İsmin hâlleri

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Örnekler
  • ev, evi, eve, evde, evden
  • kapı, kapıyı, kapıya, kapıda, kapıdan

Türkçede ismin hâlleri; sözcükleri belirtme (yükleme), yönelme, bulunma ve ayrılma açısından tanımlayan, sözcüğün yalın hâli ile hâl eki almış durumlarından her biridir. Türkçede ismin beş farklı hâli vardır:

  • Yalın hâl
  • -i hâli (belirtme)
  • -e hâli (yönelme)
  • -de hâli (bulunma)
  • -den hâli (ayrılma)

Hâl ekleri büyük ve küçük ünlü uyumuna göre "i" yerine "ı" veya "u" ile "e" yerine "a" harfi ile oluşturulacak şekilde değişirler.

  • çayı, okulu
  • çaya, okula

Benzer şekilde -de ve -den eklerindeki "d" harfleri de ünsüz sertleşmesine uğrayarak "t" ye dönüşebilir.

  • işte, çöpten

Yalın hâli[değiştir | kaynağı değiştir]

Kelimelerin hâl eki almamış hâlidir. Başka dillerde nominatif olarak bilinir.

Çoğul eki, iyelik eki ya da tamlama eki almış sözcükler de yalın durumdadır.

ben
sen
o
biz
siz
onlar

-i hâli (belirtme hâli)[değiştir | kaynağı değiştir]

Sözcüklerin -i, -ı ya da -u eki almış hâlleridir. Adın belirtme durumu eki, adın sonuna geldiği sözcüğü belirtili nesne yapar. Yüklemin neyi, neleri, kimi, kimleri belirttiğini gösterir. Başka dillerde akusatif olarak bilinir.

beni
seni
onu
bizi
sizi
onları
  • Annem bizi eve götürdü.
  • Bulaşıkları yıkadım.

3. tekil şahıs iyelik eki olan -i ve -si ekleri hâl eki değildir:

  • (Onun) Kitabı yere düşmüş. (isim tamlamasında iyelik eki)
  • Şu kitabı verir misin? (belirtme hâl eki)

-e hâli (yönelme hâli)[değiştir | kaynağı değiştir]

Sözcüklerin -e ya da -a eki almış hâlleridir. Adın yönelme durumu sonuna geldiği sözcüğü dolaylı tümleç yapar. Yüklemin bildirdiği eylemin "nereye" yöneldiğini gösterir. Başka dillerde datif olarak bilinir.

bana
sana
ona
bize
size
onlara
  • Yarın okula beni annem bırakacak.
  • Bu yaz Rusya'ya gideceğiz.

-de hâli (bulunma hâli)[değiştir | kaynağı değiştir]

Sözcüklerin -de ya da -da almış hâlleridir. Bu ekler sonuna geldiği sözcüğü dolaylı tümce yapar. Yüklemin bildirdiği eylemi gösterir. Hint-Avrupa dillerinde mevcut olmayan bu zamana bu dillerde lokatif de denmektedir.

bende
sende
onda
bizde
sizde
onlarda

-den hâli (ayrılma hâli)[değiştir | kaynağı değiştir]

Sözcüklerin -den ya da -dan eki almış hâlleridir. Adın ayrılma durumu nereden ayrıldığımızı gösterir. Bu ek sonuna geldiği sözcüğü dolaylı tümleç yapar. Hint-Avrupa dillerinde mevcut olmayan bu zamana bu dillerde ablatif de denmektedir.

benden
senden
ondan
bizden
sizden
onlardan

Başka dillerdeki hâller[değiştir | kaynağı değiştir]

Genitif[değiştir | kaynağı değiştir]

İsmin hâlleri olarak tanımlanmasına rağmen isim olmayan sözcükler de hâl ekleri alabilirler. Bunun dışında Hint-Avrupa dillerinde bilinen genitif ya da âidiyet hâli Türkçede ismin sonuna -in eki getirilerek yapılmasına rağman ismin hâllerinden sayılmamaktadır.

Vokatif[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bir kişiye hitap için bazı dillerde vokatif adı verilen bir başka hâl de mesela Hint-Avrupa dillerinden Kürtçe ve Latincede bulunmaktadır.

Hint-Avrupa dillerinde kısmen çok daha fazla hâller vardır. Mesela Fin-Ugor dillerinde 15, im Macarcada sayım şekline göre 0 ilâ 31, Vepsçede ise 24 hâl vardır. Fakat kavramı genel olarak geçerli şekilde tanımlamak zordur. Bazı eksperler, bu kavramın bütün dillere - mesela İngilizce veya Macarcaya uygulanabileceğini şüpheyle karşılamaktadır.

Hâl Anlam Örnek Dillere örnekler
Abesif gıyapta öğretmensiz Estonyaca, Fince
Ablativ (1) dolaylı hâl öğretmenle ilgili Latince, Sanskritçe
Ablativ (2) yol hareketi öğretmenden çekildi Estonyaca, Fince, Latince, Macarca, Türkçe
Absolutif geçişsiz fiillerin özneleri; geçişli fiillerin nesneleri öğretmen yahut öğretmeni Ergatif dili
Adesif yakınında öğretmende Estonyaca, Fince, Litvanyaca (eskiden), Macarca
Akusatif doğrudan nesneler öğretmeni Arapça, çoğu Hint-Avrupa dilinde, Esperanto, Macarca
Alatif veya diketif bir yere doğru hareket öğretmene doğru Baskça, Fince, Estonyaca, Litvanyaca (eskiden), Macarca, Tibetçe
Ekvatif karşılaştırma öğretmen gibi Sümerce
Datif yön veya alıcı; dolaylı nesne öğretmene çoğu Hint-Avrupa dilleri, Gürcüce, Macarca, Türkçe
Delatif bir yerden aşağı doğru yolda hareket gemiden aşağı Macarca
Delimitatif (yerel genitif) yerel âidiyet öğretmenin, öğretmene âit Baskça
Derivatif köken Ankaralı öğretmen Türkçe
Elatif dışarı çıkma evden dışarı Eski Yunanca, Estonyaca, Fince, Macarca
Ergatif geçişli fiili yürüten özne öğretmen (ev inşâ ediyor…) Baskça, Gürcüce, İnuitçe, Samoaca, Tibetçe
Esif durumun işâretlenmesi öğretmen olarak Estonyaca, Fince, Gürcüce, Laponca, Macarca (2, formâl ve modâl)
Genitif (Genetiv) âidiyet, ilişki öğretmenin çoğu Hint-Avrupa dilleri, Arapça, Macarca, Tibetçe (?)
İlatif içeriye doğru hareket eve Estonyaca, Fince, Laponca, Litvanyaca, Macarca
İnesif içerisinde evin içinde Baskça, Macarca, Fince, Estonyaca, Litvanyaca
İnstrüktif (1) yapış şekli öğretmen aracılığıyla Fince
Aletsel veya instrüktif (2) Kennzeichnung der Nutzung öğretmenle Baskça, Gürcüce, Fince, Macarca, Latince, Litvanyaca, Sanskritçe, Slav dilleri
Komitatif ile beraber öğretmenle Baskça, Estonyaca, Fince, Laponca, Macarca, Tibetçe
Lokatif yer evin dışında Laponca, Letonyaca, Litvanyaca, Sanskritçe, Slav dilleri, Tibetçe, Türkçe
Nominatif özne öğretmen tüm Hint-Avrupa dilleri, Arapça, Macarca, Fince, Estonyaca, Laponca, Gürcüce
Oblik kapsamlı öğretmeni ilgilendiren Eski Fransızca, İngilizce, Kurmanci, Zazaca
Partitif miktarlar öğretmenlere Baskça, Fince, Estonyaca
Perlatif bir şeyin içinden geçmek evin içinden Tokarca
Posesif âidiyet öğretmene âit Baskça
Postpozisyonel sona eklemelerden önce gelen ismin hâli öğretmen + son pozisyon Hintçe
Prepositif ismin hâli nach ilgeçten ilgeç + öğretmen Rusça
Prolatif (1) yüzeyde hareket evden Estonyaca
Prolatif (2) için veya yerine öğretmen için Baskça
Sublatif bir şeye doğru hareket gemiye Macarca
Superesif bir yerdeki pozisyon gemide Macarca
Tendensyal hareketin yönü öğretmene doğru Baskça
Terminatif hareket veya zamanın sonu öğretmene kadar Baskça, Estonyaca, Macarca, Tibetçe
Translatif durum değiştirme öğretmen olmak Estonyaca, Fince, Gürcüce, Macarca
Vokatif hitap (Ey) İmân edenler! Gürcüce, İrlandaca, Latince, Rumca, Rumence, Ştokavca ve birkaç Slav dili (Çekçe, Lehçe, Litvanyaca, Ukraynaca ve Üst Sorbca gibi)