Üçüncü Adam (film)

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Üçüncü Adam
The Third Man

"Üçüncü Adam" (The Third Man) filminin 1999 yılında restore edilmiş sürümü için ABD'de yapılmış bir sinema afişi. Afişte alternatif isim olan "The 3rd Man" kullanılmış.
Yönetmen Carol Reed
Yapımcı Carol Reed
Alexander Korda
David O. Selznick
Senarist Graham Greene
Graham Greene (kısa roman)
Oyuncular Joseph Cotten
Alida Valli
Trevor Howard
Orson Welles
Müzik Anton Karas
Görüntü yönetmeni Robert Krasker
Kurgu Oswald Hafenrichter
Stüdyo British Lion Films
Dağıtıcı The Criterion Collection (DVD)
Cinsi Sinema filmi
Türü Kara film, gerilim, psikolojik, soğuk savaş
Renk Siyah-beyaz
Yapım yılı 1949
Çıkış tarih(ler)i Eylül 1949, Cannes Film Festivali
Süre 104 dakika
Ülke Birleşik Krallık İngiltere
Dil İngilizce (Almanca ve Rusça konuşmalar da işitilir)
Diğer adları Üçüncü Adam (Türkiye)
Le Troisième homme (Fransa)
Il Terzo uomo (İtalya)
El Tercer hombre (İspanya)
Der Dritte Mann (Almanya)
The 3rd Man (ABD, alternatif afiş ismi)

Üçüncü Adam 1949 Birleşik Krallık yapımı kara filmdir. Özgün adı The Third Man olan film ABD'de The 3rd Man alternatif adıyla da gösterime sunulmuştu.

Senaryosunu casus romanlarının babası olarak da anılan İngiliz yazar Graham Greene'in yine 1949'da yazdığı aynı adlı kendi kısa romanından uyarlayarak yazdığı bu soğuk savaş klasiğini Carol Reed yönetmiştir. Graham Greene, senaryosuna bir ön hazırlık olarak yazdığı kısa romanını ertesi yıl, 1950'de kitap halinde de yayımlamıştır.[1] Filmin senaryosunun yazılmasına yönetmen Carol Reed, Orson Welles ve Alexander Korda'nın da gayrıresmi katkıları olmuştur. Carol Reed aynı zamanda filmin yapımcılığını da üstlenmiştir.

Başlıca rollerinde Joseph Cotten, Alida Valli, Trevor Howard ve Orson Welles'in oynadıkları filmin Oscar ödülü kazanan siyah beyaz görüntüleri Robert Krasker'e aittir. Filmin karamsar ve melankolik havasına katkısı olan en önemli etmenlerden biri de Anton Karas'ın film için bestelediği ve zither'i (kanuna benzer bir çalgı) ile seslendirdiği filmin unutulmaz tema müziğidir. Film ekibi, sanatını kafe ve lokantalarda icra ederek hayatını kazanan bu zither virtiözünü çekimler sırasında tesadüfen bir birahanede yemek yerlerken keşfetmişlerdir.[2][3]

Film, II. Dünya Savaşı'nın hemen sonrasında, Amerikalı üçüncü sınıf ucuz roman yazarı Holly Martins'in (Joseph Cotten) eski arkadaşı Harry Lime'ın (Orson Welles) kendisine önerdiği iş teklifini değerlendirmek üzere Avusturya'nın bölünmüş kenti Viyana'ya gelmesi ile başlar. Kente gelir gelmez arkadaşının esrarengiz bir şekilde öldüğü haberini alan Martins araştırmaları sonucunda sefalet ve karaborsanın kol gezdiği, çeşitli uluslardan insanların bir arada yaşadığı bu şehirde birçok şeyin göründüğü gibi olmadığını keşfeder.

"Üçüncü Adam" ilk gösteriminin yapıldığı Cannes Film Festivali'nin büyük ödülü Altın Palmiye'yi kazandı. Ertesi yıl "en iyi İngiliz filmi" dalında BAFTA ödülünü aldı. Ayrıca filme siyah beyaz dalında "en iyi görüntü yönetimi" Oscar'ı verildi (Robert Krasker), "en iyi yönetmen" ve "en iyi kurgu" dallarında da aynı ödüle aday gösterildi.

1999'da çevrilişinin 50. ci yılı dolayısıyla bir restorasyondan geçirilen film İngiliz Film Enstitüsü'nün (BFI) "En İyi 100 İngiliz Filmi" listesinde başta yer alır. Amerikan Film Enstitüsü (AFI)'nin "En İyi 100 Film" listesinde de 57.ci sırada bulunan film IMDb'nin "En İyi 250" film sıralamasında ise şimdilik 54.cü sırada bulunmaktadır.

Konusu[değiştir | kaynağı değiştir]

Film II. Dünya Savaşı'nın sonrasında Avusturya'nın başkenti Viyana'da geçer. Şehir galip devletler olan İngiltere, Fransa, ABD ve SSCB tarafından kontrol edilen sektörlere bölünmüştür. Savaş sona ermiş olmakla birlikte galip devletler arasındaki Soğuk Savaş da henüz başlamıştır. Amerika'da üçüncü sınıf ucuz western romanları yazarak hayatını kazanmaya çalışan, alkolik ve beş parasız Holly Martins (Joseph Cotten), eski arkadaşı Harry Lime'ın (Orson Welles) kendisine yaptığı iş teklifini görüşmek üzere Viyana'ya gelir, gelir gelmez de arkadaşının bir kamyonun altında kalarak öldüğünü ve cenaze törenin alelacele yapılacağını öğrenir. Mezarı başında görünüşte samimi bir insan olan İngiliz Binbaşı Calloway (Trevor Howard) ile sürekli gözyaşı döken aktris Anna Schmidt (Alida Valli) ile tanışır.

Binbaşı Calloway, Martins'e Lime'ın bir hırsız ve katil olduğunu söylediğinde önce Martins buna büyük tepki gösterir. Ancak günler ilerledikçe Martins Binbaşının haklı olduğunu, Harry Lime'ın da aslında ölmemiş olduğunu, polisten kaçmak için böyle bir yola başvurduğunu öğrenir. Lime savaş sonrasının yıkık, yoksul ve perişan Viyana'sında ilaç karaborsacılığı yaparak büyük paralar kazanmaktadır. Yakalanacağını anlayınca da kendini ölmüş göstererek faaliyetlerini yer altında, yani Viyana'nın kanalizasyonlarında devam ettirmeye karar vermiştir.

Film Hakkında Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Esrarengiz Harry Lime rolü için önce Noël Coward düşünülmüştü, ancak onun yerine Orson Welles'in alınmasının isabetli bir seçim olduğu sonradan anlaşıldı. Filmin sadece dörtte birlik bir bölümünde gözükmesine rağmen filme damgasını vuran oydu. Zaten Welles o sırada başka bir filmde de eşzamanlı olarak çalışıyordu ve "Üçüncü Adam" ın setine yetişemediği günler de oluyordu. O çekime gelemediği zaman da onun bazı sahnelerini Carol Reed'in yönetmen yardımcısı ve ilerde James Bond filmlerinden 4 tanesini yönetecek olan Guy Hamilton oynuyordu.[4]
  • Yönetmen Carol Reed savaşı bire bir yaşamış biriydi, savaşta İngiliz Ordusu'nun belgesel film departmanında görevliydi. Yazar Graham Greene ise sadece casusluk romanları yazmakla kalmamış, aynı zamanda kendisi de bir ara casusluk yapmıştı. Carol Reed yapımcı David O. Selznick'in bütün ısrarlarında rağmen filmi stüdyoda değil de gerçek mekanlarda çekmeyi tercih etmişti. Zaten o yıllarda Viyana'da henüz savaşın izleri sokaklardan ve binalardan silinmemişti, şehrin birçok yeri hala yıkıntılarla doluydu. Harry Lime rolü için Selznick'in önerdiği Noël Coward yerine Orson Welles'in oynamasında da Reed ısrar etmişti. Böylece bir hafta içerisinde unutulabilecek bir film yerine Dünyanın en iyi filmlerinden biri ortaya çıkmış oldu.[3]
  • Yapımcı David O. Selznick'in ölümü ve telif hakkının yenilenmemesi sonucunda film bir ara Kamu Malı haline gelmişti. Telif hakkı yasalarında sonradan yapılan bazı düzenlemelerle 1996 yılında "Üçüncü Adam" ın telif hakları yasal sahiplerine iade edilmiştir [5]
  • Graham Greene'in romanı Üçüncü Adam Türkiye'de 1953 yılında Varlık Yayınları'ndan çıkmıştı.

Ünlü "guguklu saat" repliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Filmin en ünlü sahnelerinden birinde, lunaparktaki devasa dönme dolaba binmiş olan Lime (Orson Welles) yukarıdan bakıldığında karıncalar gibi gözüken insanlara küçümseyerek bakar ve şu meşhur sözleri sarfeder:

« ...İtalya'da 30 yıl boyunca Borjiyalar hüküm sürdü, bu süre içinde hep kan döküldü, cinayetler işlendi yani hep savaş, kıyım ve terör vardı. Ama Michelangelo, Leonardo da Vinci ve Rönesans'ı da onlar yarattı. Oysa İsviçre'de 500 yıl boyunca barış, kardeşlik ve demokrasi vardı, ama buna karşılık ne yaratabildiler? Sadece guguklu saati! »

İşlediği suçları ve cinayetleri haklı gösterebilmek için Lime'ın sarfettiği bu pervasız replik Graham Greene'in özgün senaryosunda yer almıyordu, senaryoya Orson Welles tarafından ilave edilmişti.[6]

Holly Martins (Joseph Cotten) "Üçüncü Adam" filminin bir sahnesinde.

Oyuncu Kadrosu[değiştir | kaynağı değiştir]

Oyuncu Rolü
Joseph Cotten Holly Martins
Alida Valli Anna Schmidt
Orson Welles Harry Lime
Trevor Howard Binbaşı Calloway
Bernard Lee Çavuş Paine
Paul Hörbiger Harry'nin yardımcısı
Ernst Deutsch 'Baron' Kurtz
Siegfried Breuer Popescu
Erich Ponto Dr. Winkel
Wilfrid Hyde-White Crabbin
Hedwig Bleibtreu Anna'nın yaşlı ev sahibesi
Anton Karas'ın, filmin unutulmaz tema müziğini icra ettiği zither çalgı aletinin bir örneği.

Filmin Müziği[değiştir | kaynağı değiştir]

Sinema eleştirmeni Roger Ebert'e göre "müziğinin, ana fikrine ve eylemlerine bu kadar kusursuzca uygun düştüğü başka bir sinema filmi yoktur". Bu kara filmin karamsar ve melankolik havasını pekiştiren en önemli etmenlerden biri de Anton Karas'ın özellikle bu film için bestelediği ve zither'i ile seslendirdiği filmin unutulmaz tema müziğidir. Film ekibi, sanatını kafe ve birahanelerde icra ederek hayatını kazanan bu zither virtiözünü çekimler sırasında tesadüfen bu birahanelerden birinde yemek yerlerken keşfetmişlerdir.[2][3] Türkiye'de geçmişte filmle ilgili yazılmış birçok makalede Anton Karas'ın çaldığı bu müzik aletinin hatalı olarak sitar olduğu yazılmıştır, oysa filmin tema müziğinde kullanılan müzik aleti sitar değir zither'dir, Zither Doğu Avrupa'ya özgü kanuna benzer bir müzik aletidir.[7]

Filmin soundtrack albümünde yer alan parçalar şunlardır:

  1. Main Title/Holly Martin Arrives in Vienna
  2. Harry Lime's False Burial
  3. Holly Encounters Anna
  4. Meeting of Conspirators at the Bridge Holly and Anna Talk About Harry
  5. Holly Is Accused of Homicide
  6. Martins Is Harassed by the Mob
  7. Martins Rans Away
  8. Calloway Persuades Martins About Harry's Crimes
  9. Holly Gets Drunk at the Casonova Club
  10. Holly Brings Flowers to Anna and Lets Her Know About His Feelings
  11. Holly Runs After Harry's Shadow
  12. Anna Is Arrested by the International Police
  13. Holly and Harry Meet at the Prater's Big Wheel
  14. Trap to Catch Harry
  15. Harry Lime's Escape
  16. Harry's Funeral
  17. Anna Walks Away-Alone/End
  18. Anton Karas' Performance at a London Club
  19. Trailer

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Önce gelen:
The Fallen Idol
En İyi İngiliz Filmi BAFTA Ödülü
1951
Sonra gelen:
The Blue Lamp