Apaçi
 |
Bu maddedeki bazı bilgilerin kaynağı belirtilmemiştir. Ayrıntılar için maddenin tartışma sayfasına bakabilirsiniz. Maddeye uygun biçimde kaynaklar ekleyerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz. |
 |
Bu maddenin tarafsızlığı konusunda kuşkular bulunmaktadır. Ayrıntılar için lütfen maddenin tartışma sayfasına bakınız. Şablonu maddeden çıkarmadan önce lütfen şablonun yardım sayfasını inceleyiniz. |
• WA - Batı Apaçileri
• N - Navajo
• Ch - Çirikahua
• M - Meskalero
• J - Jikarilla
• L - Lipan
• Pl - Ova Apaçileri (Kiowa Apaçileri)
Apaçi ya da Apaş, Arizona ve New Mexico bölgesinde, Mogollon ve Sierra Madre sıradağlarında yaşayan Kızılderili kabilesi. Avrupalı beyazlara en büyük direnişi gösteren Amerikan Kızılderilileri arasında Apaçiler ilk sırayı alır. Apaçiler bugünkü Arizona ve New Mexico bölgesinde, Mogollon ve Sierra Madre dağ silsileleri başta olmak üzere çorak ve dağlık arazilerde yaşıyorlardı.
Amerika kıtasının 1492'de Colomb tarafından keşfedilmesinden sonra Avrupa'nın çeşitli yerlerinden denizci uluslar, İspanyollar, Portekizliler, İngilizler ve Hollandalılar başta olmak üzere Amerika kıtasının zenginliklerine el koymak amacıyla aralarında yarışa girdiler.
Konu başlıkları |
[değiştir] Direniş
Yüzyıllar boyunca güneydeki İspanyol kökenli Meksikalılarla savaşmışlar, bu savaşlar sırasında da iyice sert, acımasız ve vahşi tabiatlı bir karakter geliştirmişlerdi. Meksikalılar Apaçileri gördükleri yerde sorgusuz sualsiz öldürüyor, çocuklarını kaçırıp köle olarak kullanıyordu. Buna karşılık da Apaçiler sık sık Meksika'ya yağma baskınları düzenliyordu. Bu karşılıklı güç dengesi kuzeyden Avrupalıların yaklaşması ile değişmeye başladı. 1860 yılından itibaren Siular, Cheyenneler, Comancheler ve Kiowalar gibi büyük Kızılderili ulusları beyazlarla savaşarak topraklarını kaybetmeye başladı. Beyazlar Apaçileri bütün Kızılderililer arasında en vahşi ve en tehlikeli ulus olarak görüyordu.
1876’da Amerika Ordusu Çirikavaları bir Kızılderili kampına taşımayı denedi. Fakat Gerenimo Meksika’ya kaçtı. Beyazlar tarafından korku saçan bir Apaçi olarak tanıtıldı. Yaptığı şeyler abartılı bir biçimde yansıtıldı. Askerler onu yakalayabilmek için çok büyük mücadeleler verdiler. Mücadelenin son 5 ayında 5000 asker ve 500 keşifci izlerini takip ederek Gerenimo'ya ve kampına ulaştı. O ve adamları teslim olmaya zorlandılar ve sonunda yakalandı. Arizona’ya geri gitmeyi umdu ama Gerenimo ve adamları Florida St. Augustine’ye nakledildi. Nakledildikleri yerde çoğu sıtma ve tüberkülozdan öldü.
Gerenimo büyük bir aşkla sevdiği topraklarını bir daha göremedi. Arizona'da yıllar sonra federal hükümetin hapsettiği kampta bir mahkûm olarak öldü...
[değiştir] Apaçi adının kökeni
Apaçi (Apache) kelimesi ilk kez Juan de Onate tarafından 9 Eylül 1598 tarihinde San Juan Pueblo'da kullanılmıştır. Kelimenin kökeni hakkında çeşitli hipotezler olsa da en yaygın ve kabul edileni, Zuni dilinde ʔaapaču ya da Yavapai dilinde ʔawáača kelimelerinden geldiği yolundadır.[1] Günümüzde Apaçi halkları arasında yalnızca Hikarilalar Apaçi (Abáachi) adını kullanırlar.
Türkiye'de Kızılderili denince akla ilk gelen kabile Apaçilerdir.[2]. Bir başka deyişle, Türkiye'de Kızılderili imajı Apaçilerle ifade edilir [3]. Bunda, Türkiye'de bir dönem en popüler çizgi romanlarından olan Teksas ve Tommiks gibi çizgi romanların yaygınlığı etkendir.[4]. Apaçi kelimesi Türkçede Apaş [5] olarak da geçer. Apaş kelimesi sözlüklerde mecazen "hayta, külhanbeyi, efe" [6] anlamında da kullanılır. Bu mecazi kullanımı Türkçeye Fransızcadan geçmiştir. Bunda, Apaçilerin, özellikle de Çirikava Apaçilerinin yağmacı olmalarının etkisi vardır.
[değiştir] Dil
Diğer Amerika Kızılderililerinden oldukça farklı olan Na-Dene dilleri ailesinden dlleri konuşan Kızılderililer, Sibirya kökenlidir. En büyük grubunu oluşturan Atabask dilleri, coğrafi konumları baz alınarak Kuzey Atabask dilleri (Alaska ve Kanada), Pasifik Atabask dilleri (ABD'nin kuzey Pasifik kıyıları) ve Güney Atabask dilleri (ABD'nin orta güneyi ve Meksika sınırı) biçiminde üç alt grupta toplanırlar. Güney Atabask dilleri alt grubuna, Navaholar dışındakilerin hepsi Apaçi olduğundan Apaçi dilleri adı da verilmektedir.
- Ova Apaçi dilleri [İngilizce Plains Apachean]
- Ova Apaçicesi [kendilerince Náʼįįsha; İngilizce Plains Apache, Kiowa Apache, Oklahoma Apache]. Konuşanı bir iki kişi olup Oklahoma'da Na-Dene olmayan Kiowalar arasında yaşarlar.
- Navaho-Apaçi dilleri [İngilizce Navajo-Apache, Southwestern Apachean]
- Doğu Apaçi dilleri [İngilizce Eastern Apachean]
- Hikarilaca [kendilerince Abáachi mizaa ; İngilizce Jicarilla, Jicarilla Apache]. New Mexico'nun kuzeyi ile Kolorado'nun güneyinde konuşulur.
- Llanero
- Hoyero
- Lipanca [İngilizce Lipan, Lipan Apache]. New Mexico'nun doğusu ile Teksas'ın batısında konuşulur.
- Hikarilaca [kendilerince Abáachi mizaa ; İngilizce Jicarilla, Jicarilla Apache]. New Mexico'nun kuzeyi ile Kolorado'nun güneyinde konuşulur.
- Batı Apaçi dilleri [İngilizce Western Apachean]
- Meskalero-Çirikavaca [İngilizce Mescalero-Chiricahua]
- Çirikavaca [İngilizce Chiricahua, Chiricahua Apache]. Arizona'nın güneyi ile New Mexico'nun güneybatısında konuşulur. Ünlü Apaçi kahramanı Geronimo'nun anadilidir.
- Chiricahua
- Mimbreño
- Mogollon
- Meskaleroca [İngilizce Mescalero, Mescalero Apache]. New Mexico'nun orta bölgelerinde konuşulur.
- Çirikavaca [İngilizce Chiricahua, Chiricahua Apache]. Arizona'nın güneyi ile New Mexico'nun güneybatısında konuşulur. Ünlü Apaçi kahramanı Geronimo'nun anadilidir.
- Batı Apaçicesi [kendilerince Ndee biyatiʼ / Nnee biyatiʼ ; İngilizce Western Apache, Coyotero]. Arizona'nın orta bölgelerinde konuşulur. Günümüzde Apaçi adı daha çok bu dili konuşanlar için kullanılmaktadır.
- Cibecue
- Kuzey Tontocası [İngilizce Northern Tonto]
- Güney Tontocası [İngilizce Southern Tonto]
- San Carlos
- Tsézhiné (Arivaipa)
- Pinal
- Apache Peaks
- San Carlos proper
- White Mountain
- Navahoca [kendilerince Diné bizaad; İngilizce Navajo, Navaho]. Arizona, New Mexico, Utah ve Kolorado eyaletlerinde konuşulur. Konuşanı en kalabalık Na-Dene dilidir.
- Meskalero-Çirikavaca [İngilizce Mescalero-Chiricahua]
- Doğu Apaçi dilleri [İngilizce Eastern Apachean]
[değiştir] Ayrıca bakınız
[değiştir] Dipnotlar
 |
Bu maddede belirtilmiş kaynaklar {{cite web}}, {{dergi belirt}}, {{ansiklopedi belirt}}, {{gazete belirt}}, {{kitap belirt}} ya da {{kaynak viki}} şablonlarına göre düzenlenmeli. Gerekli düzenlemeler yapıldıktan sonra bu şablon kaldırılmalıdır. |
- ^ Matthew Gordon, Brian Potter, John Dawson, Willem de Reuse & Peter Ladefoged, Phonetic Structures of Western Apache
- ^ Emrullah Tören (2009), Kızılderililer Türk Soyundan mı? (= Indians, American Indians, Red Indians diye de biliniyorlar. Biz onlara “Kızılderililer”, bazen de “Apaçiler” (normalde sadece bir kabilenin ismi) diyoruz. Kimdir bu Kızılderililer? Kökleri neresidir? Niçin bize benzerler? )]
- ^ Kızılderili imajıyla Amerika'yı fethetti ( = Seda Ertan başına Apaçiler gibi taktığı bandanası ve renkli takılarıyla Kızılderili imajı yaptı)]
- ^ Faruk Arslan (2006), Kızıldereliler Türk mü ? (= Türkiye'de her genç Fransız kültürünü yaymayı hedefleyen Teksas, Tommiks türü çizgi romanlar okumuştur. Navajoları Teks Willer, Mohawkları, Kaptan Swing, Cherooke, Apaçi ve Suileri Red Kit, Zagor, Jeriko ve Tommiks gibi çizgi romanlardan hatırlayacaksınız. Amerikalılar ve Kanadalılar, bizim yakından tanıdığımız bu çizgi kahramanları tanımıyor.)]
- ^ AnaBritannica 2. cilt, sayfa: 189, madde: Apaşlar
- ^ Türk Dil Kurumu, Büyük Türkçe Sözlük
[değiştir] Dış bağlantılar
