Ermeni ulusal hareketi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Metro stub.svg Bu maddenin adı Vikipedi için uygun olmayabilir.
Vikipedi kalite standartlarına uygun olan bir adın verilmesine ihtiyaç duyulabilir. Şimdiki adı Vikipedi adlandırma kurallarına uygun olmalıdır, aksi takdirde kabul görmeyebilir. Lütfen tartışma sayfasında devam ediniz.

Ermeni Ulusal Hareketi, 1780 Zeytun İsyanı ile başlayarak 1984 yılına kadar süren dönemdeki "Ermeni ulusal kurtuluş hareketi" olarak da bilinen Ermeni milliyetçiliğini savunan Ermenilerin tarihte kurulmuş olan Ermeni devletlerinin kapsadığı bölgelerde, Doğu Anadolu ve Kafkasya'da, yeniden bir Ermeni devleti kurma amacı doğrultusunda düzenlenen faaliyetlerdir.

Başlaması[değiştir | kaynağı değiştir]

Uyanışı[değiştir | kaynağı değiştir]

Osmanlıda Mekhitarist Order a bağlı bir din merkezi.
Ermeni Kilisesi Ermeni uyanışında önemli üstlendi[1]

Ermeniler arasında aydınlanma, bazen Ermeni halkının rönesansı olarak adlandırılan, iki kaynaktan gelişmişdir. İlki Ermeni rahiplerin ait olduğu Mekhitarist Order. İkincisi 19. yüzyılın sosyo-siyasi gelişmeleri ki bunlar esas olarak Fransız Devrimi ve Rus devriminin kavramlarının Ermeniler okur-yazarlar arasında yer bulmasıdır. Ermeniler arasında Mekhitarist Order'a bağlı din görevlileri Ermeni tarihi ve dilini önemini öğretimlerinde vurguladılar.[2] Tiflis deki Nersesian Koleji ve Lazarian Koleji'nde Moskova-Lazarevski Enstitüsü (1816) önde gelen eğitim kurumlarında yetişmiş ulusal bilinçli Ermeni öğretmenler etkili olmaktaydı. Öncüleri arasında Mikayel Nalbantyan, Haçadur Abovyan ve Stepan Nazaryan sayılmasına yarar vardır.[2] Bu ilk gurup Ermeni sorununun tanınması için savaştı.[2]

19. yüzyılda diğer ulusal hareketlerle birlikte Osmanlıda bir Ermeni aydınlar gurubu oluşmuşdur.[3] Bunlar ithalat ile uğraşan Ermeniler arasında yaygınlaşmışdır. Bu kişiler kendi toplumlarına bu yeni kavramların kullanımı teşvik etmişler. Bu Ermeniler son derece eğitimli idi içlerinde doktorlar, demokratik-liberal ideolojiyi benimseyen öğretmenler, vb. Bu yaklaşım Ermeni Devrimci Federasyonu ile yeni bir akıma ulaştı. Ermeni Devrimci Federasyonu ikinci dalga Rus devrimci düşüncesi ortaya çıkışı ile sosyalist ideoloji (Marksist değişiklik gösteren) özelliklere sahip bir hareket haline gelir.[3]

Organizasyonlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Ermeni Devrimci Federasyonu fleması altında Ermeni fedaileri.

Armenekan Partisi 1885 yılında 1880 yılında kurulan Ermeni Yurttaşlar Birliği adlı gizli bir Ermeni derneğinin de kurucusu olan Ermeni Mıgırdiç Portakalyan tarafından Van merkez olmak üzere kurulmuştur. Bu organizasyon "Kan dökmeden hürriyet elde edilemez" sloganını benimsemiş ve ihtilal yolu ile bağımsız Ermeni devletini kurmayı amaçlamışdır.[4] Zaman içinde öne çıkan Taşnak ve Hınçak Komiteleri bu organizasyondan eleman transferi yapmışdır.[4]

Ermeni Devrimci Federasyonu (Tashnagtsutiun, Taşnaksutyun) Ermeni radikal milliyetçi Ermeni bağımsızlığını sağlamak amacıyla 1890'da kurulan örgüt.

Sosyal Demokrat Hunçakyan Partisi eski adıyla "Hınçak". 1887 yılında Kafkasyalı bir Ermeni olan Avedis Nazarbeg tarafından ve Marksist ideolojiye inanmış beş öğrenci ile birlikte İsviçre'nin Cenevre kentinde kurulmuştur. Çalışma bölgesi olarak Doğu Anadolu'yu seçen komite, bir zaman sonra merkezini İsviçre'den Londra'ya götürmüştür. Cemiyetin prensipleri Karl Marx'ın Komünist Manifesto'sundan esinlenerek hazırlanmış olup üyelerinin çoğu Rusyalı Ermenilerdi. Komitenin amacı, Osmanlı Devleti'nden kopararak Rus ve İran daki bölgeleri birleştirmek ve böylece Büyük Ermenistan'ı kurmaktı.

Ermeni Fedaileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Ermeni fedaileri

Bu dönemle başlıyarak bazı Ermeniler Ermeni milisleri, çeteleri, fedaileri olarak bilinen ve ailelerini terk ederek gerilla birlikleri oluşturmuşlar. İlk olarak Osmanlı İmparatorluğu'nda gerilla örgütleri kurarak Ermeni köylerinin talan edilmesine önlemek amcıyla birlik oluştursalarda bu güçlerin çoğu Ermeni ulusal kurtuluş hareketinin üyesi olarak hizmet etmişlerdir. Ünlü Ermeni milis başkanları arasında Nigol Douman, Hamparsum Boyadjian, Girayr ve Murad Sebastia sayılabilmektedir.

Osmanlı Devleti[değiştir | kaynağı değiştir]

1780 Zeytun Ermenilerin Osmanlı İmparatorluğu yönetimine karşı ilk silahlı isyanında bulunmuştur. Bu isyanının temeli vergi olmuşdur. Louise Nalbandian'a göre, bütün dünyada, Fransız İhtilali'nden sonra belirginleşen milliyetçilik hareketleri Osmanlı İmparatorluğu'nda etkisini gösterir. Bunun sonucu olarak, önce Sırplar, Rumlar, Araplar ve sonra Arnavutlar kendi milli toplumunu devlet olarak kurmak için hem birbirleriyle hem de Osmanlı Devleti ile fikren ve fiilen çatışmaya girdi. 19. yy.'dan 20. yy.'a geçildiği yıllarda Rumalr Sırplar, Bulgarlar Balkan Savaşları'nın ardından Osmanlı İmparatorluğu'ndan siyasi olarak tamamen ayrıldılar. Müslüman olmayan topluluklardan, fiziki olarak Osmanlı İmparatorluğu'nun Türkiye topraklarına yakın olmaları nedeniyle, yalnızca Ermeniler bu anlamda bağımsız olamadılar. Ermeniler gelişen milliyetçilik hareketlerinin etkisinde bağımsızlıklarını kazanmak için Hınçak ve Taşnak milli teşkilatlarını kurdu.[5].

Ermeni teşkilatların yöntemleri ve amacı önce Müslümanlarla Ermenileri birbirine düşürmek, isyan çıkarmak ve böylece Avrupa devletlerini silahlı müdahaleye zorlayarak, onların müdahalesi ve yardımı ile Doğu Anadolu'da Ermeni Devleti kurmaktı[5].

II. Abdülhamit Dönemi, 1876 - 1908[değiştir | kaynağı değiştir]

1893, Antep Müslüman-Ermeni çatışmalarında yaralanan Ermenileri hastane kapısında bekleyerek linç edilmelerini engelleyen Hacı Ağa
Osmanlı Bankasını Basan Ermeniler Fransa'da

Taner Akçam'e göre, Doğu Anadolu üzerindeki Ermeni talepleri 1870'lerden beri Osmanlı Devleti için siyasi bir sorun olmuştu. Hınçak ve Taşnaksutyun gibi Ermeni militan örgütleri 1894'ten itibaren bazı tedhiş eylemlerine giriştiler. 1895'te Ermenilerin ayaklanma teşebbüsü sertlikle bastırıldı.[6]

1878 Berlin Kongresi Osmanlı Devleti'nden Doğu Anadolu'daki Ermenilerin Rus himayesine yönelmelerine engel olmak amacıyla bu bölgedeki Ermenilerin durumunu düzeltmeye yönelik bir dizi reform yapmasını talep etti. Abdülhamid yönetiminin bu reformları ertelemesi ve bölgedeki Kürt aşiretlerini muhtemel bir Ermeni isyanına karşı silahlandırma yoluna gitmesi üzerine Ermeniler arasında devrimci ve milliyetçi örgütler güç kazandı.

1887'de Maraş'a bağlı Zeytun'da, Zeytun İsyanı (1887) Ermeni devrimci örgütlerince desteklenen direniş hareketleri başlatıldı. Aynı yıl, sosyalist Ermeniler Cenevre'de Hınçak Cemiyeti'ni kurdular. Rusya'daki fikir akımlarından etkilenilerek kurulan bu cemiyetin amacı, reform hatta özerklik konusunda sultana baskı kurmaktı.[7]

15 Temmuzda 1890 Kumkapı Gösterisi Hınçaklılar'ın İstanbul Kumkapı'da olaylar çıkarmışlardır. Bu olaylarda komitenin başlıca ileri gelenleri Megavoryan'ın yanında toplanmışlardır. Kumkapı'da olalarının yönetimi için iki milis seçilmiştir. Bunlar Cangülyan, ve Murad'dır. Bu kişiler Patriği saraya götürmeyi bir taraf diğer taraf ise bildiriyi okuma sorumluluğunu üzerlerine almışdır.[8]

1891'de ise Siirt'e yakın Sason'da Ermeni devrimci örgütlerince desteklenen direniş hareketleri başlatıldı. 1894'te Ermeni Devrimci Federasyonu Diyarbakır'a bağlı Sason'da Osmanlı yönetimine karşı silahlı bir direniş örgütledi.[9]

1895'de Zeytun İsyanı (1895) Ermeni devrimci örgütlerince desteklenen direniş hareketleri başlatıldı.[10]

1895'te Van (1896) kentinde bir ayaklanma düzenlendi.

24 Ağustos 1896'da Papken Siyuni önderliğinde Devrimci Ermeni Federasyonu'ndan bir grup fedai İstanbul'da Osmanlı Bankası'nı basarak dünya kamuoyunun ilgisini çekmeyi denediler. Olay sonrası Avrupa elçiliklerinin müdahale ederek Babıâli'nin devrimcileri tevkif etmesine ve cezalandırmasına izin vermemiş olmalarına rağmen banka işgali de dönemin büyük güçlerinin müdahale etmesini sağlayamamıştır.[11] Bu olaylar sayesinde daha önceden etkin olan Hınçak ve Armenakan gibi örgütleri kenara iterek Ermeni ulusal hareketinin önderliğini ele geçirdi.

21 Temmuz 1905 Yıldız suikast teşebbüsü II. Abdülhamit'e karşı günü Ermeni sempatizanı Belçikalı Edward Jorris önderliğinde Taşnak örgütü tarafından Cuma selamlığından önce Yıldız Cami önünde düzenlenen suikast girişiminde bulunmuştur.

İkinci Meşrutiyet Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ermeni Devrimci Federasyonudan Karekin Pastermadjian "Milletvekilleri Meclisi" Erzurum üyesi,
1909, Adana Müslüman Mahallesi yıkıntılar içinde. Başlık:Müslümanlar bu minareden ateş ettiler.

İkinci Meşrutiyet Devri 24 Temmuz 1908'de yeniden ilân edilmesiyle başlayan dönem. Bu dönemde parlamenter demokrasi, seçim, siyasi parti, askeri darbe ve diktatörlük olgularıyla tanışmış, ve 600 yıllık imparatorluğun dağılması gerçekleşmişdir. İkinci Meşrutiyetin ilanından sonra derhal seçimlere gidildi. Seçimleri İttihat ve Terakki kazandı. Yeni parlamentoda 142 Türk, 60 Arap, 25 Arnavut, 23 Yunanlı, 12 Ermeni (Ermeniler arasında Taşnak 4 ve Hınçak 2 üye çıkardı), Sırplar 3, Yahudi 15 , Bulgar 4 üye çıkardı. Toplam 12 üye ile Ermeniler azınlık haline geldiler.

1908'de Ermeni komitacı Alev Başyan tarafından Van Valisi Ali Paşa öldürülmüşdür. Ali Paşa Van'da yönetimde iken Osmanlıya bağlı Ermenileri bölgede desteklemiş yardımcılığına Ohannes Ferit Boyacıyan’ı, Gevaş kaymakamlığına ise onun kardeşi olan Armanak Efendiyi atamışdır.

Jön Türk hareketi liderlerinin sürgünde olduğu zamanlarda Ermeni devrimcilerinin başı, anayasa projesinin gerçekleştirilmesi için verecekleri herhangi bir destek karşılığında, tamamıyla Ermeni olan bir ya da iki vilayetin oluşturulmasını kapsayabilecek bir adem-i merkeziyet politikası uygulanması umudunu taşımaktaydı.[12] Ancak, 13 Nisan 1909'da İstanbul'da karşı devrimin ortaya çıkması ve devamında meydana gelen Adana olaylarında çok sayıda sivil Ermeni ölmesi,[6] müslümanlarla gayrimüslimler arasındaki ilişkileri bozmuştur.[13] Liberal bir İngiliz dostu olan Sadrazam Kâmil Paşa'nın devrilmesinden kısa bir süre sonra İstanbul garnizonunda karşı-devrim niteliğindeki 31 Mart Ayaklanmas çıkmıştı. Selanik'teki 3. Ordu, bu iki isyanı bastırdıktan sonra Babıâli, Ermenilerle arasını düzeltmek için, Adana olaylarında zarar görenler için 30.000 liralık yardım kararını onaylamıştır.[13] 19. yüzyılın son döneminde, Kürt aşiretler Ermeni köylülerinin topraklarını ele geçirmişlerdi ve bu durum karşısında Osmanlı Devleti, bir harekette bulunmadığı için bir miktar Ermeni Kafkaslara göç etmişti. İttihat ve Terakkicilerin devriminden sonra Taşnak Cemiyeti, toprak sorununun çözülmesi için hükümetin tartışmalı toprakların hak sahiplerine tazminat ödenmesini teklif etti.[14] Hükümet ise bu talebe ilgi gösterdi. Ancak, devletin kırsal alandaki otoritesinin zayıflamasından dolayı bu olaylar bir süre daha devam etti.[15] 1912'den itibaren Kafkaslara göç eden Ermeniler topraklarına geri dönmeye başladı.

1912'de İstanbul Hükümeti, Doğubeyazıt, Bitlis ve Van'da Kürt eşkıyaların Ermeni köylülerini öldürdüğü haberleri duyulduktan sonra olayların bastırılması ve eşkıyaların tutuklanması için Çerkez Ali Paşa'yı Bitlis'e gönderdi.[16]

Rus İmparatorluğu[değiştir | kaynağı değiştir]

Ermeni ayaklanması 1903 - 1904[değiştir | kaynağı değiştir]

12 Haziran 1903 de Çar bir Rusya içinde bir birlik oluşturmak için Ruslaştırma programına karar verir. Ermeniler karşı çıkar ve olaylar Ermeni Kilisesi'nin varlıklara el konması ile zirveye ulaşır. Çara karşı Mıkırtiç Khrimian önderliğinde Ermeni kilisesi ayaklanır. Ermeni Devrimci Federasyonu önce Rus idaresine sempati almak için önemli destek verdi. Sonra Ermeni Devrimci Federasyonu liderleri Ermeni kilisesini savunmaya karar verdi.[17]

Ermeni-Azeri kırımı 1904 - 1905[değiştir | kaynağı değiştir]

1905, Baku'de Azeri kırımı

Rus İmparatorluğunda 1905 Devrimi olarak bilinen dönemde yaygın ayaklanmalar yaşamış ve bunlar Transkafkasya uzanmış. Büyük grevlerle bölgede huzursuzluk başgöstermişdi Transkafkasya olayları köylü (Çoğu Müslüman Azeri olan köylüler) ayaklanmaları dalgası başladı. Bakü, Rus petrol endüstrisinin merkezi idi. Sınıfsal gerilimlerin, etnik rekabet ile karıştırılır. Aralık 1904, büyük bir grev sonrası iki toplum sokaklarda kavga etmeye başlar. Şiddet kırsala yayıldı ve birçok Azeri Ermeni gücler tarafından öldürüldü.

Halkın Mahkemesi, 1912[değiştir | kaynağı değiştir]

Ocak 1912 yılında Rus İmparatorluğu Ermeni Devrimci Federasyonu dan 159 Ermeniyi anti-Rus üyeliği ile "Devrimci" olarak mahkemeye tahsil edildi. Bu olay Ermeni Devrimci Federasyonu üyelerini "Eski Taşnaklar" ve "Genç Taşnaklar" olarak böldü. Genç Taşnaklar Rusya ile uyumlu ile müttefik olmak istediler. Çıkan olaylarda mahkemeye Ermeni yazarlar, hekimler, avukatlar, bankacılar da dahil olmak üzere tüm Ermeni aydınlar, hatta tüccarlar çıkarıldı."[18] Bu mahkeme sonunda (Halkın Mahkemesş) 64 Ermeni aydın ya hapsedildi ya da değişen süreler için Sibiyra çalışma kamplarına sürülmüşdür [18]

İran İmparatorluğu[değiştir | kaynağı değiştir]

1911, Yeprem Khan İran Anayasa devrimde.

İranda ARF daha fazla demokrasiye isteüyle "karşı devrimini" etkilemek kazanılan hakları savunmak ve elde edilenleri korumak istiyordu. İran'a Osmanlı İmparatorluğu'nda gerilla kampanyası düzenlediler bazı önlü fedayeleri mücadele gönderdi. [19] Yeprem Khan İran Anayasa devrimde aracı oldu.

I. Dünya Savaşı[değiştir | kaynağı değiştir]

Nisan 1915, Van isyanı
1918, Mart Olaylarından sonra Bakü sokaklarından kaldırılan Müsliman cesetleri.

Osmanlı'da Ermeni İsyanları[değiştir | kaynağı değiştir]

I. Dünya Savaşında Osmanlı İmparatorluğu karşısına Ermeni ulusal örgütleri Ermeni milisleri (partisian gerilla müfrezeleri) ile karşı faliyetler yürütmüş, ayrıca Rus İmparatorluğunda oluşan Ermeni gönüllü birliklerine katılarak Rus Kafkasya Ordusu'na destek vermiştir. Bu dönemin detayları için Ermeni İsyanları (I. Dünya Savaşı) makalesine bakınız </gallery>

Ermeni-Azeri olayları[değiştir | kaynağı değiştir]

Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti kurulmasını izleyen dönemde daha sonra Ermenistan Demokratik Cumhuriyetinin askeri birliklerini oluşturacak güçler Kafkasların değişik bölgelerinde yerel Azeri halkala düşük düzeyli çatışmalara girmiş ve Ermeni-Azeri Savaşı 1917-1922 arasında Azerilere olan çatışmalarda birçok düzenli ordu biçiminde olmayan çatışmalara girdi. Ermeniler savaş genelinde gerilla taktiği uyguladı.

I. Dünya Savaşı sonrası[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye[değiştir | kaynağı değiştir]

Ermenistanın Kurtuluşu için Ermeni Gizli Ordusu 1973 ve 1985 yılları arasında Türkiye dahil 16 ülkede şiddet eylemlerinde bulunmuş solcu ve aşırı milliyetçi Ermeni örgütü. 1980-1990 yıllarında ABD tarafından resmi terör örgütü listesine alınmıştır.[kaynak belirtilmeli] Bu örgüt ASALA'nın eylemleri gerçekleştirmişdir.

Karabağ-Ermenistan[değiştir | kaynağı değiştir]

Glasnost'tan itibaren SSCB Ermenistanının ulusal kimlik ve bağımsızlık talepleri yeni bir yön buldu. 1988 Ermenistan depremi, Ermeni ulusal kimlik gelişimi için bir dönüm noktası olmuştur. 1991 yılında Ermenistan'ın bağımsızlığını takiben Karabağ Savaşı ortaya çıktı. Bu hareket Pan-Ermeni Ulusal Hareketi (ANM) idaresinde gelişmiştir.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Vigen Guroian, RELIGION AND ARMENIAN NATIONAL IDENTITY: NATIONALISM OLD AND NEW, Religion and nationalism, American academy of religion, Washington, DC, November 1993
  2. ^ a b c Herzig, s.76
  3. ^ a b Libaridian, s.106
  4. ^ a b FORSNET. "Ermeni Sorunu, Hınçak - FORSNET:". FORSNET. http://www.ermenisorunu.gen.tr/turkce/sorun/armenakan.html. Erişim tarihi: 2009-11-05. 
  5. ^ a b Nalbandian, s.110
  6. ^ a b Taner Akçam, A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility, Metropolitan Books, 2006, s. 42.
  7. ^ Erciyes Üniversitesi I. USAS, s.164
  8. ^ Sakarya 1984, pp. 461-463
  9. ^ Kurdoghlian, Mihran (1996). Hayots Badmoutioun, Volume III. Athens, Greece. ss. 42–44. 
  10. ^ Kurdoghlian, Mihran (1996). Պատմութիւն Հայոց (History of Armenia), Volume III. Athens, Greece. ss. 28–29. 
  11. ^ Nalbadian, s.176-177
  12. ^ Erciyes Üniversitesi I. USAS, s.169
  13. ^ a b Erciyes Üniversitesi I. USAS, s.170
  14. ^ Kaligian, s.32
  15. ^ Erciyes Üniversitesi I. USAS, s.174
  16. ^ Erciyes Üniversitesi I. USAS, s.179
  17. ^ Geifman, Anna. Thou Shalt Kill Devrimci Terörizm Rusya, 1894-1917. ss. 21-22. ISBN 0-691-02549-5. 
  18. ^ a b İbrahim, Richard (1990). Alexander Kerenski: Devrimi First Love. New York: Columbia University Press , pg. 53,54
  19. ^ Berberian, Houri (2001). Ermeniler ve İran Anayasa Devrimi ve 1905-1911. Westview Basın. ss. 116-117. ISBN 0813338174. 

Ek okuma[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Erciyes Üniversitesi I. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Sempozyumu (2007). Hoşgörü Toplumunda Ermeniler, Cilt II, Kayseri. ISBN 978-9944-976-12-2
  • Herzig, Edmund. Armenians Past And Present In The Making Of National Identity A Handbook
  • Kaligian, Dikran 82003) The Armenian Revolutionary Federation under Ottoman Constitutional Rule (1908-1914), Yayınlanmamış Doktora Tezi, Boston College.
  • Libaridian, Gerard J. (2004). Modern Ermenistan: İnsanlar, Ulus, Devlet, İşlem Yayınları. ISBN 0-7658-0205-8
  • Nalbandian, Louise (1963). The Armenian Revolutionary Movement, California University Press, Berkeley.
  • Sakarya, İhsan (1984). İhsan Sakarya. ed (Turkce). Belgelerle Ermeni sorunu (Gnkur. Basımevi bas.). Turkey: Gnkur. Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı yayınları. ss. 492. Hata: Kötü DOI belirtildi. http://books.google.com/books?id=pMEpQgAACAAJ.