Arapgir, Malatya

Arapgir
Malatya Siyasi Haritası
Harita
Türkiye'de bulunduğu yer
Bilgiler
Toplam nüfus:	11128
Şehir nüfusu:	10.180
İlçe nüfusu:	17.070
Nüfus itibariyle:	2000
Yüzölçümü:	1143 km²
Koordinatlar	°′N, °′E
Genel bilgiler
Ülke:	Türkiye
Coğrafi Bölge:	Doğu Anadolu
İl:	Malatya
Plaka:	44
Kaymakam:	Ercan Turan
Kaymakamlık web sitesi: Arapgir Kaymakamlığı

Arapgir Kozluk Çayı

Arapgir, Malatya'nın, 39 derece - 05 dakika kuzey paralelleri ile 38 derece - 30 dakika doğu meridyenleri üzerinde yer alan bir ilçesidir. Arapgir'in eski adı Daskuzadır. Daskuza (Arapgir) civarındaki yerleşim birimlerinin en eskilerinden olup, Malatya ili ile yaşıt sayılabilir. Toplam Nüfusu 17.070 (2000 Genel Nüfus Sayımı'na göre). Şehir Merkezi Nüfusu 10.180 (2000 Genel Nüfus Sayımı'na göre).

Tarih

Arapgir 1021 yilinda Ermeni Vaspurakan krali Senekerim tarafindan kurulmustur. 1070 yilina kadar Ermeni kralligi olarak kalmis; Bizans kralligi ile yakin iliski icerisinde bulunmustur. 1070 yilindan sonra Anadolu Selçuklu Devleti idaresine, Selçukluların Moğollar'a Köse Dağı Savaşı'nda yenilmesinden sonra Moğolların, Anadolu Beylikleri'nin kurulmaya başladığı dönemde Karakoyunlar'in eline geçer. 1515 Çaldıran Savası'ndan sonra Osmanlı Devleti'nin egemenliği altına girer.

1518 yılında tutulan ilk Osmanlı Tesnit Tahrir defterinde Diyarbakır eyaletinin 12 sancağı bulunmaktaydı. Bu defterde Arapgir de yer almakta ve 10. sırada bulunmaktaydı.1927-1928 tarihli Türkiye'de devlet salnamesinde ise Arapgir Malatya'ya bağlı bir kaza olmuştur. İlçenin yüzölçümü 956 km2'dir.

1830'lu yillarda Arapgir tekstil urunleriyle dunyaca un salmistir.

Konumu

İlçe, engebeli ve dağlık bir bölgeye sahiptir. Doğu Anadolu Bölgesinin batı kesiminde, Yukarı Fırat Bölümünde, Fırat Vadisinin batı yakasında, Malatya iline 114 km mesafede yer almaktadır. Arapgir'in toprakları doğuda Elazığ'ın batısında Sivas'ın Divriği, Malatya'nın Arguvan, kuzeyinde Erzincan'ın Kemaliye, Güneyde Elazığ'ın Baskil ve Keban ilçeleri ile çevrilidir. İlçe merkezinde rakım 1250 metredir. Yüzölçümü 964 km²'dir. 2000 genel nüfus sayımına göre ilçe merkezi 10.180, köylerin nüfusu 6.445 olup, toplam nüfus 17.070'tir. İlçenin Taşdelen olmak üzere 1 bucağı, merkez olmak üzere 1 belediyesiyle 42 köyü ve 49 mezrası vardır

Coğrafya

İlçeyi yüzey şekilleri bakımından üç bölümde incelemek gerekir.

1. İlçenin batı ve kuzeyindeki dağlık bölüm.
2. İlçe merkezinin doğusunda kalan bölüm
3. Güney bölümünü oluşturan orta yükseklikteki az engebeli "Dişterik " yazısı.

Dağlık bölüm

Göldağı: Yüksek, uzun ve devamlı antiklînal duruımlu bir sıradağdır. En yüksek tepesi At Kuyruk Sallamaz zirvesinde 2393 m yi bulur. Arapgir'e doğru birden bire kesilir. Bu sıradağ diğerleri gibi yayvan ve çok geniş değildir. Arada sert kayalıklar; yer yer derin vadilerle parçalanmıştır. Buna rağmen buralarda arazi çetin değildir. Göldağı ormandan yoksun, ancak, yaylacılığa çok elverişlidir. İlçe merkezinin sulama ve içme suyunun tamamını Göldağı karşılar. Eteklerinden çok sık mesafelerden çıkan kaynak sularla küçük düzlükler, çayır ve meyve bahçelerini oluşturmaktadır. Özellikle vadi boylarınca uzanan yeşilliklerin kavak, çınar, söğüt ve meyve ağaçları ile bunların arasında bir kaç dönümden oluşan çok sayıda sebze bahçeleri süsler.

Sarıçiçek Yaylası: Arapgir'in kuzeyinde üstü çok geniş dalgalı buna rağmen kenarları diktir. Bünyesinde mezozoik kalkerleri teşkil eden düzgün bir sırt halinde Eğerli dağını (2275 m.) geçtikten sonra Divriğ'i Arapgir'e bağlayan yola geçit veren (Mamahar gediği)'ne kadar devam eder.

Doğuda kalan bölüm

Sarıçiçek Yaylasından başlayıp doğuya doğru Fırat nehrine kadar uzanan yayın içinde kalan ve Dutluca (Aşutka) ovasınıda içinde bulunduran bölüm yüksekliği 1000 - 1100 m. kadar olan az dalgalı bir arazidir.

Dışterik yazısı

Arguvan ilçesi ile sınır teşkil eden Söğütlü Çayının kuzeyinde içinde Taşdelen Nahiyesi de bulunan orta yükseklikde az engebeli araziye Dişterik Yazısı denir. İlçenin köylerinin çoğu bu bölümde yer alır. Küçük bir ovadır.

Şive

Türkçenin Arapgir ilçesinde kullanılan şivesinin Batı Anadolu ağızları içindeki konumu Prof. Dr. Leyla Karahan'ın Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması (Türk Dil Kurumu yayınları: 630, Ankara 1996) adlı çalışmasına göre şöyledir:

3. Batı Anadolu ağızları 3.1.1. Afyonkarahisar, Eskişehir, Uşak, Nallıhan 3.1.2. Çanakkale, Balıkesir, Bursa, Bilecik 3.1.3. Aydın, Burdur, Denizli, Isparta, İzmir, Kütahya, Manisa, Muğla 3.1.4. Antalya 3.2. İzmit, Sakarya 3.3.1. Zonguldak, Devrek, Ereğli 3.3.2. Bartın, Çaycuma, Amasra 3.3.3. Bolu, Karabük, Ulus, Kurucaşile 3.3.4. Kastamonu 3.4.1. Göynük, Mudurnu, Kıbrıscık, Seben 3.4.2. Kızılcahamam, Beypazarı, Çamlıdere, Güdül, Ayaş 3.4.3. Çankırı, İskilip, Kargı, Bayat, Osmancık, Tosya, Boyabat 3.5.1. Sinop, Alaçam 3.5.2. Samsun, Kavak, Çarşamba, Terme 3.5.3. Ordu, Giresun, Şalpazarı 3.6.1. Ladik, Havza, Amasya, Tokat, Erbaa, Niksar, Turhal, Reşadiye, Almus 3.6.2. Zile, Artova, Sivas, Yıldızeli, Hafik, Zara, Mesudiye 3.6.3. Şebinkarahisar, Alucra, Suşehri 3.6.4. Kangal, Divriği, Gürün, Malatya, Hekimhan, Arapgir 3.7.1. Akçadağ, Darende, Doğanşehir 3.7.2. Afşin, Elbistan, Göksun, Andırın, Adana, Hatay, Tarsus, Ereğli 3.7.3. Kahramanmaraş, Gaziantep 3.7.4. Adıyaman, Halfeti, Birecik, Kilis 3.8. Ankara, Haymana, Bala, Şereflikoçhisar, Çubuk, Kırıkkale, Keskin, Kalecik, Kızılırmak, Çorum, Yozgat, Kırşehir, Nevşehir, Niğde, Kayseri, Şarkışla, Gemerek 3.9. Konya, Mersin

İklim

• Yıllık Sıcaklık Ortalaması: 11,7 °C
• En soğuk ay : Aralık
• Sıcaklık Ortalaması; - 2.0 °C
• En sıcak ay: Temmuz
• Sıcaklık Ortalaması: 25.0 °C
• Yağış miktarı (Yıllık) : 563,3 mm

Tarihi Eserleri

İlçenin en önemli tarihi eserleri arasında Ulu Camii bulunmaktadır. Bu eserin 14 yüzyıl yapısı olduğu sanılmaktadır. Yine Yeni Camii'nin Akkoyunlular döneminde(1389-1551)yapıldığı söylenmektedir. Cafer Paşa Camii 1694 tarihinde Cafer Paşa tarafından yaptırılmıştır. Mirliva Ahmet Paşa Camii şimdiki adı ile Çarşı Camiisidir, Mirliva Ahmet Paşa tarafından yaptırılmıştır. Bu camii 17. yüzyıla aittir. Gümrükçü Osman Paşa Camii 1823/1824 tarihinde yapılmıştır. Çobanlı Camii yapım tarihi 1893 olarak bilinmektedir. Ayrıca Molla Eyüp Camii, Osman Paşa Camii ve Çarşı Hamamı ilçede bulunan diğer tarihi eserler arasındadır.

Ayrica ilçede birkac kale kalintisi, eski mezarliklar ve de bir gumus madeni bulunmaktadir.

1915 oncesi Arapgir'de 7 Ermeni kilisesi bulunmakta idi, gunumuze sadece bir tanesi kalinti halinde yetisebilmistir.

Gezilebilecek Yerler

19. yüzyıl ortalarında eski Arapgir terk edilerek bugünkü yerine taşındığından sanat değeri yüksek birçok tarihi yapı eski Arapgir'de kalmıştır. Bu tarihi eserlerin birçoğu harap haldedir. Eski Arapgir'de Hanikah, Cafer Paşa Camii, Osman Paşa Hamamı, Çarşı Hamamı,Yukarı Ulupınar Çeşmesi ve Camisi, Miran Çayı kıyısındaki Harap Pazar harabeleri, Berenge Deresi boyunca uzanan vadi ile Kaynarca gezilecek ve görülecek yerler olarak sayılabilir.

Bağlı Bucaklar ve Köyler

Arapgir ilçesine bağlı bucak ve köylerin nüfusu 6.445'tir.

Aktaş, Alıçlı, Bacalı, Boğazlı, Bostancık, Budak, Çakırsu, Çaybaşı, Çiğnir, Çimen, Deregezen, Düzce, Eşikli, Eski Arapgir, Eynir, Gebeli, Gözeli, Güyüzü, Kayakesen, Kavnak, Kazanç, Kılıçlı, Konducak, Koru, Meşeli, Onar, Ormansırtı, Paçalı, Pirali, Sağıluşağı, Selamlı, Sinikli, Sipahiuşağı, Suceyin, Sügeçti, Tarhan, Taşdelen, Taşdibek, Ulaçlı, Yaylacık, Yazılı, Yeşilyayla, Yukarıyabanlı, Zompa