İzlanda alfabesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

İzlandacayı yazmakta kullanılan İzlanda alfabesi aşağıdaki 32 harfi içermektedir:

Büyük harfler
A Á B D Ð E É F G H I Í J K L M N O Ó P R S T U Ú V X Y Ý Þ Æ Ö
Küçük harfler
a á b d ð e é f g h i í j k l m n o ó p r s t u ú v x y ý þ æ ö
Eth
Thorn
İzlandaca'da yazılan bir metin; ð ve þ harfleri bu metinde görünebiliyorlar.

Temeli Latin alfabesidir, ama bazı diyakritik işaretler eklenmiş harfler de kullanılır. Ayrıca "thorn" (Þ-þ) ve "eth" (Ð-ð) adlı Runik harflerine sahip olmaktadır.

Yazılırken, semboller çoğunlukla basitleştirilirler, örneğin ð, yatay bir çizgi ile bir d harfi olarak yazılabilir, ve æ da sadece "ae" olarak da yazılabilir.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Çağdaş İzlanda alfabesi, 19. yüzyılda kullanılan bir standarttan, Rasmus Rask adlı Danimarkalı dilbilimci tarafından geliştirilmiştir. Temeli esasen, 12. yüzyılda yazarı bilinmeyen, "İlk Dilbilgisel İnceleme" adlı bir dosya tarafından oluşturulan ortografik bir standarttı. Bu standartın amacı, İskandinavya'nın ortak dili (Eski Nors dili) için kullanılması idi. Fakat o zamanlarda fazla etkisi yoktu.

Alfabenin en çok tanımlayan özellikleri bu incelemede tespit edildi:

  • Tiz aksan'ın kullanışı (özgün olarak ünlü harflerinin uzunluklarını simgeleştirmek için).
  • þ harfın kullanışı; ayrıca Eski İngilizce alfabesinde "thorn" harfı kullanıldı.

Sonraki Rasmus Rask standartı esasen eski incelemenin tekrarlamasıdı, ama koşutzamanlı Cermenik gelenekleri ile uyulması için bazı değişiklikler uygulanıldı, örneğin c harfın yerine sadece k harfın kullanışı. Bazı eski özellikler, örneğin ð harfı, sonraki yüzyıllarında pek çok kullanılmadı, ve bu yüzden Rask'ın standartı geleneklerde çok önemli bir değişikliği teşkil etti.

20. yüzyılında uygulanan değişikliklerin en önemlisi é harfın uygulanılmasıdır; bu eskiden "je" olarak yazıldı. Diğer çok önemli bir değişiklik, 1974'da Z harfın kullanışının durdurulmasıdır.

Harf adları[değiştir | kaynağı değiştir]

Harflerinin adları:

Harf Ad UFA ile telaffuzu Tipik ses değeri[1]
Aa a [a] (Türkçe eşdeğerine benzemektedir)
Áá á [au̯] İngilizce'nin "cow" sözünün "ow" kısmı
Bb [pjɛ] (Türkçe eşdeğerine benzemektedir)
Dd [tjɛ] (Türkçe eşdeğerine benzemektedir)
Ðð [ɛð̠] İngilizce'nin "the" kelimesinin "th" kısmı
Ee e [ɛ] (Türkçe eşdeğerine benzemektedir)
Éé é [jɛ] "ye"
Ff eff [ɛfː] (Türkçe eşdeğerine benzemektedir; ayrıca aşağıdaki notalar bakınız)
Gg [cɛ] (Türkçe eşdeğerine benzemektedir; ayrıca aşağıdaki notalar bakınız)
Hh [hau̯] (Türkçe eşdeğerine benzemektedir)
Ii i [ɪ] İi
Íí í [i] Türkçe "Îî" harfine benzemektedir
Jj joð [jɔð̠] Türkçe "y" harfine benzemektedir; ayrıca aşağıdaki notalara bakınız
Kk [kʰau̯] (Türkçe eşdeğerine benzemektedir)
Ll ell [ɛtl̥] (Türkçe eşdeğerine benzemektedir)
Mm emm [ɛmː] (Türkçe eşdeğerine benzemektedir)
Nn enn [ɛnː] (Türkçe eşdeğerine benzemektedir)
Oo o [ɔ] (Türkçe eşdeğerine benzemektedir)
Óó ó [ou̯] açik "o" harfi
Pp [pʰjɛ] (Türkçe eşdeğerine benzemektedir)
Rr err [ɛr] (Türkçe eşdeğerine benzemektedir)
Ss ess [ɛs] (Türkçe eşdeğerine benzemektedir)
Tt [tʰjɛ] (Türkçe eşdeğerine benzemektedir)
Uu u [ʏ] (Türkçe eşdeğerine benzemektedir)
Úú ú [u] açık "u" harfi
Vv vaff [vafː] (Türkçe eşdeğerine benzemektedir)
Xx ex [ɛxs] Almanca "ch" sesi veya Azerice "x" harfi
Yy ufsilon y [ʏfsɪlɔn ɪ] "ı" harfine aynıdır
Ýý ufsilon ý [ʏfsɪlɔn i] açık "Î"
Zz zeta [sɛːta] Türkçe "s" harfi, hiç Türkçe "z" harfine benzemez
Þþ þorn [θ̠ɔtn̥] İngilizce "thing" kelimesinin "th" kısmı
Ææ æ [ai̯] "ay"
Öö ö [œ] (Türkçe eşdeğerine benzemektedir)

Ayrıntılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Aa, Áá, Ee, Éé, Ii, Íí, Oo, Óó, Uu, Úú, Yy, Ýý, Ææ and Öö harfleri, ünlü harfler olarak tanımlanmaktadır, ve diğer harfler ünsüzdür.

C (), Q () ve W (tvöfalt vaff) harfleri, İzlandaca'da sadece yabancı kökenli sözler ve özel isimlerde kullanılmaktadır.

Z harfi (seta) 1974 yılına kadar kullanılıyordu; bu yılda Z harfinin kullanılması durduruldu çünkü sadece etomolojik bir detay olarak kullanılıyordu. Hâlbuki <<Morgunblaðið>>, İzlanda'nın en önemli gazetelerinden biri, bazen kullanıyor (fakat kullanışı çok nadiren), ve <<Verzlunarskóli Íslands>> adlı bir ortaokulun adında Z harfi kullanılmaktadır.

Sözlerinin başlangıçlarında ve ünlü harflerin arasında, F harfinin kullanışı Türkçe eşdeğerine aynıdır. Ancak L veya N'den önce B'ye değişiyor.

İzlandaca G harfi, sözlerinin başlangıçlarında sert Türkçe G harfine benzemektedir. Sözlerinin sonunda, boğazın arkasında yumuşak g gibi söyleniyor (yumuşak Azerice "x" harfine benzemektedir). Diyakritiksiz ünlü harflerin arasında da böyle söyleniyor, ama diyakritikli ünlü harflerin arasında sessizdir (Türkçe Ğ harfi gibi). Bir ünlü harften sonra ve bir J harfinden önce İzlandaca J harfi ("Yy") gibi söyleniyor. Bir ünlü harften sonra ve bir T veya S harfinden önce sert Azerice "x" harfi gibi söyleniyor.

İzlandaca klavye düzeni.


Harf kullanışın sıklığı[değiştir | kaynağı değiştir]

İzlandaca'da en sıkça kullanılan harfler n ve a harfleridir.[2]

Harf Kullanış sıklığı
n 9.395%
a 9.395%
i 8.563%
r 8.543%
e 6.369%
s 5.434%
ð 5.013%
t 4.872%
u 4.766%
g 4.299%
l 3.891%
m 3.365%
k 3.115%
f 2.582%
h 2.266%
v 2.223%
o 2.019%
þ 1.592%
á 1.549%
b 1.365%
í 1.338%

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ (İngilizce) Telaffuz tanımları için kullanılan site
  2. ^ (İngilizce) www.cryptogram.org/cdb/words/frequency.html - Harf kullanışın sıklığı

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]