Kütüphanecilik

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Kütüphane

Kütüphanecilik,bilgi gereksinimlerini karşılamak isteyen kullanıcıların gereksinimlerini karşılamada yardımcı olan,bilginin bulunması,düzenlenmesi,depolanması,erişimi ve bilginin kullanıma sunulması görevlerini yerine getiren profesyonellerin icra ettiği meslek dalıdır. Bir makalesinde Prof. Dr. İrfan Çakın bilim dalı olarak kütüphaneciliği şu şekilde tanımlamaktadır: “Kütüphanecilik bilimi, insanlarla bilgi kaynakları arasında verim­li bir ilişkinin kurulmasını sağlamak amacıyla bilgi kaynaklarının seçimi,sağlanması,dü­zenlenmesi ile gerekli görülen hizmetlerin gerçekleştirilmesi yolunda amaçları,ilkeleri,yöntemleri ve sistemleri inceleyen ve bu konularda yapılan çalışmaları kuramlara bağlamaya çalışan bir toplum bilimidir."[1]

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Kütüphanelerin geçmişi antik çağa kadar uzanmasına karşın kütüphaneciliğin geçmişi 19. yüzyıla kadar dayanmaktadır. Avrupa'da kütüphaneciliğin ortaya çıkması 19. yüzyılın ikinci yarısındadır. 19. yüzyıla kadarki sürede kütüphanecilik hizmetleri ek görev olarak bilgin,yazar ve edebiyatçılar tarafından veriliyordu.[2] İslam ülkelerinde kütüphaneler hazin veya hafız-ı kütüp denilen kütüphaneciler tarafından idare edilirdi. Osmanlı dönemlerinde kütüphane kurumuna verilen önem doğrultusunda kütüphanelerin işlerini yapacak personelin seçiminde çok özenli davranılıyordu. Personelere ilişkin sahip olunması gerekilen özellikler vakfiyeler tarafından belirleniyor ve bu özelliklere ilişkin bilgi beceri ve teknikler bu kurumca saptanıyordu. İçinde değerli bilim adamlarınında yer aldığı hafız-ı kütüplük Osmanlıların son zamanlarında iyiden iyiye eski önemini yitirerek muhafızlık niteliğine büründü. [3]

19. yüzyılda batıdaki kitap sayılarında görülen önemli artış sayesinde kütüphanecilikle ilgili ciddi değişimlerin yaşanmasına dayanak sağlanmıştır. Eskiden çok fazla kitap okumanın yeterli görüldüğü kütüphancelikte, bir dönem sonra kütüphanecilerin örgütsel ve yönetsel becerilere sahip olmaları bunun dışında kitaplara hızlı ve kolay ulaşılmasını sağlayacak yöntemlerin geliştirilmesi beklenmiştir.[4]

Kütüphanecilik Eğitimi ve Öğretimi[değiştir | kaynağı değiştir]

Usta çırak ilişkisiyle başlayan kütüphanecilik eğitimi uzmanlaşmaya ihtiyaç duyulduğu için kütüphanecilik okullarında verilmeye başlanmıştır. Kütüphanecilik okullarının ilki 1829'da Paris de açılan ve arşiv okulu olan Ecoles de Chartesdir. İlk Amerikan kütüphanecilik okulu 1887'de Kolombiya'da Melvil Dewey öncülüğünde School of Library Education adıyla açılmıştır. 1893 yılında kurulan Berlin Krallık ve Üniversite Kütüphanesi ise Almanyadaki kütüphaneciliğin başlangıcı olarak kabul edilir. Daha sonra başkent Londrada İngiltere'nin ilk kütüphanecilik okulu 1919 faliyete başlamıştır.

Türkiye'de 1925 yılında açılan kurslarla kütüphanecilik öğretimi başlamıştır. İlk olarak İstanbul'da Süleymaniye Medresesinde Fehmi Ethem Karatay tarafından kütüphanecilik kursu açılmıştır ve kurslar dört ay sürmüştür. Paris'te kütüphanecilik öğrenimi yapan Karatay İstanbul Üniversitesinde ilk defa onlu sınıflama sistemini kullanan kişi olmuştur ve aynı zamanda alfabetik kataloglama kurallarına ilişkin 1925 yılında birde kitap yazmıştır. Daha sonra 1936 yılında Milli Eğitim Bakanlığı tarafından Ankara'da ikinci kütüphanecilik kursu açılmıştır. 1942-52 yılları arasında uzman kütüphane memuru yetiştirmek amacıyla Adnan Ötüken tarafından Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesinde kısa süreli kurslar açılarak personel yeiştirmek amaçlanmıştır. Aynı sene içinde Ankara Ziraat Enstitüsü Kütüphanesi kurucusu olan J. Stummvol tarafından benzer kurslarda düzenlenmiştir. 1952'de Milli Eğitim Bakanlığı tarafından İstanbul Şarkiyat Enstitüsünde kurs açıldı.

Yüksek öğrenim düzeyinde kütüphanecilikle ilgili eğitimin verilmeye başlanması 1954-55 yıllarında Ankara Üniversitesinde Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesinde açılan kütüphanecilik bölümü ile birlikte oldu. Bu bölüm Amerikan Ford vakfının sağlamış olduğu mali yardım ve öğretim kadrosu desteğiyle başlatıldı. Bunun ardında 1964-65 yıllarında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesinde Kütüphanecilik Bölümü öğretime başladı. Köln Üniversitesi Kütüphanecilik Okulu yöneticisi Rudolf Juchhof başkanlığında bu bölüm eğitim hayatına başladı başladı. 1972'de Ankara Hacettepe Üniversitesinde açılan Kütüphanecilik ve Dokümantasyon Enstitüsü yüksek lisans öğretimi vermekteyken 1974'de lisans öğretimine geçmiştir.

Bir çok ülkede kütüphaneciler yetiştirmek ve kütüphanelerin var olan sistemlerini geliştirmek için kurulan ulusal ya da bölgesel düzeyde hizmet veren kütüphane birlikleri etkin bir rol oynarlar. 1876 yılında kurulan Amerikan Kütüphane Birliği (ALA) bir yandan kütüphaneci yetiştirmek ve kütüphanecilikle ilgili verilen hizmetleri geliştirmek için çaba sarfederken diğer yandan çok sayıda yayınlar yapıp bu alanda konferanslar düzenler. Bütün dünyada bunun gibi mesleki birlikler bulunmaktadır.[5] [6] [7]


1993 yılından 2000 yılına kadar Arşivcilik,Kütüphanecilik,Dokümantasyon ve Enformasyon Anabilim dalları ayrı ayrı eğitim verirken Yüksek Öğretim Kurulu'nun kararı ile 2002 yılından itibaren bu bölümler Bilgi ve Belge Yönetimi adı altında toplanarak eğitim vermeye devam etmektedirler. Başlıca kütüphanecilik hizmeti veren Bilgi ve Belge Yönetimi bölümüne sahip üniversitelerAnkara Üniversitesi, Hacettepe Üniversitesi, İstanbul Üniversitesi, Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Marmara Üniversitesi, Atatürk Üniversitesi, Çankırı Karatekin Üniversitesi ve Yakın Doğu Üniversitesidir.

Türkiye'de Kütüphanecilik Alanındaki Kanunlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu alanla ilgili zaman içinde oluşturulan Derleme Kanunu, Bilgi Edinme Hakkı Kanunu ve Kütüphane Haftası Kutlama Yönergesi üç tane kanun bulunmaktadır.

Derleme Kanunu[değiştir | kaynağı değiştir]

Atatürk'ün emri doğrultusunda hazırlananBASMA YAZI VE RESİMLERİ DERLEME KANUNU adı altında 21 Haziran 1934 yılında kabul edilen kütüphanecilik alanında oluşturulmuş ilk yasadır. Yasanın içeriğine göre bir ülkede yayınlanan tüm eserlerin, yasa kapsamında belirlenen kuruluşlara yayınlayan yayın evi tarafından ücretsiz biçimde gönderilmesini kapsar. Bu yasa kapsamında tutulan 6 kütüphane bulunmaktadır. Bunlar Milli Kütüphane, Adnan Ötüken İl Halk Kütüphanesi, İstanbul Üniversitesi Merkez Kütüphanesi, İzmir İl Halk Kütüphanesi, Beyazıt Devlet Kütüphanesi ve TBMM Meclis Kütüphanesidir.[8]

Kütüphane Haftası Kutlama Yönergesi[değiştir | kaynağı değiştir]

1992 yılının mart ayında ilk olarak çıkan ve son halini 2009 Şubat ayında alan kütüphane haftasının kutlanmasıyla ilgili yasadır. Özel ve resmi okullarda;okul öncesi eğitim, ilköğretim ve orta öğretim kurumlarında Kütüphane Haftası'nın kutlanmasını amaçlar. Bu yasa kapsamında oluşan Kütüphane Haftası kutlam etkinliği her sene mart ayında kutlanır.[9]

Bilgi Edinme Hakkı Kanunu[değiştir | kaynağı değiştir]

9 Kasım 2003 tarihinde kabul edilen yasanın temel amacı demokratik ve şeffaf yönetimlerin gereğince; eşitlik, tarafsızlık ve açıklık ilkelerini temel alarak bu ilkelerce kişilerin bilgi edinme haklarıyla ilişkin usülleri içerir. [10]

Kütüphanecilik ilkeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

1928 yılında Hintli bilim adamı Dr. Shiyali Ramamrita Ranganathan tarafından oluşturulan ilkelerdir. Kütüphaneciliğin Beş Yasası olarakta bilinmektedir ve kütüphanecilikle ilgili bilgiler vermektedir.

Birinci İlke: Kitaplar Okunmak İçindir[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu ilke içinde kütüphanelerin kaynaklarının kullanılması gerektiğini ancak kaynak kullanımı sayesinde kütüphanelerin etkinlik kazanabileceğini ifade eder. Bunun için kütüphanecilerin, bu şartların oluşmasını engelleyecek durumların giderilmesi ile sonuca ulaşılabileceğini hatırlatır ve bununda kullanıcıların istekleri dikkate alınarak yapılacağını belirtilir.

İkinci İlke: Her okuyucunun bir kitabı vardır[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu ilkede Ranganathan kütüphanelerin kullanıcılarına karşı herhangi bir önyargı beslemeden yaş, ırk, cinsiyet, meslek, eğitim durumlarını göz önüne alarak kullanıcılarının tüm ihtiyaçlarına cevap vermesi gerektiğini ve bu gerekliliğin kütüphanelerin devamlılığı konusunda hayati bir önem taşıdığını belirtir.

Üçüncü İlke: Her kitabın bir okuyucusu vardır[değiştir | kaynağı değiştir]

Kütüphanelerde bulunan her kaynağı mutlaka kullanacak birilerinin olması gerektiğini ifade eder. Kitabında para kadar değerli olduğunu bu nedenle bu kaynakların kullanımı için kullanıcılara en iyi şekilde, kütüphaneciler tarafından sunulması gerektiğini ifade eder. Bu kullanımın sağlanmasıyla, kütüphanecilerin işlerini iyi şekilde yaptığını gösterge olarak kabul eder.

Dördüncü İlke: Okuyucunun zamanını boşa harcamamak gerekir[değiştir | kaynağı değiştir]

Ranganathan, kütüphaneyi kullanacak olan tüm kişilerin aradıklarına en kısa zamanda ulaşmalarının ne denli olduğuna işaret eder. Zamanın kullancılar için çok önemli olduğunun altını çizmekle beraber bu türde hizmetin sağlanması içinde kütüphanecilerin önemle çalışmalarının zorunluluğuna değinir.

Beşinci İlke: Kütüphane gelişen bir organizmadır[değiştir | kaynağı değiştir]

Kütüphaneler biyolojik organizmalar gibi gelişim gösterdikleri takdirde devamlılığını sürdürürler. Kütüphanelerin gelişmleri ise bilgi kaynakları, kullanıcılar ve kütüphane personelinin etkinliğine bağlı olarak değişiklik gösterir. Biyolojideki organizmalar gibi kütüphaneler gelişim gösterirlerse varlıklarını sürdürürler, aksi takdirde yok olurlar. [11] [12] [13]


Kütüphanecilik Dernekleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Kütüphane ve Kütüphanecilik alanında kurulan ilk dernek 1876'da Amerikada kurulan Amerikan Kültür Derneği asıl adıyla American Library Association'dır. Hemen ardından 1 sene sonra 1877'de İngiliz Kütüphane Derneği kuruldu.Türkiyede ilk kütüphanecilik derneği Milli Kütüphane kurucusu Adnan Ötüken tarafından 1949 yılında kurulan Türk Kütüphaneciliği Derneğidir. Bir diğer dernek olan Üniversite ve Araştırma Kütüphanecileri Derneği 1990 yılında kuruldu.

Ulusal Mesleki Dernekler[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiyede kurulan ve kütüphanecilikle ilgili hizmetleri veren derneklerdir.

Türk Kütüphaneciler Derneği[değiştir | kaynağı değiştir]

Derneğin amacı; kütüphane, kütüphanecilik, bilgibilim ve arşivcilik alanlarında hizmetlerin geliştirilmesi olarak tanımlanmıştır. 1949 yılından beri hizmet veren bu dernek üç yıl sonra 1952 yılında Türk Kütüphaneciler Derneği Bültenini yayınlamaya başlamıştır. 1987 senesine kadar bu adla yayınlarına devam eden kuruluş bu tarihten itibaren adı Türk Kütüphaneciliği olarak değiştirilerek dergiyi 1999 yılından sonra elektronik ortamda yayınlamaya başlamış ve halen 3 ayda bir yayın yaparak okuyucuları ile buluşmaktadır. Ayrıca 1975 yılından bugüne kamu yararına çalışan dernek statüsünde hizmet vermektedir. İlk yllarında Ankara içinde Hizmet veren dernek 1961'de ki tüzük değişikliği sayesinde diğer şehirlerde de şube açma şansını yakalamıştır.[14]

Üniversite ve Araştırma Kütüphanecileri Derneği[değiştir | kaynağı değiştir]

1990 senesinde kuruluşunu tamamlayan ÜNAK bilgi ve belge yönetimi kapsamında yapılan araştırma, çalışma ve gelişmeleri takip etmek amacıyla kurulmuştur. Dernek kuruluşundan bu zamana kadar bilgi merkezlerinde çalışan personellerin gelişimini sağlamak için hizmetler vermek, mesleki alanla ilgili yeni gelişmeleri takip etmek ve ortaya çıkan bilgi teknolojileri ile ilgili gereksinimleri giderip sounları çözmek gibi çeşitli hizmetler vermektedir. 1994 yılından beri iki ayda bir “ÜNAK Haber Bülteni” ni yayınlamakta ve 2000 yılından itibaren ise Bilgi Dünyası adlı hakemli statüde yayın yapan bir dergiyide çıkarmıştır. Derneğin misyonu ise kütüphanecilik ve bilgi bilim sektöründe çalışan akademisyenler, kütüphaneciler, öğrenciler ve yöneticileri tek bir çatı altında toplamaktır. Bu alanda en önemli sivil toplum kuruluşu olmayı hedeflemiştir.[15] [16]

Uluslararası Mesleki Dernekler[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye dışında kütüphanecilikle ilgili hizmetlerin verildiği derneklerdir.

International Federation of Library Associations and Institutions (IFLA)[değiştir | kaynağı değiştir]

Kütüphanecilikle ilgili uluslararası statüye sahip kuruluştur. 1927 yılında kurulan dernek 1976 senesinde bugünkü adına kavuşmuştur. Kuruluşunun ilk yılarında uluslararası kütüphaneler arasında ödünç verme sistemleriyle ilgili bir anlaşma yapılmasını, süreli yayınların daha kolay ve ucuz şekilde elde edilmesini ve yine uluslararası alanda kütüphanecilikle ilgili sorunların çözümüne ilişkin UNESCO ve başka diğer kuruluşlarla işbirliği yapılmasında öncü oldu.[17] 2002 yılı rakamlarınagöre 143 ülkeden 1622 üyesi bulunmaktadır. Her yıl ağustos ayının sonlarında üye ülkelerin birinde konferans düzenlemektedir. Ayrıca “IFLA Journal”, “IFLA Directory” ve “IFLA Annual” adlarıyla yayınlar yapmaktadırlar. [18]

Fédération International de Documentation et Information (FID)[değiştir | kaynağı değiştir]

1895 yılında Uluslararası Kaynakça Enstitüsü adı altında kurulan Uluslararası Dökümantasyon Federasyonudur. Başlangıçtaki kuruluş amacı dünyadaki büyük kütüphanelerin kart kataloğunu hazırlamak olan örgüt, ilerleyen zamanlarda belge sağlama, onluk sistemi kullanarak sınıflandırma, belge çoğaltma ve bilgi sağlama gibi hizmetlere yönelik çalışmalarda bulunmuştur.[19] FID günümüzde uluslararası işbirliği ve dayanışma yoluna giderek dökümantasyon ve enformasyon çalışmalarını geliştirmeye katkıda bulunmaktır. Türkiye tarafından 1956 yılında bu derneğe üyelik gerçekleşmiştir. [20]

Ayrıca[değiştir | kaynağı değiştir]

kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

[1] [21]

dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b çakın, irfan. "kütüphanacilik:bilim dalı olarak tanımı ve özellikleri". türk kütüphaneciliği. http://tk.kutuphaneci.org.tr. Erişim tarihi: 1989. 
  2. ^ Büyük Kültür Ansiklopedisi cilt 7, s.2885 Ankara:Başent Yayınevi
  3. ^ Büyük Laurousse Sözlük ve Ansiklopedisi cilt 7,s. 7292.İstanbu
  4. ^ Anabritanica Genel Kültür Ansiklopedisi cilt 14,s. 196.İstanbul
  5. ^ Büyük Kültür Ansiklopedisi cilt 7, s. 2885 Ankara:Can Matbaa
  6. ^ Anabritanica Genel Kültür Ansiklopedisi cilt 14, s. 195.İstanbul
  7. ^ Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi cilt 14, s. 7292-7293.Ankara:Can Matbaa
  8. ^ "Derleme Kanunu". http://aykanzekai.wordpress.com/kutuphanecilik-alanindaki-kanunlar/derleme-kanunu/. Erişim tarihi: 27 Aralık 2013. 
  9. ^ "Kütüphane Haftası ile ilgili Kanun". http://aykanzekai.wordpress.com/kutuphanecilik-alanindaki-kanunlar/kutuphane-haftasi-ile-ilgili-kanun/. Erişim tarihi: 27 Aralık 2013. 
  10. ^ "Bilgi Edinme Kanunu". http://aykanzekai.wordpress.com/kutuphanecilik-alanindaki-kanunlar/bilgi-edinme-hakki-kanunu/. Erişim tarihi: 27 Aralık 2013. 
  11. ^ "Kütüphaneciliğin 5 temel yasası". http://www.agri.edu.tr/kutuphane/index.php?option=com_content&view=article&id=263:ranganathann-kuetuephaneciliin-5-temel-yasas&catid=124:duyurular&Itemid=398. Erişim tarihi: 17 Ocak 2014. 
  12. ^ "Ranganathan’ın, Kütüphaneciliğin 5 Temel Yasası:". http://buguncumaaa.wordpress.com/2012/01/16/07-01-2011/#more-1956. Erişim tarihi: 17 Ocak 2014. 
  13. ^ Çakın, İrfan (2011). Bilgi ve Belge Yönetimine Giriş. Hacettepe Üniversitesi. ss. 150-152. 
  14. ^ "Türk Kütüphaneciler Derneği". http://www.kutuphaneci.org.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=46&Itemid=78. Erişim tarihi: 17 Ocak 2014. 
  15. ^ "Ünak Hakkında". http://www.unak.org.tr/tr/hakkinda/amac-misyon-vizyon. Erişim tarihi: 17 Ocak 2014. 
  16. ^ "Ünak Tarihçe". http://www.unak.org.tr/tr/hakkinda/tarihce. Erişim tarihi: 17 Ocak 2014. 
  17. ^ Anabritanica Genel Kültür Ansiklopedisi cilt 14,(s. 196-197).İstanbul
  18. ^ Çakın, İrfan (2011). Bilgi ve Belge Yönetimine Giriş. Hacettepe Üniversitesi. ss. 166. 
  19. ^ Anabritanica Genel Kültür Ansiklopedisi cilt 14,(s. 196-197).İstanbul
  20. ^ Çakın, İrfan (2011). Bilgi ve Belge Yönetimine Giriş. Hacettepe Üniversitesi. ss. 167-168. 
  21. ^ "kütüphanecilik". http://www.turkcebilgi.com/ansiklopedi/.