Huş kabuğu

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
kapağı ve tabanı huş tahtasından, yanları ise huş kabuğundan saklama kabı
huş kabuğundan kap, İsveç
Huş kabuğundan sırt çantası
Huş kabuğundan Yupik Eskimo siperlikli avcı şapkası (elqiaq)
Huş kabuğundan kano, Kuzey Amerika
Huş kabuğundan balıkçı ağı mantarı (içi taş), Finlandiya
Huş kabuğuna yazılan Keşmirce elyazması, 17. yy.
Huş kabuğu ısırılarak yapılan kaplumbağa deseni, Odava sanatı
Huş kabuğundnan bebek taşıma beşiği, Alaska yerlileri, 1917

Huş kabuğu, huş (Betula) ağacının bir bıçak yardımıyla floeme bağlı iç kabuğundan kolayca tabaka olarak soyulabilen ve araç gereç yapımında kullanılan dış kabuğu. Güçlü ve suya dayanıklı karton gibi kolayca kesilip bükülen huş kabuğu, tarihöncesi çağlardan beri değerli yapı, kaplama ve yazı malzemesi olarak iş görür ve bugün bile güncelliğini yitirmeden ondan sanat ürünleri oluşturulabilir. Kabukta tıbbi ve kimyasal maddeler bulunur ve betulin gibi bazıları aynı zamanda fungusit (mantar öldürücü) olduklarından saklama kaplarında yiyeceğin korunmasına yardımcı olur.

Huş türleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Farklı yörelerde farklı huş türleri kullanılır:

Hasat[değiştir | kaynağı değiştir]

En uygun hasat mevsimi suyun yürümeye başladığı ilkbahar ile yaz başıdır. Ağacın floeme dahil olan iç kabuğu değil onun üzerinde yer alan ve genelde 25 inç kalınlığında olan dış kabuğu soyularak hasat edilir. Malzemenin büyüklüğüne bağlı olarak yerden yüksekçe huş gövdesinde alttan ve üstten daire biçiminde kesildikten sonra iki daire arası yandan kesilerek kabuk tek parça olarak soyulur. Kabuk ağaç kesildikten sonra soyulabildiği gibi, ağacı kesmeden de kabuk zararsız biçimde soyulabilir. Dış kabuk uygun biçimde soyulursa huş ağacının iç kabuğu kendini yenileyip tekrar dış kabukla örtülüyor. İlk hasattan 10-20 yıl sonra aynı ağacın kabuğu aynı yerden ikinci kez hasat edildiği kayıtlara geçmiştir[1]. Soyulan kabuk rulo hâlinde bırakılmayıp düzleştirilir. Taze soyulmuş kabukla çalışma yapılabildiği gibi, daha sonra kullanmak üzere kurutulan kabuklar ılık suda ıslatılarak ya da buhara veya ateşe tutulup yumuşatıldıktan sonra da kullanılabilir.

Kullanımı[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Saklama kabı malzemesi: Hemen hemen bütün bölgelerde kap kacak gibi mutfak malzemesi ya da değişik amaçlarla kullanılan, sepet, kutu ve kutucuk yapımından kullanılır. İskandinavya ve Finlandiya'da fıçı ve kova yapımında kullanılır. Plastik yiyecek kaplarına göre oldukça doğal ve zararsız olan huş kabuğundan yapılma saklama kapları, kabuğun içeriğindeki triterpenlerden betulin adlı terpen bileşiğinden dolayı uzun süre bozulmadan saklama özelliğine sahip olduğu düşünülüyor[1].
  • Beşik malzemesi: Alaska Atabaskları beşik yaparlar.
  • Yakıt malzemesi: Kuzey Amerika'da meşale olarak kullanılır.
  • Balıkçılık malzemesi: Finlandiya'da kıvrıştırılarak ağ mantarı olarak kullanılır.
  • Resim malzemesi: Rusya'da modern resim sanatında kullanılır[4]

Etnografya[değiştir | kaynağı değiştir]

Etnografik olarak huş kabuğunu en yoğun biçimde kullanan yerli halklar, Avrasya ve Kuzey Amerika'nın kuzey bölgelerinde yaşayan halklardır.

Kuzey Amerika'da Amerika Birleşik Devletleri ile Kanada'da yaşayan Alaska Atabaskları, Atabask halkları, Algonkin halkları gibi Kızılderililer ve Kanada Kızılderilileridir.

Kuzey Amerika'da daha çok kâğıt huşu (Betula papyrifera) türü kullanılır. Kâğıt huşunun (Ahtnaca k’ey, Denağinaca q'eytsay, Değinakça q'eyh, Holikaçukça q'iyh, q'eyh, Tanakrosça k'įį, Yukarı Tananaca k'įį, Guçince kʼìi) daha çok kabuğu kullanılır ve bu kabukla kar ayakkabısı, kano, kızak, beşik, konut kaplaması, sepet[5] ve mutfak gereçleri yaparlar[6]. Kanada'daki Kanada Atabasklarından olan Sarıbıçaklar için geçmişte Huş kabuğu Kızılderilileri (< İngilizce Birch-rind Indians, Birch-Rindmen[7]) adı da kullanılmıştır.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b John Zasada, Birch and Birch Bark
  2. ^ Raymond Parks (1995), The Tuohitorvi: Cornett Survival or Re-creation?, The Galpin Society Journal, No. XLVIII, March, 1995, pp. 188-93 (İngilizce)
  3. ^ Paimen (Fince)
  4. ^ Выставка картин Евгения Ушакова «Березовая Русь» открылась в Иркутске (Rusça)
  5. ^ Susan W. Fair (2006), Alaska Native Art: Tradition, Innovation, Continuity, University of Alaska Press
  6. ^ Uses Of Birch Bark
  7. ^ Weledeh Yellowknives Dene (1997), Weledeh Yellowknives Dene, a history. Dettah: Yellowknives Dene First Nation Council

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]