Capoeira

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Git ve: kullan, ara

Capoeira, (ka-pu-ey-ra şeklinde okunur) Brezilya'ya özgü, Afrika kökenli bir dövüş sanatıdır. Brezilya Portekizcesi'nde kelime anlamı büyük ormanlarda küçük ağaçsız alandır. Dövüş sanatının adı da buradan gelmektedir.

Capoeira oyuncuların oluşturduğu bir halkanın, yani ringin, içinde oynanır. Halkayı oluşturan oyuncular alkış tutup şarkı söylerlerken iki oyuncu grubun liderini selamlayarak ringe girer ve dövüşmeye başlarlar. Ringin lideri genelde seviyesi en yüksek olan oyuncu, ya da berimbau'yu çalan kişidir. Her ne kadar amaç iki oyuncunun birbirlerinin hareketlerini dikkatle izleyerek uyum içinde hareket etmesi ise de işlerin kızıştığına sıklıkla rastlanır. Özellikle topluma açık performanslarda bu uyum özelliği ve akrobasisi ön plana çıkarıldığı için çoğu kişi tarafından dans olarak görülmektedir. Fakat capoeira'nın dövüş sanatı olduğu unutulmamalıdır.

Günümüzde Capoeira
Günümüzde Capoeira

Konu başlıkları

[değiştir] Tarihçesi

Afrika'dan getirilen köleler Avrupa kökenli sahiplerine karşı büyük çaplı bir isyan çıkarmaya niyetlenir. Geliştirdikleri bu dövüş sanatını müzik eşliğinde, yerel bir dansmış gibi yaparak sahiplerinin isyana dair şüphe edinmemeleri amaçlanmıştır. İsyancı köleler gruplar halinde kaçar ve orman içlerindeki Qualimbos"larda(Okunuşu-"Kilombus") pusu kurar. Capoeira'da birçok hareket el üzerinde durularak yapılır. Bunun sebebi at üzerinde iz süren sahiplerini "Senioras"(Okunuşu-Senyoras=Sahip demek) tekme ile attan düşürebilmektir.

Brezilya'da kölelerin özgürlüğünü kazanmalarından sonra genelde bir fakir etkinliği olan capoeira yavaş yavaş yeraltına inmeye başlamış ve zamanla çetelerin bir numaralı silahı haline gelmiştir. Daha sonra özellikle Mestre Bimba'nın ve ondan sonra gelen öğrencilerinin çabalarıyla hem Brezilya'da hem de dünyanın dört bir yanında daha da yaygınlaşmış ve yasadışı nitelemelerden sıyrılmayı başarmıştır. Özellikle ilk öğrencilerin beyaz olması, Mestre Bimba'nın capoeira'nın bir siyah sporu olarak yasa dışılık ve ırkçılıktan kurtulmasını sağlamak içindir.[1] Mestre Bimba'nın halen yaşamakta olan ilk öğrencileri ders vermeye devam etmektedir. Bu öğrencilerden Mestre Acordeon'un San Francisco, Kaliforniya ve Mestre Suassuna'nın Salvador, Bahia'da akademileri bulunmaktadır.

Tabii capoeira hakkında farklı kaynaklardan farklı bilgiler elde edilmektedir. Genel olarak kayıtlı olmayan bu bilgiler, capoeiranın ustalarının öğrencilere anlattığı hikayelerden ve oyun sırasında söylenen şarkılardan gelir. Bu nedenle çelişkiler ve eksiklikler olması doğaldır.

[değiştir] Türleri

Capoeira hareketlerinden biri
Capoeira hareketlerinden biri

Angola ve Regional olmak üzere iki genel tarzı vardır. Bunların dışında berimbaudan çıkan belli ritimlere göre oynanan oyunlar vardır: banguela, iuna, muidinho gibi.

[değiştir] Angola

Yavaş bir ritimle yere yakın oynanır. Amaç kurnazlık ve çeviklikle rakibi alt etmektir. İlk capoeira örneklerine daha yakın olduğu varsayılır. Mestrelerin oyunu da denmektedir. Müzik yavaş başlar ve oyunda buna bağlı olarak yavaştır. Angola oyunları uzun sürer ve bu süre içerisinde müzik hızlanır. Müzikle birlikte oyun da hızlanır. Müziğin ritmi ve şarkının sözleri oyunun karakterini etkiler. Yavaştan hızlıya doğru giden sadece bedenin değil aklında sınırlarının zorlandığı, mandinga adı verilen kandırma, kurnazlık oyunlarının bulunduğu bir tarzdır. Ayrıca en zengin orkestra angolada bulunur.

[değiştir] Regional

Martelo do Chao
Martelo do Chao

Bu tarz oyun yeri gelince oldukça hırçınlaşabilir. Regional, Mestre Bimba tarafından yaratılmıştır.

[değiştir] Banguela

[değiştir] İuna

Akrobasi ye dayalı jogoların yapıldığı oyun stilidir ve bu oyuna sadece formado (graduado) ve üstü seviyesine sahip capoeirista lar girebilir

[değiştir] Muidinho

Muidinho, Mestre Suassuna'nın tasarladığı bir oyun (joga) biçimidir. Oldukça zor bir stil olarak amacı dar alanlarda capoeira becerilerini sergileyebilmektir. Mestre Suassuna muidinho eğitimini öğrencilerinin bir masanın üstünde ya da altında oynayabilmelerine göre vermektedir.[2] Tasarlama bir oyun olduğundan hareketler önceden belirlenmiştir ve genellikle halihazırda düzenlenmiş bir sıralamayla yapılmaktadır.

[değiştir] Capoeira'da Seviyeler ve İlgili Terimler

  • Capoeirista: (Ka-pu-e-ris-ta şeklinde okunur) Capoeira yapan kişi.
  • Mestre: Capoeira'da ulaşılan en yüksek mertebe. Mestre Acordeon ve Suassuna gibi büyük mestrelere Grand Mestre de denmektedir.
  • Contra Mestre ya da Mestrando: Okuluna göre ismi değişen bu seviye mestrenin bir altındaki derecedir ve mestreden sonraki en önemli mertebedir.
  • Professor(a): Contra Mestre/Mestrando'dan önceki hocalık seviyesidir. Eğer eğitmen bayansa sonuna 'a' eklenir. Bunun nedeni Latin kökenli bir dil olan Portekizce'nin nesne ve öznelere cinsiyet vermesi, fiileri buna göre çekmesidir.
  • Instrutor(a): Formado(a)/Graduad(o)(a)dan sonra gelen eğitmenlik seviyesidir. Yine eğer eğitmen bayansa ismin sonuna 'a' eklenir.
  • Formad(o)(a)/Graduad(o)(a): Bu seviyenin ismi de okuluna göre değişiklik göstermektedir. İlk hocalık seviyesidir. Öğrenci eğitmen yardımcılığını tamamlamış ve resmi bir eğitmen olmuştur. Yine sonundaki harf öğrencinin cinsiyetine göre değişir.
  • Monitor(o)(a): Eğitimini tamamlamış öğrencilere verilen isimdir. Bu öğrenciler asistan olarak ders verebilirler. İsimlendirme de yine Portekizce cinsiyet kuralı geçerlidir.
  • Estagiero: Bazı okullarda geçiş süreci için öğrenciye bu stajyer ismi verilir. Öğrenci hazır olduğunda genellikle graduad(o)(a) olur.
  • Batizado: Kelime anlamı vaftiz olan bu seremoni, Capoeira'da öğrencilerin okula alınması ve ilk corda(o)larını aldıkları büyük bir festivaldir. Genelde batizadolarda yeni öğrenciler corda(o) alırken, eski öğrencilerin de seviyeleri yükselir. Bunların gerçekleşmesi için öğrencinin genellikle yılda bir kez yapılan bu etkinliğe katılması gereklidir. Aksi takdirde seviye değişimleri ya da okula dahil olma işlemi gerçekleşmez. Bu törenler Capoeira'nın Afrika kökenlerinin temsilidir.
  • Corda(o): Öğrencilerin seviyelerini gösteren bir çeşit kemer sistemidir. Bazı okullar corda, bazıları cordao kullanmaktadır. Corda genellikle fabrika yapımı, aslen kirli beyaz olan ve daha sonradan Mestre tarafından seviye renklerine boyanan bir kemerdir. Cordao ise farklı renklerde iplerin alınıp öğrenciler tarafında örülmesiyle hazırlanan bir kemer çeşididir. Okuluna göre değişen kemer sistemlerinin renkleri de genel olarak iki grupta toplanabilir. Bir sistemde Brezilya bayrağının renkleri kullanılırken, diğer sistemde içinde sarı, turuncu, kırmızı, mor gibi her biri farklı anlam ifade eden bir renk çeşitlemesi bulunur. Bu durumda farklı okullarda seviyelerin gösterilmesinde bir standart bulunmamaktadır. Örneğin Mestre seviyesi bazı okullarda beyazken, bazı okullarda kırmızı ya da siyah olabilir.

[değiştir] Capoeira'da Kullanılan Müzik Aletleri

Berimabu çeşitleri
Berimabu çeşitleri
Berimabu'nun diğer parçaları: caxixi, dobrao ve baqueta
Berimabu'nun diğer parçaları: caxixi, dobrao ve baqueta

Capoeira müziğini yapan gruba Bataria denmektedir. Genelde batariada şu aletler bulunur:

  • Berimbau: (Birimbau diye okunur) Capoeira'da kullanılan en önemli müzik aletidir. Kökleri Afrika'ya kadar dayanmaktadır. Eski zamanlarda Capoeirista'ların (Capoeira yapan kişi) Berimbau'nun ucuna jilet, bıçak gibi keskin aletler yerleştirerek silah olarak da kullandıkları söylenir. Berimbau aslında çok basit bir formata dayanan ama oldukça farklı tınılar elde edebilen bir alettir. Ayrıca farklı tonlarıve görevleri olan berimbau'lar vardır. Berimbau altı parçadan oluşur. Bunlar:
  • Verga: Berimbau'nun "gövde" kısmıdır. Bambu, rotan gibi çok yumuşak olmayan, eğilme kapasitesi olan ama kolay kırılmayan ağaçlardan yapılır. Genelde bir metre civarında bir uzunlukta olur.
  • Arami: Bu aslında basit bir çelik teldir. Brezilya'lı capoeirista'lar bunu eski kamyon lastiklerinin içlerinden çıkarırlar. Bu tel daha sonra zımparalanarak temizlenir, ucuna atılan bir düğümle verga'ya bağlanarak yukarıdan gerilir. Böylece berimbau'u akor yapmış olursunuz.
  • Cabaça: (Kabasa diye okunur) Bu parça bildiğimiz kabağın kurutulup içinin oyulmasıyla yapılır. Arkasına açılan iki deliğe bağlanan bir iple berimbau'a eklenir.
  • Dobrao: Dobrao metal bir para olabileceği gibi deniz kenarında bulunan, elinizin rahat edeceği büyüklükte bir taş da olabilir. Bu parça berimbau çalınırken aramiye değer ve bu şekilde "nota" oluşturur.
  • Caxixi: (Kaşişi diye okunur) Caxixi sepet gibi örülen sonra içine koyulan bilimum fasulye, boncuk gibi şeylerle sallanarak müziğe ses katan bir parçadır.
  • Baqueta: (Baketa diye okunur) Yine rotan, bambu gibi ağaçların arta kalan, daha ince parçalarından yontularak yapılan bu parça bir çeşit bagettir ve aramiye vurularak berimbau'un asıl sesini verir.

Aslında fakir Brezilya halkının sokaktan toplayıp yapabilecekleri kadar basit tutulan bu müzik aletini, her öğrencinin kendisinin yapması adettendir ve capoeira eğitiminin bir parçasıdır.

Atabaque
Atabaque

Atabaque: (Atabaki ya da atabake şeklinde okunur.) Brezilya'lı Afrika'lılara özgü ve elle çalınan bir davuldur. Deri kısmı genelde manda derisinden yapılır, dekorasyon olarak da çoğunlukla tüylü bırakılmaktadır. Capoeira'nın genel ritmini sağlamak için kullanılır. Ayrıca maculelê, samba de roda ve afoxe danslarında da kullanılır.

  • Pandeiro: Genel anlamda Türk tefini andıran bu müzik aletinin teften en büyük farkı zillerinin daha büyük olması, daha ağır bir metalden yapılması ve tınlamayı en aza indirmek için zillerinin dışa dönük değil, içe dönük olmasıdır.
  • Agogo: Tahta, plastik ya da demirden olan agogo bir sopa aracılığıyla çalınan en temel ritim aletlerinden biridir. Eğer demirden yapılırsa ziller grubuna girebilir.

[değiştir] Maculelê ve Samba de Roda

Ana madde: Maculelê
Ana madde: Samba de Roda

Maculelê ve Samba de Roda aslında doğrudan capoeira olmayıp zamanla capoeiraya eklenip onun bir parçası olmuş danslardır. Maculelê, capoeira çemberinin ("Roda"- Hoda diye okunur) içinde aslen facâo adı verilen bıçaklarla ama genellikle sopalarla yapılan bir çeşit eşli danstır.

Çemberin sambası şeklinde çevrilebilecek olan samba de roda ise Brezilya'lıları samba dansının capoeiradan sonra yapılan ve yine eşli olarak Çemberin içinde oynanan bir çeşididir. Dövüşün bittiğini ve artık beraber dans edip eğlenme zamanı geldiğini belirtir. Özellikle capoeira felsefesindeki kardeşlik ve anlayışın göstergesidir.

[değiştir] Capoeira Hakkında Başvurulabilecek Bazı Kaynaklar

Capoeira üzerine kaynaklar genellikle Brezilya'da veya ABD'de çıkmıştır ve Türkçe'de bulunmamaktadır. İngilizce kaynaklardan bazıları şunlardır:

[değiştir] Türkiye'deki Capoeira Okulları

Capoeira au animasyon
Capoeira au animasyon

Bugün dünyada birçok Capoeira okulu bulunmaktadır ve hepsini burda saymak mümkün değildir. Ama Türkiye'deki akademilerin listesi verilebilir.

[değiştir] Notlar

  1. ^ Mestre Acordeon ile kişisel görüşme, Seattle, Ağustos 2005
  2. ^ Mestre Suassuna ile kişisel görüşme, Brezilya, Aralık 2005
"http://tr.wikipedia.org/wiki/Capoeira"'dan alındı