Birleşik cümle

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Birleşik Cümle sayfasından yönlendirildi)
Atla: kullan, ara

Birleşik cümle veya bileşik cümle, bir ana (temel) cümle ile onun anlamını tamamlayan bir veya daha fazla yardımcı cümleden (yan cümlecik) meydana gelen cümledir.[1] Birleşik cümlelerde ana yüklemin haricinde yargı veya eylem bildiren başka sözcükler de bulunur. Aşağıdaki örneklerde yardımcı cümleler eğik çizgi (/) ile ayrılmıştır ve bazı noktalama işaretleri anlatım kolaylığı açısından kullanılmamıştır:

  • Gittin / sanıyordum.
  • Otobüs zamanında gelmezse / geç kalacağız.

Ana cümlenin yükleminin bildirdiği yargıya temel yargı denir. Örneğin yukarıdaki örneklerde "sanıyordum" ve "geç kalacağız" yüklemleri temel yargıları bildirmektedir.

Çeşitleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Şartlı[değiştir | kaynağı değiştir]

Şartlı bileşik cümlelerdeki yardımcı cümleler dilek-şart eki "-se" ile oluşturulur:

  • Yarın hava güzel olursa / gezmeye gideceğiz.
  • Dikkatle dinlersen / hemen anlarsın.
  • Artık demir almak günü gelmişse zamandan /
Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan (Sessiz Gemi, Yahya Kemal Beyatlı)

Şartlı bileşik cümleler Türkçenin aslî bileşik cümle çeşididir.[1] Dikkat edilirse Türkçede "Dizinde ağlasam." cümlesi gibi, dilek-şart kipinin basit bir cümlede yüklem olarak kullanıldığı cümleler oldukça sınırlı sayıdadır. Bu nedenle dilek-şart ekinin aslî görevi bileşik cümle oluşturmaktır.

ki'li[değiştir | kaynağı değiştir]

ki'li bileşik cümle, yardımcı cümlenin "ki" bağlacı ile oluşturulduğu cümlelerdir:

  • Duydum ki / unutmuşsun gözlerimin rengini.
  • Görüyorum ki / çalışmışsın.
  • Şu çocuk / ki kendisi sınıf arkadaşım olur / bu semtin en iyi futbolcusudur. (bkz. parantez cümlesi)

Bazı kaynaklarda ki'li bileşik cümle hatalı olarak "ilgi bileşik cümlesi" olarak adlandırılır. ki bağlacı, ilgi zamiri -ki ile karıştırılmamalıdır.

İç içe[değiştir | kaynağı değiştir]

İç içe bileşik cümle, yardımcı cümlenin "tam bir cümle" olduğu bileşik cümle türüdür. Yardımcı cümle ana cümlenin öğelerinden birini meydana getirmekle birlikte kendine ait yüklemi bulunur:

  • Güneş doğdu mu / kalkarım.
  • İş bitiyor / sayılır.
  • Gittin / sanıyordum.
  • Buraya gel / dedi.[2]

Girişik[değiştir | kaynağı değiştir]

Girişik bileşik cümleler, yardımcı unsurun bir fiilimsi ile oluşturulduğu cümlelerdir:

  • Beni soran adam / şu muydu? (sıfat-fiil)
  • Havaların ısınması / tatilcileri sevindirdi. (isim-fiil)
  • Döndüğünü duyunca / hemen geldim. (zarf-fiil)

Fiilimsiler, cümlede isim soylu sözcükler gibi kullanılan fiillerdir. Fiilimsiler ile oluşturulan cümleler bazı kaynaklarda bileşik cümle kabul edilmez.[3]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Ergin, Muharrem. Üniversiteler İçin Türk Dili. İstanbul: Bayrak Yayım, 2009.
  1. ^ a b Ergin 380
  2. ^ Ergin 382
  3. ^ Ergin 379-383