Göktürkçe
| Göktürkçe ' |
|
|---|---|
| Konuşulduğu ülkeler | Göktürk Kağanlığı |
| Sıralama | İlk 100 içerisinde değil. |
| Dil grubu sınıflandırması | Altay Dil Ailesi
|
| Resmî durum | |
| Resmî dil olduğu ülkeler | Göktürk Kağanlığı |
| Not: Bu sayfa Unicode ile kodlanmış UFA fonetik sembolleri kullanıyor olabilir. Yardım için VP:UFA sayfasına bakınız. |
|
| Ayrıca bakınız: Dil – Dil aileleri | |
Göktürkçe veya Köktürkçe, Türkçenin bilinen ve yazılı metinleri ele geçirilebilen en eski dönemine verilen isimdir. Eski Türkçe adlı dönemin ilk kısmını oluşturur. Devamında Eski Uygur dönemi yaşanmıştır.
Konu başlıkları |
[değiştir] Adlandırma
Göktürkçe, genel olarak Orhon ve Yenisey Yazıtları'nın yazıldığı dil için kullanılmaktadır.
[değiştir] Tarih
[değiştir] Dönem
Göktürkçe, M.S. 7. yüzyılda Moğolistan'da yaşayan Göktürkler'in (Tukyular) konuşup yazdığı dildir. Göktürkçe yazılı belgeler 2. Göktürk Devleti döneminden kaldığından Göktürkçe kağanlığın resmî dili hâlinde olmuştur. Kısacası, bu dönem, Göktürk Kağanlığı’nın hüküm sürdüğü dönemin sonuna kadar süren evreyi kapsar.
Bugün Türk lehçelerinin hemen hepsinde görülen nitelikler (sözcükler, ekler, söz dizimi vb.) Göktürkçeye kadar dayanmaktadır.
[değiştir] Söz Varlığı
Eski Türkçenin bu alt döneminin söz varlığı, bilim dünyasınca bulunan eserlerden tespit edilmiştir. Tespit edilen metinlerin söz varlığının neredeyse tamamına yakını Türkçe kökenli sözleri içerir. Bunun yanında kullanılan birkaç söz Soğdca, Çince gibi köken dillerine dayanır.
[değiştir] Alfabe
Göktürkçe denilen dönem, Orhun alfabesi ile kayda alınmıştır.
Orhun alfabesinin kökeni konusunda değişik görüşler ileri sunulmuştur. Kimi Türkolog ve dil bilimciler bu alfabenin [Runik yazı|Run]] harflerinden ya da Likya, Hitit alfabelerinden türetildiği görüşünü savunmuşlardır. Bazı diğer bilim adamları da Türk damgalarından doğduğu görüşünün benimsemişlerdir.
Göktürk yazıtlarındaki harfleri çözmeyi başaran bilgin, Danimarkalı Vilhelm Thomsen'dir.
Bu alfabede 38 harf vardır. Bunlardan dördü ünlü, otuz dördü de ünsüzdür. Üç tane de harf bileşiği vardır: lt, nç ve nt.
| Kullanım | Göstergeler | Latin harf çevirisi (transliterasyon) ve IPA çevriyazısı (transkripsiyon) | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ünlüler |  |
A,E | /a/, /e/ | |||||
 |
I,İ | /ɯ/, /i/, /j/ | ||||||
 |
O,U | /u/, /o/, /w/ | ||||||
 |
Ö,Ü | /ø/, /y/, /w/ | ||||||
| Ünsüzler | Ünlü Uyumu | (¹) — Kalın, (²) — İnce ünlüler ile |
 |
 |
B¹ (ab) | /b/ | B² (eb) | /b/ |
 |
 |
D¹ (ad) | /d/ | D² (ed) | /d/ | |||
 |
 |
G¹ (ag) | /g/ | G² (eg) | /g/ | |||
 |
 |
L¹ (al) | /l/ | L² (el) | /l/ | |||
 |
 |
N¹ (an) | /n/ | N² (en) | /n/ | |||
 |
 |
R¹ (ar) | /r/ | R² (er) | /r/ | |||
 |
 |
S¹ (as) | /s/ | S² (es) | /s/ | |||
 |
 |
T¹ (at) | /t/ | T² (et) | /t/ | |||
 |
 |
Y¹ (ay) | /j/ | Y² (ey) | /j/ | |||
| Sadece (¹) — /q/ Sadece (²) — /k/ |
 |
 |
K (ak) | /q/ | K (ek) | /k/ | ||
Tüm ünlüler ile |
 |
-Ç | /ʧ/ | |||||
 |
-M | /m/ | ||||||
 |
-P | /p/ | ||||||
 |
-Ş | /ʃ/ | ||||||
 |
-Z | /z/ | ||||||
 |
-NG (eñ) | /ŋ/ | ||||||
| Birleşik Sesler | + Ünlü |  |
İÇ, Çİ, Ç | /iʧ/, /ʧi/, /ʧ/ | ||||
 |
IK, KI, K | /ɯq/, /qɯ/, /q/ | ||||||
 |
 |
OK, KO, UK, KU, K |
/oq/, /qo/, /uq/, /qu/, /q/ |
ÖK, KÖ, ÜK, KÜ, K |
/øk/, /kø/, /yk/, /ky/, /k/ |
|||
| + Ünsüz |  |
-NÇ | /nʧ/ | |||||
 |
-NY | /ɲ/ | ||||||
 |
-LT | /lt/, /ld/ | ||||||
 |
-NT | /nt/, /nd/ | ||||||
| Sözcük ayırma imi |  |
yok | ||||||
| (-) — Sadece sözcük sonunda | ||||||||
[değiştir] Yazım
Göktürkçede harfler birbirlerine bitişik yazılmamışlardır; kelimeler, aralarına üst üste iki nokta (:) konularak ayrılmıştır. Sözcük başında ve içinde de ünlüler yazılmamıştır. Buna karşılık sözcük sonundaki ünlüler daima belirtilmiştir.
[değiştir] Bugünkü lehçelerle karşılaştırma
| Göktürkçe | Türkçe | Tuvaca | Kazakça | Kaşkayca | Kırımçakça |
| Bir | Bir | Bir | Bir | Bir | Bir |
| Eki | İki | İyi | Yeki | İki | Eki |
| Üç | Üç | Üş | Üş | Üç | Üç |
| Tört | Dört | Dört | Tört | Dört | Dort |
| Beş | Beş | Beş | Bes | Beş | Beş |
| Altı | Altı | Aldı | Altı | Altı | Altı |
| Yeti | Yedi | Çedi | Jeti | Yedi | Yedi |
| Sekiz | Sekiz | Ses | Segiz | Sekiz | Sekiz |
| Tokuz | Dokuz | Tos | Toğız | Dokuz | Tokuz |
| On | On | On | On | On | On |
[değiştir] Eserler
[değiştir] Metin örnekleri
| Göktürk Türkçesi |
|---|
| Üze teŋri basmasar, asra yer telinmeser, Türk bodun iliŋin törüŋin kim artatı udaçı erdi?[1] |
| Türkiye Türkçesi |
| Üstten gök basmasa, altta yer delinmese, Türk milleti, ilini töreni kim bozabilecek idi?[2] |
| Tuva Türkçesi |
| Üstten deer basbas bolza, aldından çer dejilbes bolza, Türk çonnarı, çurttun hooyluzun kım üreer? |
