Doğuran çekirdekli Hilbert uzayı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Matematiğin bir alt dalı olan fonksiyonel analizde, doğuran çekirdekli Hilbert uzayı noktasal değerlemenin bir sürekli doğrusal fonksiyonel olduğu bir fonksiyonlar Hilbert uzayıdır. Burada, fonksiyonlar Hilbert uzayından kasıt, bahsi geçen uzayın öğelerinin fonksiyonlar olduğudur. Yani söz konusu uzay bir fonksiyon uzayıdır; bununla birlikte aynı zamanda Hilbert uzayı özelliği de taşımaktadır. Benzer bir şekilde, bu tür uzaylar doğuran çekirdekler tarafından da tanımlanabilirler. Bu terimi ilk defa ve aynı zamanda Nachman Aronszajn (1907–1980) ve Stefan Bergman (1895–1977) adlı matematikçiler 1950'de ortaya atıp geliştirmişlerdir.


Her ne kadar bazı gerçel Hilbert uzaylarının doğuran çekirdekli olma özelliği olsa da, bu tür uzaylara verilebilecek örneklerin birçoğu analitik fonksiyon uzaylarından gelmektedir. Bu sebeple, analitik fonksiyonların karmaşık değerli fonksiyonlar olduğunu da gözönüne alarak, Hilbert uzaylarının değişkenlerinin karmaşık sayı olduğunu kabul edelim.

Doğuran çekirdekli Hilbert uzaylarının önemli bir altkümesi yine bu tür uzayların sürekli bir çekirdekle ilintili olanlarıdır. Bu uzayların karmaşık analiz, kuantum mekaniği ve harmonik analizi de içerecek şekilde geniş bir uygulaması mevcuttur.

Tanım[değiştir | kaynağı değiştir]

X herhangi bir küme, H de X üzerinde tanımlı ve karmaşık değerleri olan fonksiyonların bir Hilbert uzayı olsun. X 'teki herhangi bir x için bir

 L_{x} : H \mapsto \mathbb{C}

fonksiyonunu  L_{x}( f )= f(x) olacak şekilde tanımlayalım. Her x için bu fonksiyon doğrusal ve sürekli ise o zaman H'ye doğuran çekirdekli Hilbert uzayı denilir.

Verilen bu özellikler Riesz temsil teoremi'nin önkoşullarına uymaktadır. Bu yüzden, X 'teki her x için H 'de biricik Kx fonksiyonu vardır ve Kx

  f(x) = \langle f,\ K_x \rangle \quad \forall f \in H \quad (*)

özelliğini sağlamaktadır. Kx fonksiyonuna x noktasındaki nokta-değerleme fonksiyoneli adı verilmektedir.

H öğeleri fonksiyon olan bir Hilbert uzayı ve Kx de H 'nin bir öğesi olduğu için, Kx fonksiyonu X 'in her noktasında tanımlıdır. Bu yüzden yeni bir K: X \times X \to \mathbb{C} fonksiyonunu

 K(x,y):=\ \overline{K_x(y)}

olacak şekilde tanımlayabiliriz. Bu K fonksiyonuna Hilbert uzayı olan H 'nin doğuran çekirdeği adı verilir. Riesz temsil teoremi'nin, X 'teki her x için yukarıda (*) ile gösterilen eşitliği sağlayan bir Kx öğesinin biricik olduğunu göstermesi, bize K fonksiyonunun tamamen H tarafından belirlendiğini vermektedir.

Örnekler[değiştir | kaynağı değiştir]

X sonlu bir küme ise ve H de bu küme üzerinde tanımlı ve karmaşık-değerli tüm fonksiyonların uzayı ise, o zaman H 'nin herhangi bir elemanı karmaşık sayıların sonlu bir dizisi şeklinde temsil edilebilir. Eğer karmaşık sayılar üzerindeki iç çarpım kullanılırsa, o zaman Kx fonksiyonu x noktasındaki değeri 1 ve X 'in geri kalan noktalarındaki 0 olan bir fonksiyondur. Bu sebeple, K(x,y) fonksiyonu birim matris olarak düşünülebilir. Çünkü, x=y olduğunda K(x,y)=1, diğer durumda, yani x 'in y 'ye eşit olmadığı durumda ise K(x,y)=0 olacaktır. Eğer X 'in eleman sayısı n ise, bu durumda H ve \mathbb{C}^n eşyapılıdır (izomorftur).

Daha karışık bir örnek olarak ise birim daire D üzerinde tanımlı, karesi toplanabilir holomorf fonksiyonların uzayı olan Hardy uzayı verilebilir. (Hardy uzayı H2(D) ile gösterilir.) Yani bu örnekte, X=D olmaktadır. H2(D) 'nin doğuran çekirdeğinin tanımlardan yola çıkılarak

K(x,y)=\frac{1}{\pi}\frac{1}{(1-x\overline{y})^2}

olduğu gösterilebilir. Bu çekirdek, Stefan Bergman'ın adıyla anılan Bergman çekirdeği'nin de bir örneğidir.

Özellikler[değiştir | kaynağı değiştir]

Doğurma özelliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Yukarıda özelliklerden yola çıkılarak

 K(x,y) \;=\; \overline{K_x(y)} \;=\; \langle K_y,K_x\rangle

eşitliği gösterilebilir. Eğer bulunan bu eşitlikte x ve y eşit alınırsa, iç çarpımın tanımından dolayı

 K(x,x) \;=\; \langle K_x, K_x \rangle \;\geq\; 0, \quad \forall x\in X

elde edilir. Buradan ivedilikle çıkarılacak bir diğer sonuç ise şudur:

 K_x \;=\; 0 \quad \text{ ancak ve ancak } \quad f(x) = 0 \quad \forall \; f\in H.

Birimdik diziler[değiştir | kaynağı değiştir]

\textstyle \left\{  \phi_{k}\right\}  _{k=1}^{\infty} gerdiği kümenin kapanışı H 'ye eşit olan birimdik bir dizi ise, o zaman

 K\left(  x,y\right)  =\sum_{k=1}^{\infty}\phi_{k}\left(  x\right)  \overline{\phi _{k}\left(  y\right)}

eşitliği elde edilir.

Moore-Aronszajn teoremi[değiştir | kaynağı değiştir]

Daha önce doğuran çekirdekli bir Hilbert uzayı vasıtasıyla bir çekirdek fonksiyonunu tanımlamıştık. Bu vesileyle, iç çarpımın özelliğinden yola çıkılarak tanımlanan bu çekirdeğin simetrik ve pozitif tanımlı çekirdek olduğu da elde edilebilir. Bunun tersini ise Moore Aronszajn teoremi vermektedir. Yani, her simetrik, pozitif tanımlı çekirdek doğuran çekirdekli tek bir (biricik) Hilbert uzayını tanımlamaktadır.

Bu teorem, Aronszajn her ne kadar E. H. Moore'a atfetse de ilk defa kendisinin Theory of Reproducing Kernels(Doğuran Çekirdekler Kuramı) adlı eserinde belirtilmiştir.

Teorem K, bir E kümesi üzerinde tanımlı, simetrik ve aynı zamanda da pozitif tanımlı bir çekirdek olsun. O zaman, E üzerinde bir fonksiyon uzayı olan ve K 'nin doğuran çekirdek olduğu tek bir Hilbert uzayı vardır.

Kanıt. E 'deki her x için bir K_x = K(x, \cdot) tanımlayalım.  \{K_x:\ x \in E \} kümesinin doğrusal geren kümesini ise H0 ile gösterelim. H0 üzerinde bir iç çarpımı ise şu şekilde tanımlayalım:


\left \langle \sum_{j=1}^n b_j K_{y_j}, \sum_{i=1}^m a_i K_{x_i} \right \rangle = \sum_{i=1}^m \sum_{j=1}^n \overline{a_i} b_j K(y_j, x_i).

K 'nin simetrik olmasından, bu iç çarpımın da simetrik olduğunu gösterebiliriz. K 'nin pozitif tanımlı bir çekirdek olmasını ise iç çarpımın negatif olmadığını ve 0 değerini ancak "0" fonksiyonu için aldığını gösterebiliriz.

H0 'ın bu iç çarpım altındaki kapanışını ise H ile gösterelim. O zaman, H


f(x) = \sum_{i=1}^\infty a_i K_{x_i} (x)

şeklinde yazılabilen ve aynı zamanda \sum_{i=1}^\infty a_i^2 K (x_i, x_i) < \infty koşulunu sağlayan fonksiyonlardan oluşur. Üstteki toplamın her x için yakınsadığı Cauchy-Schwarz eşitsizliğinden gelmektedir.

(*) eşitliğini gösterebilirsek H gerçekten doğuran çekirdekli bir Hilbert uzayı olacaktır. Yukarıdaki gibi bir  f\in H alalım. O zaman,


\langle f, K_x \rangle = \left \langle \sum_{i=1}^\infty a_i K_{x_i}, K_x \right \rangle
= \sum_{i=1}^\infty a_i K (x_i, x) = f(x)

olur ve ıstediğimizi elde ederiz. Geriye kalan ise bu uzayın teoremde verilen özellikte olan tek bir uzay olduğunu göstermek. Eğer G, K 'yi doğuran çekirdek olarak kabul eden ve fonksiyonlardan oluşan diğer bir Hilbert uzayı ise, E 'deki her x ve y için (*)'ı kullanarak

\langle K_x, K_y \rangle_H = K(x, y) = \langle K_x, K_y \rangle_G \,

elde ederiz. Doğrusallıktan dolayı,  \{K_x:\ x \in E \} kümesinin geren kümesinde \langle \cdot, \cdot \rangle_H = \langle \cdot, \cdot \rangle_G eşitliği elde edilir. Kapanış tek olduğu içinse G = H olur.

Bergman çekirdeği[değiştir | kaynağı değiştir]

Bergman çekirdeği, Cn 'deki açık kümeler üzerinde tanımlanır. Mesela, D üzerinde holomorf olan ve aynı zamanda Lebesgue ölçüsüne göre karesi toplanabilir fonksiyonların uzayını H ile gösterelim. Her yerde 0 'a özdeş olmayan birçok fonksiyon bulunacağı için, aslında bu örnekteki uzayın kuramı bayağı değildir. Bu yüzden, bu H uzayı bir doğuran çekirdekli Hilber uzayıdır ve bu uzayın üzerindeki tanımlı doğuran çekirdeğe de Bergman çekirdeği adı verilir. n = 1 alındığında elde edilen örnek Stefan Bergman tarafından 1922'de verilmiştir.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]