Herikli Türkmenleri

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Bu madde ya da bir kısmı, Vikipedi standartlarına uygun değildir ve bu nedenle düzenlenmesi gerekmektedir. Maddeyi Vikipedi standartlarına uygun biçimde düzenleyip, geliştirerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz. NOT:Gerekli değişiklik yapılmadan bu şablon kaldırılmamalıdır. Bu madde Aralık 2008 tarihinden beri, düzenleme isteğiyle etiketlidir.

Herikli Türkmenleri, Ön Asya’ya Batı Türkistan, Horasan ve Azerbaycan yoluyla gelen ve Anadolu’da yüzlerce yıldan beri kışlaktan yaylağa, yaylaktan kışlağa konup göçmüş ve günümüzde tamamına yakını yerleşik hayata geçmiş kırk bir bini aşkın Avşar boyuna mensup Türkmen Aşireti'nden biridir.

Bozulus ve Dulkadirli siyasî birliklerinde de adına rastlanılan Herikli Türkmenleri , 18. yüzyılda ise artık yerleşik hayata geçmeye başlamışlardır. Özellikle Erciyes Dağı’nın güneyinden Kırşehir yakınlarındaki Malya Ovası`nı yaylak olarak kullanan Heriklilerin, 1720 tarihinden itibaren sekiz yüz hanesi Nevşehir’e, bir kısmı ise boş, sulak ve otlak ören yerlerine iskân edilmişlerdir. Nevşehir Merkezi ile Gülşehir, Hacıbektaş ve Kozaklı ilçelerinde yerleşen Herikli Türkmenlerinden pek çok kimse günümüzde artık büyük şehirlerde yaşamaktadırlar.

Herikli Türkmenleri Hakkında Tarihi Bilgiler Herek Oğulları, Herek Uşağı, Hörki, Harikan, Herecli, Herekli, Herikli, Hereke, Hareke, Heriki, Herekyan adlarıyla da tanınır. Sis Av-şarlarından Doyranlı’ya mensuptur. Cemaatin 1519 tahririnde adı geçmiyor. 1523-4’te 51 hane, 12 mücerret, 3350 akça hasılı olan ce-maat defter harici kaydedilmiş ve Altunini mezrasında ziraat yapıyor-du. 1525-6’da 75 hane, 18 mücerret, 1 sipahi-zade, 3350 akça hasıl, 1536-7’de ise 77 hane, 29 mücerret, 3648 akça hasılı vardı ve Dulkadır Sancağında Yumruktepesi mezrasında ziraat yapıyordu. Günümüzde Adana’nın Ceyhan ilçesinde Herekli adında bir köy bu-lunmaktadır.

Sis bölgesinden dağılan Herikliler, 1688-89 yıllarında Kara Şeyhli Avşarı, Beydili ve diğer bazı boylarla birlikte Hısn-ı Mansur (Adıyaman) kasabasında ekili yerleri ve köyleri tahrip edip bir çok kişi-yi öldürdüler. Göçebe aşiretler devlet tarafından takip edilmelerine rağmen sürekli ayaklanıyorlardı. 1691 yılında Batı Anadolu’ya yer-leştirilen ve şikayet üzere tanzimlerine karar verilen Danişmentli Türkmenlerinden ve Rum İli (Sivas) sakini olan cemaatlerden biri de Bektaş Kethüda, Kara Ömer Kethüda ve Hacı Oğlu Ahmet’e tabi He-reklilerdi. Batı Anadolu’daki Heriklilerden önemli kollar burada yer-leşip kalmıştır. İzmir’in Seferihisar ilçesinde Hereke (Düzce), Bursa’nın Keles ilçesinde Hereke (Çayören), Tekirdağ’ın Malkara ilçesinde Hereke (Yürük) köyleri ile Rodos adasında Hereke adlı bir yer bunlar-dan hatıradır. Kocaeli’nin Hereke ilçesini de hatırlatalım. Sivas civa-rında bulunan Heriklilerin bazılarının da bu bölgede iskan olduklarını söyleyebiliriz. Sivas merkeze bağlı Herekli (Bedirli) ile Gümüşhane Torul’a bağlı Herek köylerinin yanında Tokat’ın Erbaa ilçesinin de eski adının Herek olması onların yerleşimiyle ilgili bize bilgi vermektedir. Ayrıca Ordu ilinin Mesudiye ilçesinde Herközü köyü de bu obayla ilgi-lidir.

Ardından Heriklileri, Nevşehir’e iskan edilen Boynu-inceli Türkmenleri arasında görüyoruz. Bunlardan durumu iyi olanlar kasa-baya diğerleri ise Eyup-İli'ne (1727 yılı) yerleştirildi. Herikliler, Nevşehir merkezde 79 hane ile iskan oldular (1727-30). Ayrıca çevrede 16 köy kurdular. Bu köyler, Hacıbektaş ilçesine bağlı Karaburna, Karaburç, Kırıklı (Şahinler), Kızıklı (Yeşilli), Köşektaş, Kızılağıl, Kayaaltı, Cağşak (Hacıbektaş İlçesinde), Kozaklı ilçesine bağlı Kale-cik, Abdi, Karayanalak (Boğaziçi), Gerce (Kozaklı İlçesinde), İmran (kısmen) Aylı (kısmen) Halaka (kısmen. Yeni adı Dörtyol) Gülşehir ilçesine bağlı Karahöyük, Hacılar, Sığırlı, Yüksekli (Gülşehir İlçesinde) köyleridir. Onlardan bir kısmının bu iskan sırasında çevre illerde de yayıldıklarını tahmin edebiliriz. Kırıkkale’nin Delice ilçesine bağlı Herik-li köyünü bu dağılanlar kurmuş olmalıdır.

Nevşehir’de yerleşen bu Heriklilerin buraya Sis bölgesinden göç ederek geldiklerini anlıyoruz. Bölgede yaptığımız çalışmada Herik-li büyüklerinden Ali Bey, bundan 250 yıl önce Kozan’dan geldiklerini dedelerinden duyduğunu söylemişti. Diğer Herikliler de bu düşünceye katılıyorlar. Böylece Nevşehir’de iskan edilen Heriklilerin Sis’ten alınıp Boynu-İncelilere dahil edildiğini anlıyoruz.

Sicillerde Kayseri yöresinde de Heriklilere rastlanmaktadır. Bunlardan bazı bölüklerin burada yerleştiği tahmin olunabilir. Nitekim Maraş tahrirlerinden Heriklilerin, Pınarbaşı’nın Gökçeköy ve Kösin köylerinde yerleştikleri anlaşılıyor. Günümüzde Sarız’ın Esirik kö-yünde oturan Avşarlar, Herekçioğlu adıyla anılıyor. Ayrıca Kuşçu kö-yünde de kısmen varlar. Bunların lakapları Kıllı’dır. Dadaloğlu bir şii-rinde “Oymağın Kıllı” diyor. Boz Avşarların bir kolu Kıllı adını taşıyor. Bunların yörede genel adları ise Türkmenliler’dir.

Heriklilerin doğuya da göç ettiklerini biliyoruz. Nitekim, Diyar-bakır Lice’de Herak, Çermik’te Herekli, Hakkari Şemdinli’nin Herki (Meşelik) gibi köy adları onlardan kalmadır. Günümüzde Hakkari’nin Şemdinli İlçesinin büyük çoğunluğunu Herikliler (bölgede Herki denili-yor) oluşturmaktadır. Bu Herikliler asıl nüfusun küçük bir kısmını oluş-turuyor. Aşiretin büyük bir çoğunluğu sınırlarımıza yakın Irak ve İran topraklarında yaşamaktadırlar. Kuzey Iraktaki en büyük aşiretlerden biri de bu Heriklilerdir. II. Abdulhamit tarafından Hakkari bölgesinde yaptırılan bir sayımda 4.500 hane Nesturi ile 12 hane Ermeni’ye karşın 30.500 hane Müslüman nüfus vardı. Bu Müslüman nüfus arasında 500 hanesi Şemdinli Nahiyesinde yerleşik, 3.000 hanesi göçebe olmak üzere 3.500 hane Heriki aşireti bulunuyordu. Rus ve İngilizlerin Hakka-ri’deki Nesturi ve Ermenileri kullanarak iç isyan çıkarma çabalarına karşı 1890’dan sonra kurulması kararlaştırılan Hamidiye Alayları’nın 17, 18, 19, 20, 26 ve 39. Alaylarına bu Heriklilerin dahil edildiğini görü-yoruz. Heriklilerin bir bölümü Mardin’in Silopi ve Cizre İlçesinde yer-leşmiş (Herikan) ve günümüze kadar varlığını korumuştur. Bu Herik-liler Şeyh Sait İsyanı (1925) başta olmak üzere Cumhuriyet Devrindeki isyanlara katılmıştır.

Osmanlı belgelerinde bu cemaatin Adana, Aksaray, Aydın, Barçınlı, Boz-Ok, Danişment – Afyon, Eyüpeli, Hacıbektaş, Halep, İzmir, Karaman, Kayseri, Keşan, Kırşehir, Konya, Kütahya, Malatya, Maraş, Mardin, Musul, Nevşehir, Rumeli, Sis, Sivas, Tekfurdağı – Çirmen, Tokat, Van, Yeni-İl ve Yenişehir – Aydın bölgelerinde yerleşti-ği görülmektedir.

Kaynakça Adnan Menderes Kaya - Avşar Türkmenleri, Geçit Yayınları, Kayseri 2004