Cibranlı Halit

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Cibranlı Halit
Miralay Cibranlı Halit Bey
Doğum Muş
Ölüm Bitlis
Bağlılığı Osmanlı Devleti
Türkiye Cumhuriyeti
Hizmet yılları 1902-1924
Rütbesi Miralay
Birimleri Filistin Cephesi, İran ve Erzurum Cephesi
Savaşları/Çatışmaları I. Dünya Savaşı, Kurtuluş Savaşı

Miralay Cibranlı Halit Bey (Kürtçe: Xalit Begê Cibirî veya Xalîd Beg Cîbran; 1882; Varto, Muş - 14 Nisan 1925, Bitlis), Osmanlı Devleti ve Türkiye Cumhuriyeti ordusunun subayı. Kürt İstiklal Komitesine başkanlık ettiği ileri sürülmektedir.

Gençlik ve askerlik[değiştir | kaynağı değiştir]

1882 yılında Muş'un Varto (Gumgum) ilçesinde doğdu. Babası Cibran aşireti'nin reisi Mahmut Bey'di. İstanbul'da bulunan Aşiret Mektebi'ni bitirdikten sonra Harbiye Mektebi Aşiret Sınıfı'na girdi, ve Erkan-ı Harp Mektebi'ne alınan tek Kürt kökenli Harbiye Mektebi Aşiret Sınıfı öğrencisi oldu.[1] Bu okulu Yaver Yüzbaşı rütbesiyle bitirerek Osmanlı Ordusu'na katıldı ve ilk görev yeri Filistin cephesine gönderildi.

I. Dünya Savaşı'nın başlaması üzerine Filistin'den Varto'ya çağrıldı. Cibran aşireti mensuplarından oluşan dört hafif süvari alaylarının başına geçti ve Rus ordusuna karşı, "Cemé Zoro ve Arpa Deresi" arasındaki mıntıkaların da savaştı. Bu savaşta " Ruslara kök söktüren" kişi diye tanındı.Gösterdiği kahramanlıktan dolayı miralaylık rütbesine terfi edildi. Birinci Dünya Savaşı'nın bitmesiyle yeniden Varto'ya yerleşti ve Kürtlerin istiklali için faaliyetlere başladı. Kürtler arasındaki faaliyetleri dikkati çekince(özellikle Alevi ve Suni Kürt aşiretlerini bir araya getirmek için Dersim ve Varto'da toplantılar yaptı), Ankara Hükümeti ile arası açılmaya başladı. 1920 yılında, rütbesi dondurulmak süretiyle Erzurum Garnizonu'na pasif bir göreve atandı.

Paris konferansı[değiştir | kaynağı değiştir]

Cibranlı Albay Halit, 1919 yılında Şerif Paşa ile birlikte Paris Konferansında Kürt delegesi olarak çalıştı. 1 Mart 1920 tarihinde konferansa bir Kürdistan haritası sundu. Doğu illerinin paylaşımı konusunda Ermeni Boğos Nubar Paşa ile mutabakata varılmasını sağladı. Sevr Anlaşması maddelerine dayanarak Kürt Teali Cemiyeti başkanı Seyit Abdülkadir ve TBMM mebusu Yusuf Ziya Bey ile temasa geçerek milletler cemiyetine başvurmak istedi. Ermeniler ile doğu illerinin paylaşılması konusu gündeme gelince birçok aşiret ve kişilerden tepkiler aldı. Sözgelimi Said Nursi doğu illerinin İngiliz himayesinde ve Sevr Anlaşması altında paylaşılması fikrini lanetleyen yazılar yayınladı.[2][3]

Kürdistan İstiklâl Komitesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Cibranlı Halit Bey, gizli Kürdistan İstiklal Komitesi'ni 24 arkadaşı ile beraber 1920'lerin sonunda Erzurum'da kurdu. Gizli faaliyet gösteren cemiyet, 1923 Lozan Anlaşmasının imzalanmasından sonra kitlesel bir faaliyete başladılar. Genel bir Kürt ayaklanması hazırlıklarına devam ederken 20 Aralık 1924'te Erzurum'da tutuklandı ve Bitlis'e götürüldü. Bitlis'te kurulan Bitlis Divan-ı Harbi Umumi'de yargılandı. Yargılamanın kimler tarafından ve nasıl yapıldığı, mahkeme tutanak ve kararları hala açılmadı. Sadece 1925 Ayaklanmasının planlayanlar olduğu ve devletin zamanın tedbir alarak bunu açığa çıkardığı Şark İstiklal Mahkemesi Savcısı Ahmet Süreyya Örgeevren tarafından ifade edildi. İdama mahkum edilen Kürdistan İstiklal Komitesi Başkanı Cibranlı Halit Bey, Yusuf Ziya Bey, Yusuf Ziya'nın kardeşi Teğmen Ali Rıza Bey, Yusuf Ziya'nın damadı Faik Bey ile Molla Abdurrahman ile birlikte Bitlis'te [4]asılarak idam edildiler.[5]==

Savaşları[değiştir | kaynağı değiştir]

I. Dünya Savaşı Doğu Cephesi[6]

Akrabalık[değiştir | kaynağı değiştir]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Cıbranlı
Mahmud Bey
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şeyh Said
 
Fatma Hanım
 
Cıbranlı Miralay
Halit Bey
 
Güllü Hanım
 
Binbaşı
Kasım Bey
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Not[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Kürt Teali cemiyetinden PKK'ya", Avni Özgürel, 02 Aralık 2007, Radikal Gazetesi
  2. ^ Ergün Baybars, İstiklal Mahkemeleri, s.219
  3. ^ İslam Ansiklopedisi Kürtler maddesi s.1089-1106
  4. ^ Tahsin Sever, 1925 Hareketi Azadi Örgütü, Doz Yayınları, 2010, İstanbul, 1. Basım, s.142.
  5. ^ Mehmet Nuri Dersimi, Dersim Tarihi, Eylem Yayınevi, İstanbul, s.153, Uğur Mumcu, Kürt - İslam Ayaklanması 1919-1925, Tekin Yayınları, İstanbul, 1991, s.102, 204. Dersimi'ye göre 15 Nisan 1925.
  6. ^ Dr. A. Hawramani, Piranlı Şex Said Devrimi, Türkçe çevirisi: Aris Arda, Newroz.com

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]