Dinozorların evrimi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Dinozorların evrimini gösteren bir şema

Dinozorlar, 232-234 milyon yıl önce orta Triyas devrinin son zamanı olan Ladinyan döneminde arkozorlardan evrildiler. Dinozorlar iyi araştırılmış bir grup olup kafatası alnının üst kemiğinin mevcut olmaması, önkol ile omuz eklemi arasındaki uzun kol kemiği olan humerus üzerinde deltopektoral aralık çıkıntısının eksikliği gibi birçok özellikler incelenerek tanımlanırlar.[1]

Arkozorlardan dinozorlara[değiştir | kaynağı değiştir]

İlk dinozorların ortaya çıkışına kadar uzanan süreç, 250 milyon yıl ile tarihlendirilen Proterosuchidae, Erytrosuchidae ve Euparkeria gibi erken dönem arkozor fosillerinden 232-236 milyon yıl önce orta Triyas döneminde yaşamış Ticinosuchus gibi arkozorların fosillerine kadar takip edilebilir. Timsahlar (Crocodylomorpha), orta Triyas dönemi arkozorların hayatta kalan ve günümüze kadar ulaşmış olan torunlarıdır.[1]

Dinozorlar, kuşların ((Saurischia), üç boynuzlu bir dinozor türü olan Triceratopsların (Ornithischia) ve bunların torunlarının son ortak atası olarak tanımlanabilir. Bu tanımla beraber, pterozorlar ve birkaç arkozor türü daha bu dinozor sınıflandırmasının dışında kalır. Yanlışlıkla uçan dinozorlar olarak da adlandırılan Pterozorlar, deriden yapılma kanatlarıyla Mezozoik dönemin semalarında uçan ve uçucu hayvanlar arasında da en büyük boyutlara ulaşmış olan bir sürüngendir. Schleromochlus (220-225 milyon yıl önce), Lagerpeton (230-232 milyon yıl önce) ve Marasuchus (230-232 milyon yıl önce) dinozor tanımının dışında kalan arkozor genusu içinde yer alır.

En eski dinozorlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Bilinen ilk dinozorlar, boyları bir metreden iki metreye kadar ulaşan ve iki ayak üzerinde bipedal yürüme özelliğine sahip etçil beslenen avcılardı.

Bazı ortak özelliklere sahip olmakla beraber bulunan kalıntıların tümünün kafatası dışında kalan vücut kemiği fosilleri içermesi yüzünden tam olarak bir dinozor olup olmadığı tanımlanamamış olan Spondylosoma türüne ait fosiller yaklaşık 230-232 milyon yıl öncesine aittir.[1] İlk bulunan dinozor fosilleri arasında, Saurischia (kertenkele kalçalı dinozor), Saturnalia (225-232 milyon yıl önce), Herrerasaurus (220-230 milyon yıl önce), Staurikosaurus (muhtemelen 225-230 milyon yıl önce), Eoraptor (220-230 milyon yıl önce), Alwalkeria (220-230 milyon yıl) yer alır. Saturnalia belki kalça kemikli bir dinozor veya ön saropodlar içinde yer alan bir dinozor olabilir. Buna karşı diğerleri temel olarak sürüngen-benzeri kalça kemikli dinozorlardır.

Dino evol 1 modificated ES.svg
A. Eoraptor, (erken dönem Saurischia), B Lesothosaurus, ilkel kuş kalçalı dinozor, C Staurikosaurus (Saurischia) kalça kemiği, D Lesothosaurus kalça kemiği

Yukarıdaki görselde görüleceği gibi, erken dönem ilkel kertenkele kalçalı dinozorlar, günümüz timsahlarından ziyade belirgin bir şekilde ilk dönem ilkel kuş kalçalı dinozorları andırırlar. Bu anlamda sürüngen-benzeri kalça kemerlere sahip dinozorlar, pelvis kalça kemerindeki kemiklerin atasal yapısını korumuş olmasıyla kuş-benzeri kalça kemerine sahip diğer dinozorlardan ayrılırlar. Diğer bir fark ise kafatası yapısı olup kuş kalçalı dinozorların üst kafatası daha sağlam yapılıdır ve otçul beslenmeye uyum sağlamış olmanın bir göstergesi olarak alt çenenin çene bağlantısı birbiriyle daha esnek bir şekilde birleşmiştir. Bu durum özellikle Lesothosaurus örneğinde rahatça görülebilir.

Dinozorların sınıflandırılması[değiştir | kaynağı değiştir]

Kertenkele kalçalı dinozorlar (Saurischia)
Herrerasauridae Herrerasil.jpg Herrerasaurus Staurikosaurus
Theropoda
Coelophysoidea Coelophysis silhouette.jpg Coelophysis Liliensternus Dilophosaurus
Neotheropoda
Ceratosauria Ceratosil.jpg Ceratosaurus Majungasaurus Carnotaurus
Tetanurae
Megalosauroidea Spinosaurus silhouette.jpg Spinosaurus Suchomimus Torvosaurus
Avetheropoda Tyrannosaurus silhouette.jpg Allosaurus Tyrannosaurus Velociraptor
Sauropodomorpha
Prosauropoda Massospondylus silhouette.jpg Anchisaurus Plateosaurus Massospondylus
Sauropoda
Bazal Sauropodalar Basal sauropod silhouette.jpg Mamenchisaurus Shunosaurus Omeiosaurus
Neosauropoda
Diplodocoidea Diplosil.jpg Diplodocus Apatosaurus Amargasaurus
Macronaria Brachiosaurus silhouette.jpg Brachiosaurus Camarasaurus Ampelosaurus
Kuş kalçalı dinozorlar (Ornithischia)
Heterodontosauridae Heterodontosaurus silhouette.jpg Heterodontosaurus Abrictosaurus
Genasauria Thyreophora
Bazal Thyreophoralar Scelidosaurus silhouette.jpg Scelidosaurus Scutellosaurus
Eurypoda
Stegosauria Stegosaurus silhouette.jpg Stegosaurus Kentrosaurus Huayangosaurus
Ankylosauria Ankylosaurus silhouette01.jpg Euoplocephalus Edmontonia Ankylosaurus
Cerapoda Marginocephalia
Pachycephalosauria Pachycephalosauria silhouette.png Prenocephale Pachycephalosaurus Stegoceras
Ceratopsia Protoceratops silhouette.jpg Triceratops Protoceratops Torosaurus
Ornithopoda
Bazal Ornithopodlar Hypsilophodon silhouette.jpg Hypsilophodon Agilisaurus Leaellynasaura
Iguanodontia Parasaurolophus silhouette.jpg Iguanodon Edmontosaurus Parasaurolophus
Ayrıca bakınız Dinozorlar listesi.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c Weishampel, Dodson & Osmolska, 2004, The Dinosauria

Kitaplar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • (İngilizce) Kevin Padian, and Philip J. Currie. (1997)《Encyclopedia of Dinosaurs》Academic Press. ISBN 0-12-226810-5.
  • (İngilizce) Paul, Gregory S. (2000)《The Scientific American Book of Dinosaurs'》St. Martin's Press. ISBN 0-312-26226-4.
  • (İngilizce) Paul, Gregory S. (2002)《Dinosaurs of the Air: The Evolution and Loss of flight in Dinosaurs and Birds》Baltimore: The Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-6763-0.
  • (İngilizce) Weishampel, David B. (2004)《The Dinosauria》University of California Press; 2nd edition. ISBN 0-520-24209-2.