak birleştirici ad. Dilce birbiriyle akraba olmayan iki ayrı ana grupta toplanırlar: Sibirya kökenli olan Na-Dene dilleri ile Na-Dene dilleri dışındaki bütün Kızılderili dillerini içeren Amerind dilleri.

Alaska yerlileri adı Alaska'da yaşayan Eskimo-Aleut halklarını ve Kızılderilileri topluca nitelemek için kullanılır. ABD'nin diğer eyaletlerinde Native Americans, American Indians ya da kısaca Indians [23]

Kanada Yerlileri (Aboriginal peoples [24]) adı Kanada'da yaşayan Eskimo-Aleut halklarını (İnuit), Kızılderilileri (First Nations) ve Métisleri topluca nitelemek için kullanılır.

Çoğu anasoylu ve avcı ve toplayıcı, bazıları Olmekler ve Mayalar gibi Mezoamerika Kızılderilileri mısır, Keçuvalar ve Aymaralar gibi Güney Amerika Kızılderilileri patates tarımını keşiften önce de yapan halklardır.

Kuzey Amerika'da Kızılderililer sınırları belirli kısıtlayıcı özel yerleşimlerde yasal olarak toplanırlar ve bu yerlere Amerika Birleşik Devletleri'nde Kızılderili rezervasyonu (Indian reservation), Kanada'da ise Kızılderili rezervi (Indian reserve) adı verilir.

Adlandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Kızılderililerin nasıl adlandırılması gerektiği hâlâ tartışma konusudur (en:Native American name controversy).

Türkçe Kızılderili adı İngilizce Redskin («kızıl deri») adının çevirisidir ve dünya dilleri arasında ayrıca Farsçada da (سرخ‌پوست surḫ-post) kullanılır. İngilizcedeki Redskin nitelemesi harfiyen İspanyolca Piel Roja adlandırmasından çeviridir ve bu İspanyolca ad, Kristof Kolomb'un 1492 yılında Hindistan sandığı yere ilk ulaştığı nokta olan Karayipler'in (hâlâ Batı Hint Adaları West Indies olarak da bilinir) yerli halklarından Taynoların vücutlarını Bixa orellana tohumuyla boyamasından kaynaklanır. İngilizcede ayrıca Red Indians («Kızıl Hintliler») adı da geçer fakat o kadar yaygınlaşmamıştır ve en:Redskin (slang) adı da günümüzde yalnızca argo olarak kabul edilmektedir. Türkçedeki Kızılderili adı ise argo değildir.

Amerika yerlileri ya da kısaca Yerliler: Amerika Birleşik Devletleri'nde Native Americans («Yerli Amerikalılar»), American Indians («Amerika Hintlileri») ya da yaygın biçimde kısaca Indians («Hintliler») olarak adlandırılır ve yalnızca Kızılderilileri nitelendirir[23]. IndianHintli») sözcüğünün kullanılması, kâşif Kristof Kolomb'un Amerika'nın doğu sahiline ulaştığında burayı Hindistan sanmasından kaynaklanır.[25]

ABD Nüfus Sayım Dairesi (United States Census Bureau) ülkedeki yerlileri American Indian and Alaska Native adı altında topluca ele alır ve American Indian («Amerikan Hintlisi») terimiyle Kıta ABDsi'ndeki yerliler (ki hepsi de Kızılderilidir) kastedilirken, Alaska Native («Alaska Yerlisi») terimi Alaska'daki yerlilerin tamamı (Aleutlar, Alaska Eskimoları, Alaska Kızılderilileri) için kullanılır[26].

Kanada'da aboriginal peoples («yerli halklar») olarak adlandırılır ve hem Eskimo-Aleut halklarını (Inuit) hem de Kızılderilileri (First Nations) nitelendirir[24].

Guyana'da Amerindian (< American Indian «Amerika Hintlisi») adı Kızılderililer anlamında kullanılır ve bu adlandırma diğer ülkelerde yaygın değildir[27].

Bölge İspanyolcasında gündelik konuşma dilinde Indios («Hintliler») kullanılırken, yazı dilinde Amerindio (< American Indian «Amerika Hintlisi») ya da pueblos indígenas («yerli halklar») adı kullanılır. Arjantin'de ise daha çok aborígen («yerli») olarak adlandırılır.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzey Amerika Kızılderilileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzey Amerika kültür dağılım haritası

Devlet yapılarının olmayışından dolayı akademisyenler Kuzey Amerika Yerlilerini ana kültür grupları olarak ya da diline göre sınıflandır[28].

  1. Eskimo (Arktik) kültür bölgesi Arctic (→ Eskimo–Aleut dilleri)
  2. Subarktik Kızılderilileri kültür bölgesi Subarctic (→ Na-Dene dilleri, Algonkin–Yurok dilleri)
  3. Kuzeydoğu Kızılderilileri kültür bölgesi Northeast (→ Algonkin–Yurok dilleri, İrokua dilleri)
  4. Pasifik Kuzeybatısı Kızılderilileri kültür bölgesi Northwest Coast (→ Haydaca, Çimşiyan dilleri, Vakaş dilleri)
  5. Plato Kızılderilileri kültür bölgesi Plateau (→ Saliş dilleri)
  6. Büyük Havza Kızılderilileri kültür bölgesi Great Basin
  7. Ova Kızılderilileri kültür bölgesi Plains (→ Siyu dilleri)
  8. Kaliforniya Kızılderilileri kültür bölgesi California
  9. Güneydoğu Kızılderilileri kültür bölgesi Southeast
  10. Güneybatı Kızılderilileri kültür bölgesi Southwest

Ülkelerine göre:

Orta Amerika Kızılderilileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Güney Amerika Kızılderilileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Çizgi romanlarda[değiştir | kaynağı değiştir]

Kızılderililer Teksas, Tommiks, Kinowa gibi çizgi romanlarda işlenir.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "CIA, The World Factbook Peru" (PDF). https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pe.html#People. Erişim tarihi: 2011-07-12. 
  2. ^ "Síntesis de Resultados". Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas. 2006. http://www.cdi.gob.mx/cedulas/sintesis_resultados_2005.pdf. Erişim tarihi: 2010-12-22. 
  3. ^ "CIA - The World Factbook". Cia.gov. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bl.html. Erişim tarihi: 2011-02-23. 
  4. ^ "CIA - The World Factbook". Cia.gov. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gt.html#People. Erişim tarihi: 2011-02-23. 
  5. ^ United States Central Bureau of Statistics (2001-2005 surveys)
  6. ^ DANE 2005 National Census
  7. ^ Canada 2006 Census
  8. ^ "Brazil urged to protect Indians". BBC News. 2005-03-30. http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4392805.stm. 
  9. ^ 2002 Chilean Census
  10. ^ INDEC: Encuesta Complementaria de Pueblos Indígenas (ECPI) 2004 - 2005
  11. ^ http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Venezuela.pdf
  12. ^ CIA - The World Factbook - Honduras
  13. ^ 2005 Census
  14. ^ "CIA - The World Factbook". Cia.gov. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pm.html. Erişim tarihi: 2011-02-23. 
  15. ^ http://convergencia.uaemex.mx/rev38/38pdf/LIZCANO.pdf
  16. ^ "Una comunidad indígena salvadoreña pide su reconocimiento constitucional en el país". soitu.es. http://www.soitu.es/soitu/2008/08/09/info/1218307640_720352.html. Erişim tarihi: 2011-02-23. 
  17. ^ "Costa Rica: Ethnic groups". Cia.gov. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cs.html. Erişim tarihi: 2010-12-21. 
  18. ^ [1]
  19. ^ http://celade.cepal.org/cgibin/RpWebEngine.exe/PortalAction?&MODE=MAIN&BASE=CPVBLZ2000&MAIN=WebServerMain.inl
  20. ^ http://www.indigene.de/30.html?&L=2
  21. ^ Büyük Larousse (yıl: 1986, cilt: 11, sayfa: 6754)
  22. ^ AnaBritannica (yıl: 1986, cilt: 1, sayfa: 605)
  23. ^ a b "Terminology of First Nations Native, Aboriginal and Indian" (PDF). the Office of the Aboriginal Advisor for Aboriginals. http://www.aidp.bc.ca/terminology_of_native_aboriginal_metis.pdf. Erişim tarihi: 2009-11-11. "Native is a word similar in meaning to Aboriginal. Native Peoples or First peoples is a collective term to describe the descendants of the original peoples of North America" 
  24. ^ a b "Terminology". Indian and Northern Affairs Canada. http://www.ainc-inac.gc.ca/ap/tln-eng.asp. Erişim tarihi: 2009-11-11. "The Canadian Constitution recognizes three groups of Aboriginal people — Indians (First Nations), Métis and Inuit. These separate peoples have unique heritages, languages, cultural practices, and spiritual beliefs" 
  25. ^ "Indian." Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003.
  26. ^ The American Indian and Alaska Native Population: 2010, U.S. Census Bureau
  27. ^ "Terminology." Survival International. Retrieved 30 March 2012.
  28. ^ Handbook of the North American Indians. Smithsonian Institution. 2008. ss. 1. ISBN 0-16-004574-6. http://books.google.ca/books?id=PHXIeG6JyKEC&lpg=PP1&dq=Handbook%20of%20the%20North%20American%20Indians&pg=PA1#v=onepage&q&f=true. Erişim tarihi: 2010-08-11.