Ön-Çerkesçe

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Ön-Çerkesçe Çerkesçe’nin Batı Çerkesçesi ve Doğu Çerkesçesi genel dialektlerinin kalıntılarından faydalanarak yeniden oluşturulmuş bir dil atasıdır.

Sesbilim (Fonotik)[değiştir | kaynağı değiştir]

Ses Harf Sistemi ve Şive[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzeybatı Kafkasya aile ağacı

Bisıllabik kökleri içinde, neslinden gelen diller içindeki yapı gelişimiyle birlikte iki olası vurgu yerinde yapılanmıştır.

PAK Batı Çerkesçe Doğu Çerkesçe
*ˈCa.Ca CaːC Caː.Ca
*ˈCa.Cǝ CaC CaC
*ˈCǝ.Ca CǝC Cǝ.Ca
*ˈCǝ.Cǝ CǝC CǝC
*Ca.ˈCa Caː.Ca Caː.Ca
*Ca.ˈCǝ Ca.Cǝ CaC
*Cǝ.ˈCa Cǝ.Ca Cǝ.Ca
*Cǝ.ˈCǝ Cǝ.Cǝ CǝC

Diğer bir deyişle, eğer aslında belirtilirse Batı Çerkesçesi'nde ikinci hecede *a ve *ǝ arasındaki ayrım korunur; aslındaki belirtilmemiş heceler 2. hecede bırakılır. Doğu Çerkesçesi ise *a değil *ǝ'yi düşürerek düzgün ayrımı korur. Her iki grup da ilk hecedeki kalite ayrımını korur, ve ayrıca orijinal şekliyle *CaCa'nın (belirtmeden yoksun olarak) köklerindeki uzun bir ünlüyü görüntüler.

Sessiz harfler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ünsüz sistemi dört yollu fonasyon kontrastı ile duraklar ve afrikatelerle ayrıca iki yönlü bir kontrast frikatifle yeniden inşa edilmiştir.

Proto Kiril Batı Çerkesçesi Doğu Çerkesçesi
Bjeduğ Çemguy Abzeh Şapsığ
Sessiz
duraklar
ve
afrikatlar
*p П p p
*t Т t t
*t͡s Ц ts ts
*t͡sʲ (t͡sʲː) Ць t͡ɕ (t͡ɕː) t͡ɕ (чъ) ɕ
*t͡sʷ Цу t͡sʲʷ t͡ʃʷ (Чу) f
*t͡ʃ Ч ʃ ʃ
*t͡ɕ Чъ ʂ ʃ
*kʲ1 Кь t͡ʃ t͡ʃ
*kʷ Ку
*q Къ q q-,qː q q q
*qʷ Къу qʷ-,qʷː
*ʔ~qʼ2 Ӏ ʔ ʔ
*ʔʷ~qʷʼ2 Ӏу ʔʷ ʔʷ
Geminate
duraklar
ve
afrikatlar
*pː П p b
*tː Т t d
*t͡sː Ц tsː ts dz
*t͡sʷː3 Цу t͡sʲʷː t͡sʲʷ t͡ʃʷ (Чу) v
ʃː шш ʃː ʃ ʃ ʃ ɕ
*t͡ʃː Ч t͡ʃː t͡ʃ ɕ t͡ʃ ʒ
*t͡ɕː Чъчъ t͡ɕː ʒ
*kʲː К tʃː d͡ʒ
*kʷː Куку kʷː ɡʷ
*qː~qχ4 Къкъ χ~q qʼ~qχ
*qʷː~qχʷ4 Къкъ qʷː χʷ~qʷ qʷʼ~qχʷ
Sesli
duraklar
ve
afrikatlar
*b Б b b
*d Д d d
*d͡ɮ5 Дл ɣ ʒ
*d͡z Дз dz d͡z
*d͡zʲ Дзь d͡ʑ (дж) ʑ
*d͡zʷ Дзу ʑʷ (жъу) v w
*d͡ʑ Джъ d͡ʑ (дж) ʒ
*ɡʲ1 Гь d͡ʑ (дж) ɡʲ d͡ʒ
*ɡʷ Гу ɡʷ ɡʷ
Ejektif
duraklar
ve
afrikatlar
*pʼ ПӀ
*pʷʼ ПӀу pʷʼ
*tʼ ТӀ
*tʷʼ ТӀу tʷʼ tʷʼ
*t͡sʼ ЦӀ tsʼ tsˤ tsʼ
*t͡sʼʲ ЦӀь ɕʼ~ʃʼ ɕʼ
*t͡sʷʼ~ʃʷʼ ЦӀу~ШӀу ɕʷʼ~ʃʷʼ (шӀу) ʂʷ
*t͡ʃʼ КӀ tʃʼ tʃʼ ʔaj / ʔ tʃʼ ɕʼ (ЩӀ)
*t͡ɕʼ ЧӀ tɕʼ tɕʼ ɕʼ cç’
*t͡ɬʼ6 ТлӀ ɬʼ (ЛӀ) ɬˤ ɬʼ
*kʼʲ КӀ t͡ʃʼ kʼʲ t͡ʃʼ
*kʷʼ КӀу kʷʼ kʷʼ
Sessiz
frikatifler
Лъ ɬ ɬ
*s С s s
*sʷ5 Су ɕʷ~ʃʷ (шъу) f
Ш ʃ ɕ
Шъ ʂ ɕ
Щ ɕ~ʃ
*x Х x x
*xʷ7 Ху f (Ф)
Хъ χ χ
*χʷ Хъу χʷ χʷ
*χʲ Хъь ħ χ
Хь ħ
Geminate
frikatifler
*ʂː Шъшъ ʂː ʂ ɕ
*ʃː Ш ʃː ʃ ʒ
Sesli
frikatifler
Л l ɮ
*z З z z
*zʷ5 Зу ʑʷ~ʒʷ (жъу) v
Ж ʒ ʑ
Жъ ʐ ʑ
Жь ʑ ʑ~ʒ
Г ɣ ɣ~ɡ ɣ ɣ ɣ
*ɣʲ Г ɣ ʑ
Гъ ʁ ʁ
*ʁʷ Гъу ʁʷ ʁʷ
Ejektif
frikatifler
*sʼ ?8 СӀ tsʼ tsʼ
*ʃʼ~ɕʼ ШӀ ʃʼ ʂ ɕʼ
Resonantlar *m М m m
*n Н n n
*r Р r r
*l Л l l
*j Й j j
*w У w w

1. Ön-Çerkesçe'de palatalize [gʲ] ve palatalize [kʲ] mevcuttur. Bu sessiz harfler Şapsığ dialekt (örneğin Kfar Kama dialekti) ve Besleney dialektinde bulunmaktadır. Diğer Batı Çerkesçe dialektlerinde bu sessiz harfler [d͡ʒ] ve [t͡ʃ] ile birleştirilmiştir.

Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçesi Doğu Çerkesçesi
Çemguy Şapsığ Abzeh
tavuk kʲat t͡ʃat kʲat t͡ʃat d͡ʒad
yumurta kʲankʲa t͡ʃant͡ʃa kʲaːkʲa t͡ʃant͡ʃa  ?
dışarı gitti dakʲaʁ dat͡ʃaʁ dakʲaʁ dat͡ʃaʁ  ?
silah kʲaraːχʷ t͡ʃaraːχʷ kʲaraːχʷ t͡ʃaraːχʷ  ?
uzun kʲaħə t͡ʃaħə kʲaħə t͡ʃaħə t͡ʃaħə
kısa kʲaːkʷa t͡ʃaːkʷa kʲaːkʷa t͡ʃaːkʷa t͡ʃaːkʷa
öldürmek wkʲən wt͡ʃən wkʲən wt͡ʃən wt͡ʃən
kedi kʲatəw t͡ʃatəw kʲatəw t͡ʃatəw d͡ʒadəw
ip kʲaːpsa t͡ʃaːpsa kʲaːpsa t͡ʃaːpsa t͡ʃaːpsa
uzağa gitmek ʔʷəkʲən ʔʷət͡ʃən ʔʷəkʲən ʔʷət͡ʃən  ?
cam ʔaːpkʲ ʔaːpt͡ʃ ʔaːpkʲ ʔaːpt͡ʃ ʔaːbd͡ʒ
anahtar ʔʷənkʲəbza ʔʷənt͡ʃəbza ʔʷəkʲəbza ʔʷənt͡ʃəbza ʔʷənɕʼəbza
sakal ʒaːkʲa ʒaːt͡ʃa ʒaːkʲa ʒaːt͡ʃa ʑaːt͡ʃa
Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçesi Doğu Çerkesçesi
Çemguy Şapsığ Abzeh
elbise/gömlek ɡʲaːna d͡ʒaːna ɡʲaːna d͡ʒaːna d͡ʒaːna
okumak/ders çalışmak/aramak jad͡ʒan jad͡ʒan jaɡʲan jad͡ʒan jad͡ʒan
kafir ɡʲaːwər d͡ʒaːwər ɡʲaːwər d͡ʒaːwər d͡ʒaːwər
oynamak ɡʲagʷən d͡ʒagʷən ɡʲagʷən d͡ʒagʷən d͡ʒagʷən
oyun ɡʲagʷ d͡ʒagʷ ɡʲagʷ d͡ʒagʷ d͡ʒagʷ
oyuncak ɡʲaɡʷaːɬa d͡ʒaɡʷaːɬa ɡʲaɡʷaːɬa d͡ʒaɡʷaːɬa d͡ʒaɡʷaːɬa
acı dəɡʲə dəd͡ʒə dəɡʲə dəd͡ʒə dəd͡ʒə
ham məɡʲər məd͡ʒər məɡʲər məd͡ʒər məd͡ʒər
vadi qʷalaːɡʲa qʷalaːd͡ʒa qʷalaːɡʲa qʷalaːd͡ʒa  ?
pantolon ʁʷaʃaɡʲ ʁʷaʃad͡ʒ ʁʷaʃaɡʲ ʁʷaʃad͡ʒ ʁʷaʃad͡ʒ
şeytan bzaːɡʲa bzaːd͡ʒa bzaːɡʲa bzaːd͡ʒa bzaːd͡ʒa
son ɡʲaːrə d͡ʒaːrə ɡʲaːrə d͡ʒaːrə d͡ʒaːrə

2. Ön-Çerkesçe'deki [ʔ] ve [ʔʷ] gibi ünlüler [qʼ] ve [qʷʼ] ünsüzlerinden gelmektedir.

Kelime Ön-Çerkesçe Ubıhça Batı Çerkesçe Doğu Çerkesçe
Çemguy Şağsığ Abzeh
iki tʼqʷʼə ~ tʔʷə tʼqʷʼa tʷʼə tˤəʔʷə  ? tʼəw
diyorum səqʼan ~ səʔʷan sqʼan səʔʷan səʔʷan səʔʷan səʔʷan

3. Ünsüz [tsʷː] Batı Çerkesçesi'nin Bjeduğ ve Ḉemguy dialektlerinde korunmuş, Şapsığ ve Abzeh dialektlerinde ise [tʃʷ]'ye dönüşmüş, Kabartay dialektinde ise [v]'ye dönüşmüştür.

Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçe Doğu Çerkesçe
Çemguy Şapsığ Abzeh
ayakkabı t͡sʷːaːqa t͡sʷaːqa t͡ʃʷaːqa t͡ʃʷaːqa vaːqa
öküz t͡sʷːə t͡sʷə t͡ʃʷə t͡ʃʷə
saban demiri t͡sʷːaːbza t͡sʷaːbza t͡sʷaːbza t͡sʷaːbza vaːbd͡za

4. [q͡χ] ve [q͡χʷ] ünsüzleri Doğu Çerkesçesi'ndeki bazı kelimelerde korunmuştur. Batı Çerkesçesindeki dialektlerde ise [χ], [χʷ], [q] ve [qʷ]'ye dönüşmüşlerdir.

Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçe Doğu Çerkesçe
Çemguy Şapsığ Abzeh
adam q͡χʷəɬxʷəʁa fəɬfəʁa/χʷəɬfəʁa qʷəlfəʁa  ? χʷəɬxʷəʁa
mezar q͡χa qa χa  ? q͡χa
erkek q͡χʷə χʷə χʷə  ?  ?
domuz q͡χʷa qʷa χʷa  ? qʷa
erkek evlat q͡χʷa qʷa qʷa  ? qʷa
peynir q͡χʷaːja q͡ʷaːja χʷaːja  ? q͡χʷeja
ses maːq͡χa maːqa maːχa  ? maːqa
gemi q͡χʷaħ qʷəħa qʷaħ  ? q͡χʷaħ
karınca q͡χanzaɡʷ qanzaɡʷ χanzaɡʷ qanzaɡʷ χʷəmpʼat͡sʼad͡ʒ
akran q͡χəʐə  ? qʷəʐə qʷəʐə q͡χəʑə

5. Ön-Çerkesçe dilinde [sʷ] ve [zʷ] korunmuştur. Batı Çerkesçe'sinde [ʃʷ] ve [ʒʷ]'ye Doğu Çerkesçesi'nde ise [f] ve [v]'ye dönüşmüşler. Ayrıca d͡ɮ] Batı Çerkesçe'sinde [ɣ] Doğu Çerkesçesi'nde ise [ʒ]'ye dönüşmüştür.

Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçe Doğu Çerkesçe
Çemguy Şapsığ Abzeh
kaynatmak/tarlayı sürmek zʷan ʒʷan ʒʷan ʒʷan van
taş, kaya məzʷa məʒʷa məʒʷa məʒʷa məva
deri, renk sʷa ʃʷa ʃʷa ʃʷa fa
sökük, yırtık t͡saːd͡ɮa t͡saːɣa t͡saːɣa t͡saːɣa d͡zaːʒa

6. Ön-Çerkesçe'de [t͡ɬʼ] mevcuttu. Bu ünsüz Doğu Çerkesçesi Besleney dialektinde korunmuştur. t͡ɬʼə] (adam) ve [t͡ɬʼaːna] (çeyrek) kelimeleri diğer dialektlerde [ɬʼə] ve [ɬʼaːna] şeklinde telafuz edilmektedir. Çoğu Çerkesçe dialektinde bu ses [ɬʼ] şeklinde telafuz edilir.

Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçe Doğu Çerkesçe
Çemguy Şapsığ Abzeh
adam/koca t͡ɬʼə ɬʼə ɬˤə ɬʼə ɬʼə
ölür maːt͡ɬʼa maːɬʼa maːɬˤa maːɬʼa maːɬʼa
dört pt͡ɬʼə pɬʼə pɬˤə pɬʼə pɬʼə
kutsal t͡ɬʼaːpʼa ɬʼaːpʼa ɬˤaːpˤa ɬʼaːpʼa ɬʼaːpʼa

7. [xʷ] ünsüzü Doğu Çerkesçesi dialektlerinde korunmuştur. Batı Çerkesçesi dialektrlerinde ise [f] olmuştur.

Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçe Doğu Çerkesçe
Çemguy Şapsığ Abzeh
gün maːxʷa maːfa maːfa maːfa maːxʷa
beyaz xʷəʑə fəʑə fəʑə fəʑə xʷəʑə
insan t͡sʼəxʷə t͡sʼəfə t͡sˤəfə t͡sʼəfə t͡sʼəxʷ
sıcak xʷaːba faːba faːba faːba xʷaːba
mısır nartəxʷ nartəf naːtəf nartəf nartəxʷ
gibi xʷad fad fad fad xʷad
sarımsak bʑənəxʷ bʑənəf bʑənəf bʑənəf bʑənəxʷ
adam q͡χʷəɬxʷəʁa fəɬfəʁa/χʷəɬfəʁa qʷəlfəʁa  ? χʷəɬxʷəʁa
kadın bzəɬxʷəʁa bzəɬfəʁa bzəlfəʁa bzəɬfəʁa bzəɬxʷəʁa
teneke t͡sːaxʷ t͡saf t͡saf t͡saf d͡zːaxʷ
hafif naxʷə(n) nafən nafna  ? naxʷ
dürüst adam zaːxʷa zaːfa zaːfa zaːfa zaːxʷa

8. Batı Çerkesçesi Şağsığ dialekti Kfar Kama lehçesi konuşanları diğer birçok dialektte [tsʼ] olan sesi [sʼ] olarak kullanırlar. Bu ünsüz muhtemelen Ön-Çerkesçe'den gelmektedir fakat Şapsığ dialekti [t͡sʼ] ve [sʼ] iki sesi de barındırır. Örneğin Şapsığ dialektindeki /t͡sʼəf/ "kişi", /t͡sʼaːpʼa/ "cimri" ve /t͡sʼaːʃʷta/ "kaymak" kelimeleri.

Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçe Doğu Çerkesçe
Çemguy Şapsığ Abzeh
isim sʼa ~ t͡sʼa ? t͡sʼa sˤa t͡sʼa t͡sʼa
yalan söylüyor qapsʼə ~ qapt͡sʼə ? qapt͡sʼə qapsˤə qapt͡sʼə qapt͡sʼə
siyah ʃʷʼəsʼa ? ʃʷʼət͡sʼa ʂʷəsˤa ʃʷʼət͡sʼa fʼət͡sʼa
çıplak ps'aːna ~ pt͡s'aːna ? pt͡sʼaːna pt͡sʼaːna psˤaːna pt͡sʼaːna
ıslak sʼəna ~ t͡sʼəna ? t͡sʼəna sˤəna t͡sʼəna t͡sʼəna
sivri paːpsʼa ~ paːpt͡sʼa ? paːpt͡sʼa paːpsˤa paːpt͡sʼa  ?

Diğer dikkat çekici değişiklikler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Şapsığ dialektinde "ejective" sessiz harfler /pʼ/ /tʼ/ /sʼ/ /ɬʼ/ /t͡sʼ/ /ʃʼ/ /ʃʷʼ/ /pʷʼ/ /tʷʼ/ gırtlak seslerine /pˤ/ /tˤ/ /sˤ/ /ɬˤ/ /t͡sˤ/ /ʂ/ /ʂʷ/ /pˤ/ /tˤ/ dönüşmüşlerdir.

Şapsığ dialektinde ejektif ünlüler olan /pʼ/ /tʼ/ /sʼ/ /ɬʼ/ /t͡sʼ/ /ʃʼ/ /ʃʷʼ/ /pʷʼ/ /tʷʼ/ faringealize ünsüzlere dönüşmüşlerdir.

Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçe Doğu Çerkesçe
Çemguy Şapsığ Abzeh
ince pʷʼaːnt͡ʃa pʷʼaːnt͡ʃa ~ pʼʕʷaːnt͡ʃa pˤaːt͡ʃa  ? pʼaːɕʼa
büyütmek/evlatlık edinmek pʷʼən ~ pʼʕʷən pʷʼən pˤən  ? pʼən
iki tʷʼə tʷʼə tˤʔʷə  ? tʼəw
serbest bırakmak, başlatmak tʷʼəpɕən tʷʼəpɕən tˤəpɕən  ?  ?
üstünde pʃʼə pʃʼə pʂə  ? pɕʼə
bilmek ʃʼan ʃʼan ʂan  ? ʃʼan
yaşlı adam t͡ɬʼəʐ ɬʼəʐ ɬˤəʐ ɬʼəʐ ɬʼəʑ
siyah ʃʷʼəsʼa ~ t͡sʷʼəsʼa ʃʼʷət͡sʼa ʂʷəsˤa ʃʼʷət͡sʼa fʼət͡sʼa
  • Obstruent ünsüzlerin bir dizisinin refleksleri, "tens" ya da "geminate" olarak nitelendir. Batı Çerkesçesi'nde, sonuç dialektlere bağlı olarak : Bjeduğ dialektinde tens olarak kalır Çermguy dialektinde basit sessiz ünsüzler olarak kalırken Doğu Çerkesçesi'nde basitçe sesli ünsüzler olarak kalır.
  • [tʃː] ünsüzleri Abzeh dialektinde [ʃ] ve Kabartay dialektinde [ʒ] olmutur.
  • [kʲː] ünsüzleri Batı Çerkesçe'sinin çoğu dialektinde [t͡ʃ] ve Kabartay dialektinde [d͡ʒ] olmutur.
  • [tʃʼ] ünsüzleri Kabartay dialektinde [ɕʼ] ve Abzeh dialektinde [aj] olmuştur.
  • [tː] ünsüzleri Kabartay dialektinde [d] olmutur.
  • [tsː] ünsüzleri Kabartay dialektinde [dz] olmutur.
Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçe Doğu Çerkesçe
Ḉemguy Şapsığ Abzeh
diş t͡sa t͡sa t͡sa t͡sa d͡za
fare t͡səʁʷa t͡səʁʷa t͡səʁʷa t͡səʁʷa d͡zəʁʷa
balık pt͡saʐəj pt͡saʐəj pt͡saʐəj pt͡saʐəj bd͡zaʑəj
biz ta ta ta ta da
omuz taːma taːma taːma taːma daːma
güneş təʁa təʁa təʁa təʁa dəʁa
Kabartay qabartaːj qabartaːj qabartaːj qabartaːj qabardaj
lider tħamaːta tħamaːta tħamaːta tħamaːta tħamaːda
bahçe xaːta xaːta xaːta xaːta xaːda
horoz ataːqa ataːqa ataːqa ataːqa adaːqa
ördek psəkʲat psət͡ʃat psəkʲat psət͡ʃat psəd͡ʒad
gümüş təʑən təʑən təʑən təʑən dəʑən
dün təʁʷaːsa təʁʷaːsa təʁʷaːsa təʁʷaːsa dəʁʷaːsa
kurt təʁʷəʐ təʁʷəʐ təʁʷəʐ təʁʷəʐ dəʁʷəʑ
tavuk kʲat t͡ʃat kʲat t͡ʃat d͡ʒad
kedi kʲatəw t͡ʃatəw kʲatəw t͡ʃatəw d͡ʒadəw
cam ʔaːpkʲ ʔaːpt͡ʃ ʔaːpkʲ ʔaːpt͡ʃ ʔaːbd͡ʒ
gece t͡ʃaʃ t͡ʃaʃ t͡ʃaʃ ɕaʃ ʒaʃ
koşu maːt͡ʃa maːt͡ʃa maːt͡ʃa maːɕa  ?
para aːχt͡ʃa aːχt͡ʃa aːχt͡ʃa aːχɕa  ?
deve maːχt͡ʃa maːχt͡ʃa maːχt͡ʃa maːχɕa  ?
inek t͡ʃam t͡ʃam t͡ʃam ɕam ʒam
soğuk t͡ʃəʔa t͡ʃəʔa t͡ʃəʔa ɕəʔa ʒəʔa
anahtar ʔʷənkʲəbza ʔʷənt͡ʃəbza ʔʷəkʲəbza ʔʷənt͡ʃəbza ʔʷənɕʼəbza
yeni t͡ʃa t͡ʃa t͡ʃa t͡ʃa? ɕʼa
çocuk t͡ʃʼaːla t͡ʃʼaːla t͡ʃʼaːla ʔajla ɕ'ʼaːla
misafir ħaːt͡ʃa ħaːt͡ʃa ħaːt͡ʃa ħaːt͡ʃa ħaːɕʼa
az maːt͡ʃa maːt͡ʃa maːt͡ʃa maːʔa maːɕʼa
kral, sultan paːt͡ʂəħ paːt͡ʂəħ paːrt͡ʃəħ paːt͡ʂəħ paːɕtəħ
demir ʁʷət͡ʃʼə ʁʷət͡ʃʼə ʁʷət͡ʃʼə ʁʷət͡ʃʼə ʁʷəɕʼə
düğme t͡ʃʼəʔʷ t͡ʃʼəʔʷ t͡ʃʼəʔʷ t͡ʃʼəʔʷ ɕʼəʔʷ
çocuk tʃʼaːla tʃʼaːla tʃʼaːla ʔajla ɕʼaːla
pişman olmak tʃʼaʁʷaʑən tʃʼaʁʷaʑən tʃʼaʁʷaʑən ʔajʁʷaʑən ɕʼaʁʷaʑən
altında oturmak tʃʼas tʃʼas tʃʼas ʔajs ɕʼas
az maːtʃʼa maːtʃʼa maːtʃʼa maːʔa maːɕʼa
  • Birçok ejektif affricates ejektif fricatives haline dönüşmüştür.
  • Bir dizi labialized alveoler ıslıklı affricates ve fricatives olur labiopalatalized Adıgece içinde ve dişsil-dudaksıl Doğu Çerkesçesi içinde. Bir dizi alveolar sibilant affricates and fricatives Batı Çerkesçesi'nde labiopalatalized Doğu Çerkesçesi'nde ise labiodental olmuştur.
  • Şapsığ dialektindeki ([pˤ], [tˤ], [sˤ], [ɬˤ] [t͡sˤ]) gırtlak sesleri "ejective" sessis harflerine dönüşür.
  • Kabartay dialekti /ʃʷʼ/ /ʐʷ/ /ʂʷ/ /ʐ/ /ʂ/ sessiz harflerini kaybetmiş ve onlar /fʼ/ /v/ /f/ /ʑ/ /ɕ/ olmuşlardır.
Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçesi Doğu Çerkesçesi
Ḉemguy Şapsığ Abzeh
mavi ʂʷəχʷaːntʼa ʃəχʷaːntʼa ʂʷəχʷaːtˤa  ? ʃəχʷaːntʼa
yeşil wət͡sʂʷa wət͡sʂʷa wət͡sʂʷa wət͡sʂʷa wəzəfa/wət͡sfa
iyi ʃʷʼə ~ t͡sʷʼə ʃʷʼə ʃʷʼə ʃʷʼə fʼə
siyah ʃʷʼəsʼa ~ t͡sʷʼət͡sʼa? ʃʷʼət͡sʼa ʃʷʼəsˤa ʃʷʼət͡sʼa fʼət͡sʼa
yıldız ʐʷaːʁʷa? ʐʷaːʁʷa ʐʷaːʁa ʐʷaːʁʷa vaːʁʷa
dar zaʐʷə? zaʐʷə zaʐʷə zaʐʷə zavə
siz ʂʷa ʂʷa ʂʷa ʂʷa fa
kadın ʂʷəz ʂʷəz ʂʷəz ʂʷəz fəz
ateş maːʃʷʼa ~ maːt͡sʷʼa maːʃʷʼa maːʃʷʼa maːʃʷʼa maːfʼa
geniş ʔʷəʐʷə ʔʷəʐʷə ʔʷəʐʷə ʔʷəʐʷə ʔʷəvə
kız pʂaːʂa pʂaːʂa pʂaːʂa pʂaːʂa pɕaːɕa
100 ʂa ʂa ʂa ʂa ɕa
altın dəʂa dəʂa dəʂa dəʂa dəɕa
eski ʐə ʐə ʐə ʐə ʑə

Dilbilgisi[değiştir | kaynağı değiştir]

İsmin araç durumu[değiştir | kaynağı değiştir]

Araç durumu ismi için eklenen sonek -мгьэ (-mɡʲa) veya -гьэ (-gʲa)'ydı. Çoğu Batı Çerkesçe ve Doğu Çerkesçe dialektlerinde bu ek -мкIэ (-mt͡ʃa) veya -кIэ (-t͡ʃa)'ye dönüşmüştür. Sadece bazı dialeklerde -мджэ (-md͡ʒa) veya -джэ (-d͡ʒa) olmuştur.

Örneğin:

Anlamı Şapsığ Çoğu dialektler Diğer dialektler
Kiril IPA Kiril IPA Kiril IPA
Çerkesçe'yle/Çerkesçe'yi kullanarak адыгэбзэгьэ aːdəɣabzagʲa адыгэбзэкӀэ aːdəɣabzat͡ʃa адыгэбзэджэ aːdəɣabzad͡ʒa
kalemle/kalemi kullanarak къэлэмымгьэ qalaməmgʲa къэлэмымкIэ qalaməmt͡ʃa къэлэмымджэ qalaməmd͡ʒa

Sayılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkçe Ön-Çerkesçe Ubıhça Ḉemguy/Bjeduğ Şapsığ Kabartay
Bir za
İki tʷʼə tʼqʷʼa tʷʼə tˤʔʷə tʼəw
Üç ɕə ʂa ɕə ɕə ɕə
Dört t͡ɬə pʼɬʼə pʼɬʼə pˤɬˤə pʼɬʼə
Beş txʷə ɕxə tfə tfə txʷə
Altı
Yedi bɮə blə blə blə bɮə
Sekiz ʁʷa
Dokuz bʁʷə bʁʲə bʁʷə bʁʷə bʁʷə
On pʃʼə ʑʷə pʃʼə pʂə pɕʼə

Kelimeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçesi Doğu Çerkesçesi
Ḉemguy Şapsığ Abzeh
daha naχʲ naħ naħ naħ naχ
abi ʃənaχʲəʐ ʃənaħəʐ ʃənaħəʐ ʃənaħəʐ ʃənaχəʑ
küçük erkek kardeş ʃənaχʲət͡ʃ ʃənaħət͡ʃ ʃənaħət͡ʃ ʃənaħət͡ʃ ʃənaχəɕʼ


Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • STAROSTIN, Sergei A.; NIKOLAYEV, Sergei L. (1994). A North Caucasian Etymological Dictionary: Preface.