Fatımi Devleti

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Fatımiler Devleti sayfasından yönlendirildi)
Atla: kullan, ara
Fâtımî Devleti
الدولة الفاطمية
ad-Dawla al-Fātimīya

 

909-1171

Bayrak

Fatimi Devleti en geniş sınırlarında iken. (969)
Başkent Mehdiye (909-948),
Mansuriye (948-969)
Kahire (969-1171)
Dil(ler) Arapça
Din İsmailîlik (Şii İslam)
Yönetim Monarşi
Halife
 - 909-934 Ubeydullah Mehdî
 - 1160-1171 Âdid
Tarihi
 - Aglebiler aleyhine isyanla Tunus'da devlet kurulması 909
 - Fatımiler'in Mısır'ı ele gecirmeleri 969
 - Fatımiler'in Sicilya'yi kaybetmeleri 1091
 - Fatimiler'in Fas'i Muvahhidler'e kaybetmeleri 1147
Yüzölçümü 5100000 km2
Nüfus
 -  62000000 
     Yoğunluk 12.2 /km2
Öncelleri
Ardılları
Abbâsîler
Aglebîler
Murabıtlar
Eyyubiler
Kudüs Krallığı
Antakya Prensliği
Urfa Kontluğu
Mısır tarihi
All Gizah Pyramids.jpg
Bu madde Mısır kategorisi ile ilişkilidir.
Hanedan öncesi Mısır MÖ 3100
Antik Mısır
Erken Hanedan Dönemi MÖ 3100–2686
Eski Krallık MÖ 2686–2181
1'inci Ara Dönem MÖ 2181–2055
Orta Krallık MÖ 2055–1650
2'nci Ara Dönem MÖ 1650–1550
Yeni Krallık MÖ 1550–1069
3'üncü Ara Dönem MÖ 1069–664
Geç Dönem MÖ 664–332
Klâsik Antik
Ahameniş Mısırı MÖ 525–332
Ptolemaios Mısırı MÖ 332–30
Roma & Bizans Mısırı MÖ 30 – MS 641
Sâsânî Mısırı 621–629
Ortaçağ
Arap Mısırı 641–969
Fâtımî Mısırı 969–1171
Eyyûbî Mısırı 1171–1250
Memlûk Mısırı 1250–1517
Modern Çağ
Osmanlı Mısırı 1517–1867
Fransız İşgali 1798–1801
Muhammed Ali yönetimi 1805–1882
Mısır Hidivliği 1867–1914
Modern Mısır
İngiliz İşgali 1882–1922
Mısır Sultanlığı 1914–1922
Mısır Krallığı 1922–1953
Cumhuriyet 1953–günümüz
Mısır

Fâtımî Devleti veya yaygın olarak kullanılan adıyla Fâtımîler, (Arapça: الدولة الفاطمية al-Dawla al-Fātimīya ya da فاطميون Fātimīyūn; 909 - 1171), Tunus'ta kurulduktan sonra merkezi Kahire'ye taşıyan ve Fas, Cezayir, Libya, Malta, Sicilya, Sardinya, Korsika, Tunus, Mısır, Filistin, Lübnan, Ürdün ve Suriye'de egemenliğini kuran Şii meşrebinin İsmailî mezhebine bağlı devlet.[1]

Fatimiler kendilerine verilen Fâtimî adı, Muhammed bin Abdullah'in kızı ve Ali bin Ebu Talib'in eşi Fatima bint Muhammed'ten geldiğini iddia etmişlerdir. Fatimi devletinin Kuzey Afrika'da Cezayir'de bulunan Berber kavminin Kutama aşireti içinde doğduğu da belirtilmektedir. 909'da Fatimiler devletlerinin başkenti olarak Tunus'da Mehdiye şehrini seçmişlerdir. 948'de başkentlerini Mehdiye'den Mansuriye'ye naklettiler. 969'da Mısır'ı ellerine geçirdiler ve burada Kahire şehrini kurdular Kahire bundan sonra Fatimiler devletinin başkenti oldu ve Mısır ülkesi de devletin siyasi, kültürel ve dinsel merkezi ülkesi haline geçti.

Fatimi devletini idare eden en üst elit grup ve bu devleti idare eden hanedanın üyeleri Şii meşrebinin İsmailî mezhebine bağlı idiler. Bu devleti idare edenler Şii olmakla beraber kendilerini Halife olarak ilan etmişlerdir. Onlarin Halifelik ünvanları Sünniler tarafından da kabul edilmiştir. Dört halife döneminde son halife olan Ali bin Ebu Talib'in halifelik döneminde olduğu gibi Fatimiler devleti hükümdarlık döneminde Ali'nin ahfadı Peygamberin kızı Fatma'dan gelen Şii meşrebliler Halife olarak büyük bir Müslüman (Şii ve Sunii inançlı) nüfusu idare etmişlerdir. Bu nedenle Fatimiler terimi sadece Şii meşrepli kişilere nitelendirmemekte ve Fatimiler'in hüküm sürdüğü arazilerde yaşayan ve bu ülksleri idare eden Fatimi halifelerinin tebası olan her Müslümanı (ve gayri-müslümanı) da nitelendirmektedir.

Fatimilerin Şii meşrepli halifeleri genellikle, İsmaili mezhebine dahil olmayan müslümanlara karşı büyük derecede tolerans göstermişlerdir. Aynı şekilde müslüman olmayanlara (yani Yahudiler, Koptik Hristiyanlar, Suriye ve Filistinli Hristiyanlar ve Malta adası hristiyanlarına) karşı da genellikle gayet toleranslı davranmışlardır. Fatimiler devleti ilk kuruluş ve gelişme dönemlerinde özellikle askeri ve politika alanlarında Kuzey Afrikalı Berberler kavimine "dayan"ları ile tarihsel önem kazanmışlardır.

Fakat 11. yüzyılın sonlarında ve 12. yüzyılda Fatimiler Halifelik devleti gayet hızla bir çöküş göstermiştir. 1160'li yıllarda Suriye'deki Zengiler devletinden istedikleri yardım dolayısıyla Mısır'a gelen general Şirkuh tarafından gayet kısaca idare edilmelerinden sonra onun ölümü ile onun yerine geçen yeğeni Selahaddin Eyyubi tarafından son Fatimi halifesi 1171'de tahttan indirilmiş; Fatimiler devleti ve idaresi elimine edilmiş ve yerine Sünni müslüman olan Eyyubiler hanedanı devlet kurmuştur. Eyyubiler Fatimilerin halifelri yerine eskiden Bağdad bulunan Abbasiler halifelerinin ahfadından olan bir kişiyi halife olarak tayin edip, ona hiç politik güç vermeden, onu müslümanların dini lideri olarak kabul etmişlerdir.

Fatımiler Devletinin ortaya çıkıp gelişmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Fatımiler'in asılları[değiştir | kaynağı değiştir]

Fatımiler Devleti'nin genişlemesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Fatımiler Devleti'nin kültürü ve yönetilmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Fatımiler Devleti'nin askerî sistemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kahire'de Fâtımîler Hâlifeliği altıncı Halifesi EbûʿAlî el-Mansûr el-Hâkim bi-EmrʿAllâh tarafından yaptırılmış olan El-Hakim Camii. (Restore edilmiş hali).

Fatimiler ordusunun nüvesi genel olarak Fatımilerin Tunus'tan yürüyüşle Mısır'a getirdikleri Berber aşiretlerlnden {{Kutama]] aşiretinden olan toplanmış askerlerden oluşmuştu. Tunus Fatımiler devletinden ayrılmaya başlamasına rağmen Fatımiler ordusunun bu nüve birliklerinin niteliği değişmedi ve Berber asıllı birlikler Fatımiler ordusunun önemli bir kısmı olmayı korudular. Fatımiler Devleti Mısır'da başarı ile iyice yerleşince toplanan yerel askerlerden oluşan birlikler de Fatımiler orduasuna katıldılar ama Mısır'da Fatımilar devletinin bulunduğu dönemde bu yerel toplanan birlikler Fatimiler ordusunda nisbeten küçük bir rol oynadı.

Fatımiler ordusundan temelden değiştiren değişiklik 15. yüzyılı ikinci yarısı sonlarında Fatımilerin Suriye'ye fethetme girişimlerinden ortaya çıktı. Buralarda Fatımiler ordusu Abbasiler halifelerinin kurdukları ve o devlete bölgelerinden önemli rol oynayan Türk asıllı askerlerin önemli rol oynadıkları ordularla karşılaştı. Bu Türk asıllı askelerden oluşan orduların savaşma üstünlüğüne Fatimi ordusunun topladığı askerlerle karşı durmanın imkansız olduğu hemen anlaşıldı. Fatımiler halifelerinden Mansur ve Hakim dönemlerinde Türk asıllı askerlreden oluşan birlikler kurulup bunlara Fatımiler ordusunda önemli görevler verilmeye çalışıldı. Bundan sonra diğer asıllılaradan da birlikler Fatımiler ordusuna eklenmeye başlandı. Bunlar arasında Mısır'ın güneyinden toplanan Siyahi Afrikalı askerler ve Güney Kafkasya ve doğu Anadolu'dan toplanma Ermeni asıllı askerler de önemli roller oynamışlardır.[2]

Fatimiler ordularının önemli bir nitekliği de ordu birlikleri içlerindeki askerler benzer toplanma mevkilerinden gelmekte ve aynı ırktan olmalarıdir. Degisik ırktan olan askeri birliklere değişin tıp askeri görevler verlilmekte idi. Örneğin Berberi asıllı askerlerden birliklere genellikle hafif süvari ve savaşçı piyade görevleri; Türk asillardan oluşan birlikler ok atıcı süvariler ve ağır süvari birlikleri; siyahi Afrikaliler, Suriyeliler ve Arablaradan oluşsn birliklerin ise ağır piayde ve piyade okçuluk görveleri bulunmaktaydı. Arap olmayan ırktan toplanmış olan askerlein büyük bir kısmının hukuki hüviyetleri kısmı "kölelik" idi. Fatımi ordusunun birliklerini içlerinde etnik olarak homojen olması ve değişik ırktan birliklere değişik görevler verilmesi sadece Fatımiler Devleti'nin askeri niteliği olmadı ve Fatımiler yıkılıp onların Mısır'da yerini alan diğer devletler de Fatımiler ordusu niteliklerini aldılar.

Müslüman bölgeler ve halklar tehlikeler ve tehditler altında kalıp savunmaları gerektiğinde Fatimiler bütün askeri güç ve imkanlarını bu halkların savunmasına yöneltmişlerdir. Orndin Fatimi halifesi Muiz döneminde Bizans Imparatorluğu I. Nikeforos Fokas tarafındna yoneltilmekteydi. İmparator Nikeforos eski Doğu Roma'ya ait olan arazileri geri almayı hedeflenmişti. Önce 961'de Girit'teki Müslüman Girit Emirliği ile savaşa girdi. Sonar Doğu Akdeniz'in kuzey sahilleri ve yakınlarında bulunan [[Tartus], El Masaisa, Ayn Zerbe gibi kale ve şehirlerini eline geçirdi.

Bu başarılarına bir neden de buralarda ve komşu Müslüman hükümmdarlarının aralarının gayet kötü ve birbirleriyle devamlı silahlı mucadele içinde olmalarıydı. Bizans Imparatoru Müslüman arazileri yakıp yıkıp harabeye döndüre hedefliydi. Uyguladığı taktik küçük köy ve kasabalara hücum etmek, yağmalamk, yakıp yıkmak, halkı yıldırp korkutup yerleşkelrini ve arazilerini böylece bıraktırmaktı. Bir zaman sonra Bizanslı (Belki Balkanlı) göçmenleri buralara yerleştirmeyi de planlamaktaydı. İmparator bunu Irak ve Euriye kuzeyinde uygulamayı basarmıştı. Müslümanlar onun Suriye, Filistin, El Jezire, Diyarbakır, Kuzey Irak, Irak ve hatta Mısır'a gözlerini diktiğüni öğrenmişlsrdi. Fatimiler orduları ve donanmalarına büyük gayretlerle ekler yapıp bunların harp eğitiminlerine dikkat ve önem vererek bu Bizans tehlikesini karşı koyabildiler ve Bizans ımparatorunun emellerini sıfıra indirdiler. .[3]

İç savaş ve devletin çökmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ortaçağlar Kahire'sinde kalan El-Azhar Camii.
Kahire'de Bedr El-Cemali tarafından yaptırılmış Bab-ül-Futüh Kale kapısı

Değişik etnik unsurların değişik askeri görevlere verilmesi ile oluşturulan Fatımiler Devleti ordusu genel olarak savaş alanında başarılı olmakla beraber, bu çeşit kurulan ordu Fatımi Devleti içişleri politikasına nagatif aksi etkiler ortaya çıkardı. Önceleri gelenek olarak Fatımiler ordusunda bulunan Berber asıllı birlikler devlet içişleri politikasında önemli rol oynamaktaydı. Fakat Türk asıllılardan kurulan birlikler ordu içinde önem kazanmaya başlayınca, bunlar Berberlerin önemine karşı olamay başladılar. 1020'li yıllarda ise Siyahi Afrikalılardan oluşturulan ordu birlikleri Berber asıllı ve Türk asıllı birliklerin siyasi arenada üst rol oynamasına karşı gelip bunların politik etkilerini azaltmak için bir seri ayaklanmaya önayak olmaya başladılar.

1060'li yıllara gelince Mısır çok ciddi bir kuraklık ve açlıktan dolayı büyük bir buhran içine girdi ve bu buhranlı yıllarda değişik etnik unsurlardan oluşan değişik ordu birlikleri arasında daha önce bulunan zayıf bir denge ortadan kayboldu. Kaynakların çok az bulunur hale gelmesi ile bu az bulunur kayanakalri kendi elelrine geçirmek için değişik etnik gruplara ait değişik ordu birlikleri arasında yapılan mücadele bir iç savaşa dönüştü. Bu iç savaa Türk asıllı ile siyahi Afrika asıllı birlikler arşında yapılan çarpışmalar halinde oldu ve Berber asıllı birlikler ise bazan bir tarafı bazan da diğer tarafı tutar olarak göründüler.[4] Fatimi ordusunda bulunan Türk asıllı birlikler Kahire'nin büyük kısımlarını kendi kontrolları altına aldılar ve şehri ve bu şehirde yaşayan Fatımi halifesini ellerinde bir rehine olarak tutmaya başladılar. Buna karşılık Berber asıllı ordu birlikleri ve çoğu Sudan'li olan siyahî Afrikalı birlikler Mısır ülkesine diğer bölgelerinde değişik araziler arasında dolaşarak birbirleri ile mücadele ederek kendi kontrolları altında araziler oluşturmayı ve bu araziler üzerinde kontrollarını pekiştirmeye başladılar. Böylece sanki devlet merkezinde olan karışıklık yetişmezmiş gibi bu karışıklık Mısır ülkesinin tümüne de yayıldi.

1072'de bu duruma bir çare arayan Fatımi Halifesi Mûstensir Mısır'ı kurtarmak için gayet cüretli girişim yaparak o zaman Fatımi devletinin kuzey sınır kapısı olan Akka şehri valisi olan Emir Bedr El-Cemali'yi Kahire'ye çağırdı. Bedr El-Cemali emri altında bulunan sınır ordusu ile Mısır'ın içine girdi ve bu orduyu kullanarak kısaca bir süre için değişik grup ordu ayaklanmacılarının ordularını başarı ile tepeledi. Bu harekatta en büyük kaybeden asker grubu Türk asıllılar oldu. Bu harekatla Fatimi Halifeliği gayet acil olan ortadan kakma tehlikesinden kurtarıldı. Fakat uzun asker ayaklanmaları ve mücadeleri Mısır ülkesi arazilerine büyük zarar vermekle kalmamıș, devlet kurumularını sanki içten çürütmüş idi. Bu çürük yapılı devlet kurumlarının Fatimi halifelerinin eline geçmesi, eğer köklü reformler yapılmazsa, onlara yapabilecek pek efektif icraat bırakmamıştı.


Bu başarısından dolayı ordu komutanı bir asker olan Bedr El-Camalı'ye o zamana kadar bir sivil idareci tarafından yüklenilen Vezir yetkileri de verildi. Bu hem sivil devlet yönetim yetkileri hem de askeri başkomutanlık yetkileri olan Vezirlere Fatimiler Devleti içinde "Vezir-ül-Juyuş" adı verildi. Bu tip Vezir-ül-Juyuş" nitelikli devlet idarecileri bundan sonra Fatimiler Devleti son dönemlerinde diğer idarecilerin tümüne baskın tek büyük idareci olarak politik rol oynamaya başladılar. "Vezir-ül-Juyuş" olarak görev verilen Vezirler neredeyse bir devlet hükümdarı rolü aldılar ve Halifeler ise yönetim gücünden yoksun senbolik rol almaya başladılar.

Fatimi Devleti'nin politik idaresinin değişmesinin bir göstergesi Vezir-ül-Juyus Bedr El-Cemali'nin Kahire ıçinde yaptırdığı "Cami El-Juyuşî (Ordularını Camii)" olmaktadır. Bu camii 1085'de Halife ve İmam (Fatımi)|Ma'ad al-Mûstensir Billah 'in adına yaptırılmıştır. Aynı zamanda Halife Mustansır'ın ayaklanmacılara karşı galip gelmesinin anısına yapılan bir zafer anıtıdır. Bu zafer anıtı Halife'nin iktidar gücü göstergesi olarak Kahire'nin güneydoğusunda bulunan en yüksek tepe olan Mukattam Tepesi'nin şehre bakan ucunda kayalıklar üzereinde kurulu olup, şehrin her semti bu camiden görülebilmekte ve sehrin her semtinden de yüksek tepedeki camii görülebilmektedir [5]

İlk "Vezir-ül-Juyuş" olan Bedr El-Cemalı öldükten sonra yine "Vezir-ül-Juyuş" yetileri ile oğlu El Efdal Şehinşah Vezir olmuştur.

Fatımi Devleti'nin ortadan kaldırılması[değiştir | kaynağı değiştir]

1040'li yıllarda Fatımiler Devleti'nin Kuzey Afrika'da babadan oğula geçen valileri olan Berber asıllı Ziriler Mısır'da bulunan Şii Fatımiler halifelerinden bağımsızlık ilan edip Bağdad'da bulunan Sunni Abbasiler halifelerinin Müslümanların halifesi olduğunu ilan ettiler. Buna misilleme olarak Fatımiler Devleti Kuzey Afrika'yı tekrar eline geçirmek için Banu Hilal Savaşı adı verilen bir istila savaşını başlattılar. Bu istila savaşı Akdeniz'in Kuzey Afrika kıyılarının yakılıp yıkılıp yaşanamayacak hale gelmesine yol açtı.

Fatımi Devleti'nin merkezi idaresi yörel idare için ikta sistemine çok dayandığı için ülkenin uzak köşelerine gönderilen askerî komutanlar gittikçe kendilerine verilen ikta arazilerinde yarı-bağımsız yaşamaya başladılar ve merkezi devlet idaresi için büyük sorunlar ortaya çıkarttılar.

Fatımiler Sicilya adasındaki idarelerini önce müslüman bağımsız Sicilya Emirliği'ne sonra da güney İtalya'dan gelen Norman I. Ruggero'ya kaybettiler ve 1190'da Sicilya adası tümüyle tekrar Hristiyan Normanlar eline geçmişti.

1070 civarlarında Fatımilerin Doğu Akdeniz ve Suriye üzerindeki arazileri Türk asıllı Selçuklular Devleti ve bunlara bağlı Türkmenlerin hücumlarına maruz kaldı ve bu araziler Fatımiler idaresinden çıktı. Birinci Haçlı Seferi'ne yol açan olaylar başında Kudüs'ün Artuklular Sökmen Bey ve İlgazi Bey tarafından ele geçirilmesi gelmekteydi. Ama Temmuz 1098'de Fatımi Devleti Veziri El Efdal komutasında bir büyük Fatımi ordusu Kudüs'ü tekrar Fatımiler eline geçirmiş idi. Birinci Haçlı Seferi Frank Haçlılar ordusu Küdus önüne geldiğinde Kudüs'ü Haçlıların kuşatmasına karşı savunan Fatımiler ordusu ve komutanı İftikar el-Devla idi. Fatımiler Komutanı 15 Temmuz 1099'da Kudüs'ü anlaşma ile Haçlılara terk etti. Bundan sonra Fatımi Devleti, orada kurulan Frank Haçlı Kutsal Kudüs Krallığı ve aynı bölgedeki diğer Frank Haçlı devletlerine tüm Filistin arazilerini terk etmek zorunda kaldı. Fatımi Devleti elinde 1088'dan itibaren sadece Mısır kalmıştı.

1160'larda Fatimilerin siyasi sistemi artık sanki çürümüştü. Fatımiler veziri olan Şavar çeşitli entrikalarla kendi siyasi gücünü koruma peşinde idi. Son Fatımi halifeleri devletin idaresini Vezirler eline bırakmışlardı. 1163 ile 1169 arasında birkaç kere Fatımiler Veziri olan Şavar, Selçuklu Şam Emiri olan Nureddin Zengi ile Kudüs Kralı [I. Amalrik]] arasında büyük siyasi oyunlar oynadı. I. Amalrik komutasındaki Frank Haçlı orduları ile bazan Fatımilere nuttefik bazan onlara karşı olarak Mısır'ı dört defa işgal etti. Nureddin Zengi ise bir Suriye ordusu ile Emir Esedüddin Şirkuh'u dört kez Suriye'den Mısır'a sefer yapmaya teşvik edip destek sağladı. Şirkuh'un 1169'daki son seferinde Şirkuh Mısır'ın idaresini Şavar elinde zorla aldı. Şirkuh son Fatimi Halifesi genç Sultan Âzıd tarafından Vezir olarak görevlendirildi. Fakat bu görevede iki ay kaldıktan sonra Şirkuh beklenmedik bir şekilde öldü. Yerine yeğeni olan Selahaddin Eyyubi 1169'da 31 yasındayken Mısır'daki Suriye birliklerinin komutanlığına, melik unvanıyla Mısır vezirliğine atandı. [6]

1169-1171'de Selahaddin Eyyubi Fatimi halifesi genç Sultan Âzıd altında Vezir olarak görev yaptı. Ama tüm iktidar gücü kendi elinde idi. Çok geçmeden kendine bağlı kişiler devletin en kilit noktalarında görevlendirdi ve Fatimilere bağlı olanlar bu görevlerden uzaklaştırıldı. Selahaddin Eyyubi Mısır’ın tek yöneticisi durumuna geldi. 1171'de Fatımi Halifesi genç Âzıd21 yaşında iken öldükten sonra Selahaddin Eyyubi camilerde hutbeyi kendi adına okuttu. Böylece Mısır'da Şii Fatimi halifeliğine son vererek Sünnilige dönüldüğünü ve Bağdat'taki Abbası halifeliğine bağlılığını ilan etti. Bu olay ile Fatimiler Devleti resmen son buldu. [6]

Fatımi halifeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Fatımî Halifeleri soyağacı.
  1. Mehdi (Ubeydullah el-Mehdi Billah) (909 - 934)
  2. Kâ'im (Muhammed el-Kâ'im Bi-Emrillah) (934 -946)
  3. Mansur (İsmail Mansur Bi-Nasrillah) (946 - 953)
  4. Mu'izz (Ebu Tamim el-Mu‘izz Li-Dinillah) (953 -975)
  5. Aziz (Ebu Mansur Nizar Aziz Billah (975 -996)
  6. Hâkim (El-Hâkim bi-Emrillah) (996 -1021)
  7. Zahir (Ali ez-Zahir) (1021 - 1036)
  8. Mûstensir (Ebû Tamîm Ma’add el-Mûstensir bil-Lâh) (1036 - 1094)
  9. Mustâ‘lî (Ahmed el-Mustâ‘lî) (1094 -1101)
  10. Âmir (Mansur el-Âmir bi'Ahkamillah) (1101 - 1130)
  11. Hâfız (El-Hâfız) (1130 - 1149)
  12. Zafir (Ez-Zafir) (1149 - 1154)
  13. Fâ'iz (El-Fâ'iz bi-Emrillah) (1154 - 1160)
  14. Âzıd (El-Âzıd) (1160 - 1171)

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Farhad Daftary, Encyclopedia Iranica, "FATIMIDS"
  2. ^ Cambridge History of Egypt, Cilt. 1, say. 155.
  3. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; imamreza.net isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  4. ^ Cambridge History of Egypt cilt 1 sayfa 155
  5. ^ ((İngilizce)) al Juyushi: A Vision of the Fatemiyeen. Graphico Printing Ltd. 6 ĦAralık 2002. ISBN 978-0953927012. 
  6. ^ a b Maalouf, Amin (çev. Ali Berktay), (2006) Arapların Gözünden Haçlı Seferleri, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Yayınları, ISBN 975-08-1121-6

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Çağatay, Neşet, () Fatimiler Devleti Kuruluşu ve Akideleri http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/37/1693/18053.pdf
  • Lev, Yacov (1991) State and Society in Fatimid Egypt, Leiden: E. J. Brill., (4. Bölüm Internet History Sourcebooks Project (İngilizce)
  • Al-Makrîzî, Taqiyy al-Dîn Abû al-‘Abbâs Ahmad b. Alî, Kitâb al-Mawâ'iz wa al-I'tibâr bi Dhikr al-Khitat wa al-Âthâr, Beyrut, n.d.
  • O'Leary, D.L., (1923), Short History of the Fâtimid Khalifate.
  • Tritton, A.S., (1930), The Caliphs and Their Non-Muslim Subject, Oxford.
  • Vatikiotis, P.J., (1955), "Al-Hakim Bi-Amrillah: The God-King Idea Realised". Islamic Culture. (Ocak): say 1-8.
  • Dodge, Bayard, (1959), "Al-Ismā`īliyya and the Origin of the Fātimids". Muslim World. Cilt. 49, say. 296-305.
  • Canard, Marius, (1965) "Fâtimides". Islam Encyclopidia (2. ed), Cilt 2 Say. 870-882.
  • Canard, Marius, (1971) "Al-Hâkim bi-Amr Allâh". Islam Encyclopidia (2. ed), Cilt. 3, say.79-84.
  • Walker, Paul. Exploring an Islamic Empire: Fatimid History and Its Sources.