Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Anayasa Mahkemesi Başkanı sayfasından yönlendirildi)
Atla: kullan, ara
Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi.gif
Kuruluş 1961
Tür Anayasal Yargı
Merkez Ankara
Resmî diller Türkçe
Başkan Haşim Kılıç
Başkanvekili Serruh Kaleli
Başkanvekili Alparslan Altan
Resmî site anayasa.gov.tr

Anayasa Mahkemesi, 1961 Anayasası’yla kurulmuştur.[1] Amacı Anayasa’da yazılı temel hak ve özgürlükleri korumak ve TBMM tarafından çıkarılan yasaların başvuru üzerine anayasa'ya uygun olup olmadığını denetlemektir."[2] Anayasa Yargısı, bazı değişikliklerle birlikte 1982 Anayasası’nca da korunmuştur. 12 Eylül 2010'da yapılan Türkiye anayasa değişikliği referandumunun kabul edilmesi ile Mahkeme üye sayısı artırılmış ve bireysel başvuru yapma hakkı verilmiştir.[3]

Anayasa Mahkemesi Başkanı Haşim Kılıç ve Başkanvekilleri Serruh Kaleli ile Alparslan Altan'dır.[4]

Geçmişi[değiştir | kaynağı değiştir]

Anayasa Mahkemesi 9 Temmuz 1961 tarihinde halk çoğunluğu tarafından kabul edilen 1961 Anayasası ile Türk siyasi hayatına girmiştir. 1961 Anayasası ile sağlanan 'hukuk devleti' 'yargı bağımsızlığı' ilkeleri ile güvence altına alınan Anayasa Mahkemesinin temel görevleri anayasa ile belirlenmiş daha sonrasında 1982 anayasası'nca da biraz daha daraltılılarak korunmuştur. Buna göre Anayasa Mahkemesinin görevleri aşağıdaki gibidir:

Egemenliğini kullanımında var olan ve yukarıda açıklanan kavram ve kurumların egemenliği kullanırken faliyetlerinde "Anayasaya" uygunluğunu belirleyen kurum Anayasa Mahkemesi olarak belirlenmişdir, (bakınız Görev ve yetkileri).

Anayasa mahkemesi parlamentonun çıkardığı yasaların gene parlamentonun daha önce yasalaştırdığı kavramlarla uygunluğunu incelemesi ve çelişkilerin önlenmesi amacıyla denetler.Ayrıca Anayasa değişikliklerinin usul, kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve TBMM İçtüzüğü'nün hem usul hem de esas bakımından Anayasa'ya uygunluğunu denetler

Cumhurbaşkanını, Bakanlar Kurulu üyelerini, yüksek mahkemelerin başkan ve üyelerini, başsavcıları, Cumhuriyet başsavcıvekilini, Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu ile Sayıştay başkan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılar.

Siyasi partilerin siyasi partiler kanununa uygun faaliyetlerde bulunduğuna dair, TBMM kararlarıyla milletvekillerinin yasama dokunulmazlıklarının kaldırıldığında veya üyeliklerinin düşürüldüğünde bu kararların iptaline ilişkin en son mercidir.

Uyuşmazlık Mahkemesi'ne başkanlık edecek üyeyi oy çokluğuyla seçer.

2010 Türkiye anayasa değişikliği referandumu[değiştir | kaynağı değiştir]

12 Eylül 2010'da yapılan Anayasa değişikliği referandumunun kabul edilmesi ile aşağıdaki değişiklikler yürürlüğü girmiştir.

  • Anayasa Mahkemesi'nde yedek üyelik sistemi kaldırıldı. Mahkeme, "11 asıl 4 yedek" üye yerine "17 asıl" üyeden oluşacak. Mevcut yedek üyeler asıl üye sıfatını kazanmıştır.
  • Anayasa Mahkemesi üyelerinin görev süresi 12 yıl olarak belirlenmiştir.
  • Vatandaşlara Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yapma hakkı verilmiştir.
  • Anayasa Mahkemesi tarafından yapılan "Yüce Divan" yargılamaları için Yargıtay'a temyize gidilebilecek.
  • Anayasa Mahkemesi üç daireye bölünmüştür. Daireler, daire başkanı başkanlığında dört üyenin katılımıyla toplanacak. Siyasi partilere ilişikin dava ve başvurulara, iptal ve itiraz davalarına ve Yüce Divan sıfatıyla görülecek yargılamalara ise Genel Kurul bakacak.
  • Anayasa değişikliğinin iptali ve siyasi parti kapatma davalarında üyelerin 3/5'i yerine 2/3'ünün oyu aranacak.
  • Mahkemenin üye yapısı aşağıdaki gibi değişecek:
1982 Anayasası 2010 Anayasa değişikliği referandumu
  • 2 asıl ve 2 yedek üye Yargıtay'ın kendi üyeleri arasından önereceği üçer aday arasından Cumhurbaşkanınca
  • 2 asıl ve 1 yedek üye Danıştay'ın kendi üyeleri arasından önereceği üçer aday arasından Cumhurbaşkanınca
  • 1 asıl üye Askerî Yargıtay'ın kendi üyeleri arasından önereceği üçer aday arasından Cumhurbaşkanınca
  • 1 asıl üye Askerî Yüksek İdare Mahkemesi'nin kendi üyeleri arasından önereceği üçer aday arasından Cumhurbaşkanınca
  • 1 asıl üye Sayıştay'ın kendi üyeleri arasından önereceği üçer aday arasından Cumhurbaşkanınca
  • 1 asıl üye Yükseköğretim Kurulunun kendi üyesi olmayan yükseköğretim kurumları öğretim üyeleri içinden göstereceği üç aday arasından Cumhurbaşkanınca
  • 3 asıl ve 1 yedek üye üst kademe yöneticileri ile avukatlar arasından Cumhurbaşkanınca
  • 3 üye Yargıtay'ın kendi üyeleri arasından önereceği üçer aday arasından Cumhurbaşkanınca
  • 2 üye Danıştay'ın kendi üyeleri arasından önereceği üçer aday arasından Cumhurbaşkanınca
  • 1 üye Askerî Yargıtay'ın kendi üyeleri arasından önereceği üçer aday arasından Cumhurbaşkanınca
  • 1 üye Askerî Yüksek İdare Mahkemesi'nin kendi üyeleri arasından önereceği üçer aday arasından Cumhurbaşkanınca
  • 3 üye Yükseköğretim Kurulunun kendi üyesi olmayan hukuk, iktisat ve siyasal bilimler dallarında görev yapan ögretim üyeleri arasından gösterecegi üçer aday içinden Cumhurbaşkanınca
  • 4 üye üst kademe yöneticileri, serbest avukatlar veya Anayasa Mahkemesi raportörleri arasından Cumhurbaşkanınca
  • 2 üye Sayıştay'ın kendi üyeleri arasından önereceği üçer aday içinden TBMM tarafından
  • 1 üye baro başkanlarının avukatlar arasından gösterecekleri üçer aday içinden TBMM tarafından

Anayasa Mahkemesi'nin Yapısı[değiştir | kaynağı değiştir]

Anayasa Mahkemesi 45. yıl logosu

Anayasa Mahkemesi 17 üyeden oluşur. Anayasa Mahkemesi'nin üyelerini cumhurbaşkanı ve TBMM seçer. Anayasa Mahkemesi iki bölüme ayrılmıştır. Bölümler, başkanvekili başkanlığında dört üyenin katılımıyla toplanır. Bölümler yalnızca bireysel başvurulara bakmaktadır. Siyasi partilere ilişkin dava ve başvurulara, iptal ve itiraz davalarına ve Yüce Divan sıfatıyla görülecek yargılamalara ise Genel Kurul bakar. Anayasa değişikliğinin iptali ve siyasi parti kapatma davalarında üyelerin 3/5'i yerine 2/3'ünün oyu aranır. Üyeler çekimser oy kullanamazlar. Yargılamanın aleniyeti ilkesi Anayasa Mahkemesi davalarında geçerli değildir. 2008 yılı bütçesi kapsamında Anayasa Mahkemesi'ne öngörülen ödeneğin 17 milyon 452 bin TL olduğu açıklandı.[5] Temel Amaçları:

Görevleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Bakınız: Görev ve yetkileri

Yasaların Anayasaya Uygunluğu Denetimi

Parlamentonun çıkardığı yasaların Turkiye Cumhuriyeti Anayasi'na uygunluğunu incelemesi ve çelişkilerin önlenmesi, Anayasa değişikliklerinin usul, kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve TBMM İçtüzüğü'nün hem usul hem de esas bakımından Anayasa'ya uygunluğunu denetlemek,

Yüce Divan

Cumhurbaşkanını, Bakanlar Kurulu üyelerini, yüksek mahkemelerin başkan ve üyelerini, başsavcıları, Cumhuriyet başsavcıvekilini, Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu ile Sayıştay başkan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılamak.

Yasama dokunulmazlıklarının kaldırılması

Siyasi partilerin siyasi partiler kanununa uygun faliyetlerde bulunduğuna dair, TBMM kararlarıyla milletvekillerinin yasama dokunulmazlıklarının kaldırıldığında veya üyeliklerinin düşürüldüğünde bu kararların iptaline bakmak,

Uyuşmazlık Mahkemesi'ne başkanlık edecek üyeyi atamak

Partilerin Kapatılması Davaları

Yetkileri arasında siyasal partileri kapatma da bulunan Anayasa Mahkemesi, Türkiye'de azınlıklarla ilgili mevzuatın ana eğilimini oluşturan "milletin bölünmez bütünlüğü" anlayışına dayanarak siyasi partileri kapatmaktadır. Bu yöndeki ilk uygulama, Türkiye İşçi Partisinin (TİP) Temmuz 1971'de Anayasa'nın 57. maddesinde ifadesini bulan temel ilkesine ("Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmezliği") ve Siyasi Partiler Kanunu'nun 81. maddesindeki "azınlıklar bulunduğunu ileri süremezler, azınlık yaratarak millet bütünlüğünün bozulması amacını güdemezler" kuralına aykırı görüş ve tutumları nedeniyle kapatılmasıdır.

Partilerin Mali Denetiminin yapılması

Uyuşmazlık Mahkemesi'nin Başkan ve başkanvekilini seçmek

Üyeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

# Adı Seçilme tarihi Görevi Seçildiği kontenjan Seçen Cumhurbaşkanı Görev bitiş tarihi
1 Haşim Kılıç 1990 Başkan Sayıştay Turgut Özal 2015-03-13 13 Mart 2015
2 Serdar Özgüldür 2004 Üye Askerî Yüksek İdare Mahkemesi Ahmet Necdet Sezer 2020-12-22 22 Aralık 2020
3 Serruh Kaleli 2005 Başkanvekili Üst Düzey Yönetici veya Avukat (Avukat) Ahmet Necdet Sezer 2019-05-03 3 Mayıs 2019
4 Osman Alifeyyaz Paksüt 2005 Üye Üst Düzey Yönetici veya Avukat (Eski Helsinki Büyükelçisi) Ahmet Necdet Sezer 2018-11-03 3 Kasım 2018
5 Recep Kömürcü 2008 Üye Yargıtay Abdullah Gül 2020-04-03 3 Nisan 2020
6 Engin Yıldırım 2010 Üye YÖK (Eski Sakarya Üniversitesi İktisadi İdari Bilimler Fakültesi Dekanı) Abdullah Gül 2031-02-09 9 Şubat 2031
7 Nuri Necipoğlu 2010 Üye Askerî Yargıtay Abdullah Gül 2018-07-01 1 Temmuz 2018
8 Alparslan Altan 2010 Başkanvekili Üst Düzey Yönetici veya Avukat (Eski Denizcilik Müsteşarlığı Müsteşar Yardımcısı) Abdullah Gül 2033-03-29 29 Mart 2033
9 Burhan Üstün 2010 Üye Yargıtay Abdullah Gül 2021-03-29 29 Mart 2021
10 Hicabi Dursun 2010 Üye Sayıştay TBMM 2022-10-06 6 Ekim 2022
11 Celal Mümtaz Akıncı 2010 Üye Baro Başkanı (Eski Afyonkarahisar Barosu Başkanı) TBMM 2022-10-13 31 Ocak 2022
12 Erdal Tercan 2011 Üye YÖK (Eski Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi ) Abdullah Gül 2023-01-07 7 Ocak 2023
13 Muammer Topal 2012 Üye Danıştay Abdullah Gül 2024-10-13 29 Ocak 2024
14 Zühtü Arslan 2012 Üye YÖK (Eski Polis Akademisi Başkanı) Abdullah Gül 2024-4-17 17 Nisan 2024
15 Mehmet Emin Kuz 2013 Üye Üst Düzey Yönetici veya Avukat (Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreter Yardımcısı) Abdullah Gül 2024-5-12 12 Mayıs 2024
16 Hasan Tahsin Gökcan 2014 Üye Yargıtay Abdullah Gül 2026-3-17 17 Mart 2026
17 Kadir Özkaya 2014 Üye Danıştay Recep Tayyip Erdoğan 2014-12-15 18 Aralık 2026

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]