Dayk

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Dayk[değiştir | kaynağı değiştir]

Ortamdaki bir kayacın içerisinde daha önceden var olan ya da sonradan gelişen bir çatlak içerisine ilerleyen kaya tabakasıdır. Eğer çatlak katmanlı bir kaya tabakası içinde gelişiyorsa burada oluşan yapıya “hendek” ya da “eşik” denir.

Dayklar çevresindeki kayaçları keser konumda bulunan, yüzeyleri hemen hemen birbirine paralel; kalınlık, uzunluk oranları oldukça fazla olan magmatik kayaç kütleleridir. Kalınlıkları birkaç cm ile birkaç km arasında değişir.

Oluşumu[değiştir | kaynağı değiştir]

Dayklar daha önce oluşmuş fay ve çatlak sistemlerinde oluşabileceği gibi magma ocağındaki yüksek basınç ve sıcaklik sonucu üstteki kayaç kütlerinin parçalaması ile ortaya çıkan çatlaklarda da oluşabilir. Işınsal, koni ve çember şeklinde gelişen dayklar gözlenir.

Bantlı gnays içerisine granit sokulması.

Dayk magmandan gelen malzeme ile yani lavların sokulması ile oluşmuş ise bunlara ”magmatik Dayk”. Çatlaklar içerisine sedimanter malzemenin dolması ile oluşuyorsa bunlara “Sedimanter Dayk” denir. Birbirine yaklaşık olarak paralel olan, çok sayıdaki dayka “dayk toplulukları” adı verilmektedir.

Arran adası güneyinde bulunan hendekler (iskoçya)

Doğada bilinen en büyük Dayka örnek olarak Rodezya’da kalınlığı 4 km, uzunluğu 450 km olan “Büyük Dayk” verilmektedir.

Işınsal Dayklar(radyal)[değiştir | kaynağı değiştir]

Magmatik bir kütlenin çevresinde görülen ve kütleye dik olarak kilometrelerce uzanan dayklardır. Magmatik kütle merkez olmak üzere, birkaç yöne farklı açılarla uzana bilirler.

Çember (ring) ve Koni (cone sheets) Şekilli Dayklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Yükselmekte olan magmanın üst kısmındaki kayaçlara yaptığı basınç sonucu ortaya çıkan çatlakların, magma tarafından doldurulması ile meydana gelirler. Çember dayklarının çapları 6 km civarındadır, ancak çapı birkaç yüz metre veya 20–25 km olanları da mevcuttur.

*Batolit (Batholith)[değiştir | kaynağı değiştir]

Derinlere doğru giderek genişleyen ve yeryüzünde 100 km2’den daha geniş, yaklaşık elips şeklinde bir alan kaplayan, çok büyük magmatik kayaç kütleleridir. Batolitlerin kenarları komşu kayaçların doğrultuları ile uyumlu olabildiği gibi, komşu tabakaları değişik açılarda kestiği de gözlenebilir. Kenar zonlarına doğru kısmen değişik bileşimler de gösterebilirler. Batolite benzeyen, ancak yeryüzünde kapladığı alan 100 km2’den küçük olan magmatik kayaç kütlerine ise “kütük (stock)” adı verilir. Doğada bilenen en büyük batolitler Kuzey Amerika’da Alaska ve İngiliz Kolombiya’sı arasında uzanan “Kıyı Sıradağları Batoliti (Coast Range Batholith)” örnek olarak verilebilir. Bu yaklaşık 1800 km uzunluğunda, 120–200 km genişliğinde ve 180.000 km2’üzerinde bir alan kaplayan batolittir.

Yosemite Ulusal Parkında bir batolik
Kireç taşını kesen diyabaz dayk Arizona.
Gunnison National Park, Colorado Black Canyon USA HENDEKLER

.

kireç taşlarını kesen diyabaz dayk , Utah.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

http://en.wikipedia.org/wiki/Dike_(geology)

http://tr.wikipedia.org/wiki/Batolit