Çekim eki

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Çekim Eki sayfasından yönlendirildi)
Atla: kullan, ara

Çekim ekleri, gerek isim soylu gerekse fiil soylu kelimelerin sonuna eklenerek cümle içinde diğer kelimelerle anlam bağlantısı kurmalarını sağlayan ekler. Kendi başlarına bir anlam ifade etmezler.

Çekim ekleri kelimelerin cümle içinde zaman, yön, aitlik, tekil ya da çoğulluk gibi anlamları üstlenmelerini sağlarlar.

Çoğul ekleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Çoğul eki

Çoğul ekleri cümlede bahsi geçen varlıkların birden fazla sayıda olduğunu belirtirler. Türkçedeki çoğul ekleri ler ve lar'dır.

  • ağaçlar, çocuklar , öğrenciler.

Ancak bahsi geçen varlığın miktarı belirtilmişse çoğul eki kullanılmaz:

  • Dolaptan üç elma aldım.
  • Elmaları lavaboda yıkadım.

İsim hal ekleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: İsmin hâlleri

Türkçede ismin başlıca beş hâli vardır: yalın hâl (eksiz), belirtme hâli (-i), yönelme hâli (-e), bulunma hâli (-de), ayrılma hâli (-den).

  • Buzdolabı bozulmuş. (yalın)
  • Şu defteri verir misin? (belirtme)
  • Üzümleri sepete koydum. (Yönelme)
  • Kalemliğim sende kalmış. (bulunma)
  • Evden geliyorum. (ayrılma)

Bunların haricinde eşitlik eki "-ce" ve vasıta eki "-le" de bazı kaynaklarda hâl eki olarak adlandırılır.

İyelik (tamlanan) ekleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: İyelik eki

İsminin sonuna eklendiği varlıkların kime ait olduğunu ifade eder:

  • Kitabım,kitabın, kitabı, kitabımız, kitabınız, kitapları

İyelik ekleri, ismin önüne benim, onun, bizim, sizin, onların zamirleri getirilerek bulunabilir:

  • benim okulum

İyelik ekleri isim tamlamalarında tamlanan kelimeye eklendikleri için "tamlanan eki" olarak da bilinirler:

  • Ahmet Bey'in ceketi (isim tamlaması)

İlgi (tamlayan) eki[değiştir | kaynağı değiştir]

İlgi ekleri "ın, in, un, ün" biçimindedir. Belirtili isim tamlaması kurarken, tamlayan görevindeki kelimeye eklenirler.

  • kapının kolu
  • müdürün odası
  • bebeğin beşiği
  • sarayın bekçisi

Eşitlik eki[değiştir | kaynağı değiştir]

-ce biçimindedir.

"-e göre" anlamı katar:

  • Sence bu doğru mu?

"Gibi, benzer şekilde" anlamı katar:

  • Çocukça davranma.
  • Akıllıca yatırımlar yapıyorsun.
  • Elime büyükçe bir taş aldım.

"Birliktelik, beraberlik" anlamı katar:

  • Okulca geziye gittik.

Miktarları vurgulamak için kullanılır:

  • Babam bu fabrikada yıllarca çalıştı.
  • Onlarca ülke gezdim.

Eşitlik eki olan -ce, isimden isim yapan yapım eki -ce ile karıştırılmamalıdır:

  • Arkadaşça davrandı. ("gibi" anlamında eşitlik çekim eki)
  • Türkçe öğreniyorum. (Türk özel isminden yeni bir isim türeten yapım eki)

Vasıta eki[değiştir | kaynağı değiştir]

Vasıta eki olan -le, "ile" edatının kelimeye birleşik yazılan hâlidir. "vasıta, durum ve birliktelik" anlamları katar:

  • Küçük kardeşim renkli kalemlerle duvarları boyamış. (vasıta)
  • Yarın annemle alışverişe çıkacağız. (birliktelik)
  • Müdür hızla odadan çıktı. (durum)

Haber (bildirme) kip ekleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Haber kipi

Yükleme zaman anlamı katan -r, -yor, -mekte, -di, -miş ve -ecek ekleridir:

  • Her gece yatmadan önce kitap okurum. (geniş zaman)
  • Amcamlar bize geldiler. (bilinen geçmiş zaman)
  • Buğday fiyatları artmış. (öğrenilen geçmiş zaman)
  • Kardeşim mutfakta bulaşıkları yıkıyor. (şimdiki zaman)
  • Belediyemiz sorunların üzerine kararlılıkla gitmektedir. (şimdiki zaman)
  • Yarın müzeye gideceğiz. (gelecek zaman)

Dilek kip ekleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Dilek kipi

Konuşmacının cümlenin eylemi ile ilgili duygu ve düşüncelerini bildiren emir, gereklilik, dilek-şart ve istek kipi ekleridir:

  • Yarın erken kalkmalıyım. (gereklilik)
  • Keşke sen de bizimle gelsen. (dilek-şart)
  • Sofrayı toplayayım. (istek)
  • Şu cetveli ver. (Emir kipinin eki yoktur.)

Ek-fiiller[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Ek-fiil

Ek-fiiller, İsim cümlelerinde yüklem yapma görevinde kullanılan -idi, -imiş, -ise ve -dir ekleridir. Bunun yanı sıra basit zamanlı fiillerden bileşik zamanlı fiil yapmaya yararlar.

  • Bugün hava ne kadar da güzelmiş. (isim soylu sözcükten yüklem yapmış)
  • Geçen sene bu vakitte evlenmiştik. (bileşik zamanlı fiil oluşturmuş)

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]