III. Yezdigirt

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Yazdgardiii.jpg

III. Yezdigirt veya Yezd-i Cürd(Farsça'da: یزدگرد سوم, "Tanrı(bir kişi değil) tarafından yaratılan") Sasani İmparatorluğu'nun yirmi-dokuzuncu ve son kralıdır. 628 yılında oğlu II. Kavad tarafından öldürülen II. Hüsrev'in (590–628) torunudur. Babası Şahryar'dı ve baba annesi Bizans İmparatoru Mavrikios'un kızı Miriam'dı. Ayrıca, Ali'nin torunu Ali Zeyn el-Âb’ı-Dîn'in annesi Şehre-Bânû'nun da babası olur.

III. Yezdigirt, 16 Haziran 632 tarihinde, iç karışıklıklarla geçen bir dönemin ardından tahta yükseldi. III. Yezdigirt tahta genç olarak geçtigi için gerçekte krallık gücünü şahsen pek kullanamadı ve devamlı olarak danışmanlarının kontrolu altında kaldı.

Tahta geçtiği yıl ilk Arap birlikleri Sasani topraklarına akınlara başlamıştı. Bizanslılarla yapılan yıllarca süren savaşlar Sasanileri yormuş; İran ekonomisinin gerileyişi, vergilerin ağırlığı, dinsel kargaşalık, katı sosyal tabakalaşma, yöresel idarecilerin artan gücü ve kral adayları arasındaki taht kavgaları Sasanileri çok zayıflatmıştı. Yayılmacı Arap tehdidine Sasaniler ve özellikle III. Yezgirt uygun direniş sağlayamadı. III. Yezdigirt Sasanilerin eski rakibi ve düşmanı olan Bizans İmparatorluğu'ndan destek almak istedi ve o zaman imparator olan Heraklius oğlu Konstantin'in kızı olan Maynanh'ın III. Yezdgirt ile evlenmesine izin vererek bir ittifak sağlandı ise de bu Sasanilere pek yardımı olmadı.


Sasasniler ile Müslüman Araplar arasındaki ilk muharebe Nisan 633'de olmuştu. 633 yılı sonuna kadar Muhammed'in seçilmiş sahabelerinden olan Halid bin Velid komutasındaki disiplinli Arap orduları ile Sasani orduları arasında dokuz muharebe daha gerçekleşti ve tümü Halid bin Velid'in zaferiyle sonuçlandı. Halid bin Velid, Halife Ebu Bekir'in ölümünden sonra bölgedeki komutanlıktan ayrıldı. Ocak 634 yılında Arap ordusu Firaz Savaşı'nı kazandı; fakat Ekim 634'de Sasani ordusu Köprü Savaşı'nda ise Arap ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. Halife Ömer bin Hattab'ın zamanında, 637'de Kadisiye Savaşı'nda Rüstem Farrokhzad komutasında büyük bir Sasani ordusu, kendinden çok küçük bir Müslüman Arap ordusuna, yenik düşdü.

Kadisiye Savaşı yenilgisi ile Sasani İmparatorluğu'nun sonu gelmişti. Fakat Kadisiye Savaşı'ından hemen sonra Halife Ömer bin Hattab gönderdiği bir mektupla III. Yezgirt'in İslam dinini kabul etmesini istediği zaman Yezdigirt, verdiği yanıtta Sasani resmi dini olan Zerdüştçülük dininin çok tanrılı bir din olmadığını ve Arap'larla karşılaştırılınca İranlıların daha uygar ve daha fazla kültürlü olduğunu bildirmişti. [1]

Kasidiye Savaşı'ndan hemen sonra Araplar Sasani başkenti Tizpon (Ktesifon)'u kuşattılar ve uzun süren bir kuşatmanın sonunda Tizpon düştü. III. Yezdigirt Sasani imparatorluk hazinesinin çok büyük bir kısmını bırakarak doğuya doğru kaçtı ve böylece Araplarin eline güçlü bir finansal kaynak geçmiş oldu. Sasaniler ise kaynak sıkıntısına düştü. İmparatorluk yorgun, bölünmüş ve etkili bir hükümetten yoksun olmasaydı, bir araya gelen ve tek bir ordu olarak hareket eden Sasani askeri kanadının özel atlı birlikleri olan Azadan (Asavaran/Asatan) sınıfı Arapları olasılıkla yenebilirdi. Ama olaylar çok hızla gelişti ve bu kast İmparatorlukta beliren güç boşluğunu dolduramadı. Sasani valilerinin bir grubu güçlerini birleştirerek İslam Ordularını püskürtmeyi dendiler; fakat merkezsel otoritenin yok olmaması dolayısıyla bunda başarı kazanmayıp Nihavend Savaşı'nı kaybettiler. Finansal kaynaklarını kaybeden, ordusunun komuta yapısı ortadan kalkan, soylular dışında bulunan (özellikle Azadan kastına dahil olan) tımarlı birlikleri azalıp yok edilen Sasani İmparatorluğu çaresiz durumda kalıp Arap istilası altında kaldı.

Nihavend Yenilgisi'nin haberini alan Yezdigirt yanındaki Fars soyluları ile birlikte kuzeyde Horasan bolgesinin iç taraflarına kadar kaçtı ve 651 yılının sonlarına doğru üzerinde taşıdığı parayı ele geçirmek isteyen soyguncu bir değirmenci tarafından Merv'de öldürüldü. Diğer İran soyluları Orta Asya'ya yerleşerek bu bölgede İran kültürünü ve dilini yayacak olan ilk yerel Fars hanedanlığı Samanileri kurdular. Samaniler İslam'ın egemen olmasından sonra Sasani gelenek ve kültürünü yeniden diriltmeye çalıştılar. III. Yezdigirt'in oğlu Firuz ise Çin'e sığındı.

Bazı çevrelere hala kullanılmakta olan Zerdüşt Dini Takvimi, III. Yezdigirt'in taç giyme yılını, yani miladi 332'yi başlangıç yılı olarak kabul eder ve bu takvime göre yıl sayısı Y.Z. eki ile belirtilir.

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ [1] III. Yezdgirt'in Halife Ömer'e gönderdiği mektubun İngilizce çevirisini verir.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]