Göktürkçe

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Göktürkçe
Ana dili olanlar Göktürk Kağanlığı
Konuşan sayısı eski dil  (tarih gerekli)
Dil aileleri
Varsayılan
  • Göktürkçe
Dil kodları
ISO 639-3

Göktürkçe veya Köktürkçe, Türkçenin bilinen ve yazılı metinleri ele geçirilebilen en eski dönemine verilen isimdir. Eski Türkçe adlı dönemin ilk kısmını oluşturur. Devamında Eski Uygur dönemi yaşanmıştır.

Adlandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Göktürkçe, genel olarak Orhon ve Yenisey Yazıtları'nın yazıldığı dil için kullanılmaktadır.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Dönem[değiştir | kaynağı değiştir]

Göktürkçe, 552-744 yılları arasında Moğolistan'da yaşayan Göktürkler'in (Tukyular) konuşup yazdığı dildir. Göktürkçe yazılı belgeler 2. Göktürk Devleti döneminden kaldığından Göktürkçe kağanlığın resmî dili hâlinde olmuştur. Kısacası, bu dönem, Göktürk Kağanlığı’nın hüküm sürdüğü dönemin sonuna kadar süren evreyi kapsar.

Bugün Türk lehçelerinin hemen hepsinde görülen nitelikler (sözcükler, ekler, söz dizimi vb.) Göktürkçeye kadar dayanmaktadır.

Söz varlığı[değiştir | kaynağı değiştir]

Eski Türkçenin bu alt döneminin söz varlığı, bilim dünyasınca bulunan eserlerden tespit edilmiştir. Tespit edilen metinlerin söz varlığının neredeyse tamamına yakını Türkçe kökenli sözleri içerir. Bunun yanında kullanılan birkaç söz Soğdca, Çince gibi köken dillerine dayanır.

Alfabe[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Orhun alfabesi

Göktürkçe denilen dönem, Orhun alfabesi ile kayda alınmıştır.

Orhun alfabesinin kökeni konusunda değişik görüşler ileri sunulmuştur. Kimi Türkolog ve dil bilimciler bu alfabenin Run harflerinden ya da Likya, Hitit alfabelerinden türetildiği görüşünü savunmuşlardır. Bazı diğer bilim adamları da Türk damgalarından doğduğu görüşünün benimsemişlerdir.

Göktürk yazıtlarındaki harfleri çözmeyi başaran bilgin, Danimarkalı Vilhelm Thomsen'dir.

Bu alfabede 38 harf vardır. Bunlardan dördü ünlü, otuz dördü de ünsüzdür. Dört tane de harf bileşiği vardır: lt, nç ve nt, ng.

Göktürk (Orhun) Alfabesi
Kullanım Göstergeler Latin harf çevirisi (transliterasyon) ve IPA çevriyazısı (transkripsiyon)
Ünlüler Old turkic letter A.png A,E /a/, /e/
Old turkic letter I.png I,İ /ɯ/, /i/, /j/
Old turkic letter O.png O,U /u/, /o/, /w/
Old turkic letter U.png Ö,Ü /ø/, /y/, /w/
Ünsüzler Ünlü Uyumu
(¹) — Kalın,
(²) — İnce
ünlüler ile
Old turkic letter B1.png Old turkic letter B2.png B¹ (ab) /b/ B² (eb) /b/
Old turkic letter D1.png Old turkic letter D2.png D¹ (ad) /d/ D² (ed) /d/
Old turkic letter G1.png Old turkic letter G2.png G¹ (ag) /g/ G² (eg) /g/
Old turkic letter L1.png Old turkic letter L2.png L¹ (al) /l/ L² (el) /l/
Old turkic letter N1.png Old turkic letter N2.png N¹ (an) /n/ N² (en) /n/
Old turkic letter R1.png Old turkic letter R2.png R¹ (ar) /r/ R² (er) /r/
Old turkic letter S1.png Old turkic letter S2.png S¹ (as) /s/ S² (es) /s/
Old turkic letter T1.png Old turkic letter T2.png T¹ (at) /t/ T² (et) /t/
Old turkic letter Y1.png Old turkic letter Y2.png Y¹ (ay) /j/ Y² (ey) /j/
Sadece (¹) — /q/
Sadece (²) — /k/
Old turkic letter Q.png Old turkic letter K.png K (ak) /q/ K (ek) /k/

Tüm ünlüler ile
Old turkic letter CH.png /ʧ/
Old Turkic letter M.svg -M /m/
Old turkic letter P.png -P /p/
Old turkic letter SH.png /ʃ/
Old turkic letter Z.png -Z /z/
Old turkic letter NG.png -NG (eñ) /ŋ/
Birleşik Sesler + Ünlü Old turkic letter ICH.png İÇ, Çİ, Ç /iʧ/, /ʧi/, /ʧ/
Old turkic letter IQ.png IK, KI, K /ɯq/, /qɯ/, /q/
Old turkic letter OQ.png Old turkic letter UK.png OK, KO,
UK, KU,
K
/oq/, /qo/,
/uq/, /qu/,
/q/
ÖK, KÖ,
ÜK, KÜ,
K
/øk/, /kø/,
/yk/, /ky/,
/k/
+ Ünsüz Old turkic letter NCH.png -NÇ /nʧ/
Old turkic letter NY.png -NY /ɲ/
Old turkic letter LT.png -LT /lt/, /ld/
Old turkic letter NT.png -NT /nt/, /nd/
Sözcük ayırma imi Old turkic letter SEP.png yok
(-) — Sadece sözcük sonunda

Yazım[değiştir | kaynağı değiştir]

Göktürkçede harfler birbirlerine bitişik yazılmamışlardır; kelimeler, aralarına üst üste iki nokta (:) konularak ayrılmıştır. Sözcük başında ve içinde de ünlüler yazılmamıştır. Buna karşılık sözcük sonundaki ünlüler daima belirtilmiştir.

Bugünkü lehçelerle karşılaştırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Göktürkçe Türkiye Türkçesi Tuva Türkçesi Kazak Türkçesi Kaşkay Türkçesi Kırımçak Türkçesi
Bir Bir Bir Bir Bir Bir
Eki İki İyi Yeki İki Eki
Üç Üç Üş Üş Üç Üç
Tört Dört Dört Tört Dört Dort
Beş Beş Beş Bes Beş Beş
Altı Altı Aldı Altı Altı Altı
Yeti Yedi Çedi Jeti Yedi Yedi
Sekiz Sekiz Ses Segiz Sekiz Sekiz
Tokuz Dokuz Tos Toğız Dokuz Tokuz
On On On On On On

Eserler[değiştir | kaynağı değiştir]

Wikimedia Incubator
Wikimedia Incubator'de Göktürkçe Vikipedi deneme projesi bulunmaktadır.

Metin örnekleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Göktürk Türkçesi
Üze teŋri basmasar, asra yer telinmeser, Türk bodun iliŋin törüŋin kim artatı udaçı erdi?[1]
Türkiye Türkçesi
Üstten gök basmasa, altta yer delinmese, Türk milleti, ilini töreni kim bozabilecek idi?[2]
Tuva Türkçesi
Üstten deer basbas bolza, aldından çer dejilbes bolza, Türk çonnarı, çurttun hooyluzun kım üreer?[3]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Prof. Dr. Muharrem Ergin, Orhun Abideleri, Kül Tigin Abidesi, Doğu Yüzü, Boğaziçi Yayınları, s. 16.
  2. ^ Prof. Dr. Muharrem Ergin, Orhun Abideleri, Kül Tigin Abidesi, Doğu Yüzü, Boğaziçi Yayınları, s. 17.
  3. ^ Yavuz TANYERİ, Göktürk Yazısı ve Orhun Türkçesi, Boğaziçi Yayınları, İstanbul, 2011, s. 134.